ଏକ ଦିନ ମହାରାଜା ଜନକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଗଭୀର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଚର୍ଚ୍ଚା ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହି ଆତ୍ମା ‘ଏହା ନୁହେଁ, ସେହି ନୁହେଁ’—ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ । ଏହାକୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଧରାଯିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା କିଛିସହିତ ଲଗା ନୁହେଁ, ଏହା କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରେ ନାହିଁ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିର୍ଭୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ ।” ତାପରେ ଜନକ କହିଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ମୋର ନମ୍ସ୍କାର । ଆମେ ନିର୍ଭୟତା ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁ । ଆପଣ ଆମକୁ ଏହି ନିର୍ଭୟତା ଦାନ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଭିଦେହମାନେ ମୁଁ, ଏହି ମୁଁ ଅଟୁଟ ଆତ୍ମା ।” ଏହା ପରେ ଜନକ ମନେ କଲେ, “ମୁଁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସହ ଉପନ୍ୟାସ କରିବି ।” ଦୁହେଁ ମିଶି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞ କଲେ । ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ । ଜନକ ଇଚ୍ଛା ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାହା ଦେଇ ଏହିପରି ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଲେ । ଜନକ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କର ଆଲୋକ କ’ଣ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକରେ ସେ ବସିଥାଏ, ଚାଲିଥାଏ, କାମ କରେ, ଫେରିଯାଏ ।” ଏହି ଉତ୍ତର ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଜନକ । ପୁନି ପଚାରିଲେ, “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ କ’ଣ ଆଲୋକ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ।” ପରେ ପଚାରିଲେ, “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁହିଁଠାରୁ ଅନ୍ଧକାର ହେଲେ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ।” ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ କ’ଣ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ବାଣୀ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ । ଏହିଠି, ଅନ୍ଧକାରରେ ମଧ୍ୟ କେବଳ କଥା ହେଲେ ସେ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ ।” ତାପରେ ଜନକ ପଚାରିଲେ, “ଏବେ ଯଦି ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ, କ’ଣ ଆଲୋକ ରହିଯାଏ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଆତ୍ମା ତାଙ୍କର ଆଲୋକ । ଏହି ଆତ୍ମା ଆଲୋକରେ ସେ ବସେ, ଚାଲେ, କାମ କରେ, ଫେରେ ।” “କେଉଁଠି ଏହି ଆତ୍ମା?” ପଚାରିଲେ ରାଜା । “ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ପ୍ରାଣମୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି । ସେ ଦୁଇ ଲୋକରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ଚିନ୍ତା କରେ, ଚଳିଥାଏ, ସ୍୵ପ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ।” ଏହି ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଦୁଃଖର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ । ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଉପରକୁ ଯାଇ ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରେ—ମୃତ୍ୟୁର ରୂପକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ । ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କର ଦୁଇଟି ନିବାସ—ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ । ଏହା ଛଡ଼ା ଏକ ମଧ୍ୟମ ଅବସ୍ଥା ଅଛି—ସ୍୵ପ୍ନ ଅବସ୍ଥା । ଏଠାରେ ଦୁଇ ଲୋକକୁ ଦେଖିପାରେ । ସେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରି ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଫଳ ଦେଖେ । ସେ ଶୁଏ, ଏହି ଲୋକର ଅନୁଭୂତି ସହିତ ନେଇ, ନିଜେ ଧ୍ୱଂସ କରି, ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ନିଜ ଆଲୋକରେ, ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଶୁଏ । ଏଠାରେ ସେ ନିଜେ ନିଜ ଆଲୋକ । ସ୍୵ପ୍ନରେ କୌଣସି ରଥ, ରଥି, ପଥ ନଥାଏ; ଯାହାକୁ ଚାହେ, ସେ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ସେଠି ସୁଖ, ଆନନ୍ଦ, ରସ ନଥାଏ; ତଥାପି ସେ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ତଳାଏ, ନଦୀ, ପଦ୍ମସର ନଥାଏ; ସେ ସୃଷ୍ଟି କରେ । କାରଣ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା । ଏହା ବିଷୟରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଓଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ: ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି ଶୟନ କରିଥିବା ସେ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧ ସାର ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପୁଣି ଫେରେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ, ଏକାକୀ ହଂସ । ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ନିଡ଼କୁ ରକ୍ଷା କରି, ଅମୃତ ଆତ୍ମା ବାହାରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ପୁଣି ଫେରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷ, ଏକାକୀ ହଂସ, ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା କରେ । ସ୍୵ପ୍ନ ଶେଷ ହେଲେ, ଦେବତା ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ରୂପରେ ଚଳାଚଳ କରି, ଅନେକ ଆକୃତି ସୃଷ୍ଟି କରେ—କେବେ ନାରୀଙ୍କ ସହ ଭୋଗ, କେବେ ଭୋଜନ, କେବେ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଥାଏ । ଲୋକେ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦବନ କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । କହନ୍ତି, “ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଇବା ଯିଏ ନୁହେଁ ।” ଯଦି ଫେରି ନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଚିକିତ୍ସା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, “ଏହା ତାଙ୍କର ଜାଗ୍ରତ ଜଗତ ଅଟୁଟ ।” କାରଣ, ଯାହା ସେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହି ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି । ଏଠାରେ ସେ ନିଜେ ନିଜ ଆଲୋକ ହୁଏ । ଜନକ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ହଜାରଟି ଦେଉଛି, ମୋ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ ।” ଏହିପରି, ସ୍୵ପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ପୁଣି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରେ, ଯାହା ଦେଖେ, ତାହାର ଅନୁସରଣ କରି ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ଅସଙ୍ଗ । ଏହି ଉତ୍ତର ପରେ ଜନକ ପୁଣି ହଜାରଟି ଦେଇ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅଧିକ ଜ୍ଞାନ ଚାହିଲେ । ଏହିପରି, ସ୍୵ପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେପରି ଫଳ ଦେଖେ, ଫେରି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଏ । ଏହି ଅନୁଭୂତି ପରେ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେପରି ଫଳ ଦେଖେ, ତାହା ପାଇଁ ପୁଣି ସ୍୵ପ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ । ଏହି ଆତ୍ମା ଦୁଇ ତଟରେ ଚଳାଚଳ କରେ—ଏକ ମହାମାଛ ଭଳି ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଚଳେ । ଏକ ପକ୍ଷୀ, ହଂସ ଭଳି, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ି ଥକିଲେ, ତାଳ ମୁଡ଼ି ଶୁଏ—ଏହି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେପରି ନିଜ ଗଭୀର ଶୟନକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, କୌଣସି ସ୍୵ପ୍ନ ନାହିଁ । ଏହି ଦେହର ଅନେକ ନଡ଼ୀ ଅଛି, ଯେପରି ଚୁଲିକୁ ହଜାର ଭାଗ କରାଯାଏ, ସେପରି ନଡ଼ୀ ଶୁଭ୍ର, ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ହରିତ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ରେ । ଯେତେବେଳେ କେହି ଆଘାତ, ଦମନ, ଅନ୍ଧକାର, ଭୟ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନର ଭୟ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଭାବେ, “ମୁଁ ରାଜା, ଦେବତା, ସବୁ କିଛି ମୁଁ”—ଏହି ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକ । ଗଭୀର ଶୟନରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ସ୍୵ପ୍ନ ନାହିଁ । ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ । ଯେପରି ଭଲ ପ୍ରେମିକାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ କିଛି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗିତ ହୋଇ ବାହ୍ୟ-ଅନ୍ତର କିଛି ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ । ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି, ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସୀମାବିହୀନ ରୂପ, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ।