ଜନକ, ବିଦେହ ରାଜା, ଏବଂ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୁଷି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପନିଷଦ୍ର ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାଜା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମକୁ କହ, ମନ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ, ତାହାର ଆଧାର ହେଉଛି ଆକାଶ; ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ। ଏହି ଆନନ୍ଦ କ’ଣ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ଏହି ଆନନ୍ଦ ମନ ନିଜେ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ନର ନାରୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅନୁକୃତି ଥିବା ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି ଆନନ୍ଦ। ମନ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ମନ ତାଙ୍କୁ କେବେ ଛାଡେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।” ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଜନକ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ହଜାର ଗାଁ ଦେବି।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମୋ ପିତା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ନାହିଁ, ଏହିପରି ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ରାଜା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ତାଙ୍କ କହିଥିଲେ କ’ଣ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ କହିଥିଲେ, ହୃଦୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ମା, ପିତା, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଶବ୍ଦର ଅଧିକାର ଯେପରି, ଶାକଲ୍ୟ ବି ଏହିପରି କହିଥିଲେ: ହୃଦୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ; ହୃଦୟ ବିନା ଜୀବ ହୃଦୟହୀନ ହୋଇଯିବ। ତାଙ୍କୁ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଧାର ପ୍ରସ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଇନଥିଲେ। ଏହି ଏକ ଦିଗ।" ପୁନଃ ରାଜା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମକୁ କହ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ହୃଦୟ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ତାହାର ଆଧାର ଆକାଶ; ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ହେଉଛି ସ୍ଥିରତା। ଏହି ସ୍ଥିରତା କ’ଣ?” “ହୃଦୟ ନିଜେ, ରାଜନ୍। ହୃଦୟ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; ହୃଦୟ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଆଧାର; ଏହି ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ନିବିଶିତ। ହୃଦୟ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ହୃଦୟ କେବେ ଛାଡେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।” ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଜନକ ପୁନଃ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ହଜାର ଗାଁ ଦେବି।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ପୁନଃ କହିଲେ, “ମୋ ପିତା ଭାବିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ନାହିଁ, ଏହିପରି ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” “ତାଙ୍କ କହିଥିଲେ କ’ଣ?” ତାପରେ ଜନକ, ତାଙ୍କର ଆସନରୁ ଉଠି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ମୋତେ ଜିତିବା ନୁହେଁ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ ଯାତ୍ରାକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ରଥ କିମ୍ବା ନାଉ ତିଆରି କରେ, ତୁମେ ଏହି ଉପନିଷଦ୍ଗୁଡିକୁ ଶିକ୍ଷା ନେଇ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଛ। ଏହିପରି, ବୃନ୍ଦାରକ ରାଜନ୍, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଉପନିଷଦ୍ ଶ୍ରବଣ ପରେ, ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପରେ, କେଉଁଠି ଯିବ?” ଜନକ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ପୂଜ୍ୟ, କେଉଁଠି ଯିବି।” “ତେବେ ମୁଁ କହିବି, ତୁମେ କେଉଁଠି ଯିବ।” “ପୂଜ୍ୟ, କହନ୍ତୁ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛି ଇନ୍ଧ; ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ନାମ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, କାରଣ ଦେବଗଣ ସଂକ୍ରମିତ ଭାବକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ସ୍ପଷ୍ଟତାକୁ ନପସନ୍ଦ କରନ୍ତି।” ବାମ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଭିରାଜ; ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କର ସମ୍ମିଳନ ସ୍ଥଳ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟର ଆକାଶ। ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟର ରକ୍ତ ଗଠି; ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଅଭ୍ୟାଚ୍ଛାଦନ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟର ଜାଳ ଭଳି ନେଟ୍; ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଗତିପଥ ହୃଦୟରୁ ଉପରକୁ ଯାଉଥିବା ନାଡି। ହୃଦୟର ଏକ ହଜାର ନାଡି ଅଛି, ଲୋକଙ୍କର ଚୁଲର ଏକ ହଜାର ଭାଗ ଭଳି। ଏହି ନାଡି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଚଳିଥାଏ ଓ ବାହାରକୁ ଯାଉଥାଏ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ଦେହ ଛାଡିବାବେଳେ ଜୀବ ଶୁଷ୍କ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପୋଷଣ ନାହିଁ। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦିଗଦେଶ ଭଳି: ପୂର୍ବ ଦିଗ ପୂର୍ବ ପ୍ରାଣ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାଣ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ପଶ୍ଚିମ ପ୍ରାଣ, ଉତ୍ତର ଦିଗ ଉତ୍ତର ପ୍ରାଣ, ଉପରକୁ ଉପର ପ୍ରାଣ, ତଳକୁ ତଳ ପ୍ରାଣ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ। ଏହି ଆତ୍ମା “ନେତି, ନେତି”—ନାହିଁ, ଏହି ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ଧରିପାରିବା ନାହିଁ, କାରଣ ଧରିପାରିବା ନାହିଁ; ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଅନଶ୍ୱର; ଏହା ଅସଙ୍ଗ, କାରଣ ଏହା ଜଡା ନୁହେଁ; ଏହା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ନାହିଁ। “ତୁମେ ନିର୍ଭୟତା ପାଇଛ, ଜନକ,” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ। ଜନକ କହିଲେ, “ନମସ୍କାର, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ନିର୍ଭୟତା ଆସୁ। ଆପଣ ଆମକୁ ନିର୍ଭୟତା ଜଣେଇଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଆସୁ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆପଣ ଆମକୁ ନିର୍ଭୟତା ଜଣେଇଛନ୍ତି। ଏହି ବିଦେହମାନେ, ମୁଁ ଏହି।” ପରେ ଜନକ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ମୁଁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ସହ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ କରିବି।” ତେଣୁ ଦୁଇଜଣେ ଏକସାଥି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କ୍ରିୟା କଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ। ରାଜା ଇଚ୍ଛାର ପ୍ରସ୍ନ ପ୍ରସ୍ତାବ କଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଦେଲେ। ପୁନଃ ରାଜା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିର ଆଲୋକ କ’ଣ?” “ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ, ରାଜନ୍। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ସେ ବସିଥାଏ, ଚଳିଥାଏ, କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଫେରିଯାଏ।” “ଏହିପରି ଅଟୁଛି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।” “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ଆଲୋକ କ’ଣ?” “ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଆଲୋକ, ରାଜନ୍। ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ସେ ବସିଥାଏ, ଚଳିଥାଏ, କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଫେରିଯାଏ।” “ଏହିପରି ଅଟୁଛି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।” “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ ହେଲେ, ଆଲୋକ କ’ଣ?” “ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ, ରାଜନ୍। ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକରେ ସେ ବସିଥାଏ, ଚଳିଥାଏ, କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଫେରିଯାଏ।” “ଏହିପରି ଅଟୁଛି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।” “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ ହେଲେ, ଅଗ୍ନି ନିବା ହେଲେ, ଆଲୋକ କ’ଣ?” “ବାଣୀ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ, ରାଜନ୍। ବାଣୀର ଆଲୋକରେ ସେ ବସିଥାଏ, ଚଳିଥାଏ, କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଫେରିଯାଏ। ଏହିପରି, ରାଜନ୍, ଜଣେ ନିଜ ହାତ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ବାଣୀ ଶୁଣିଲେ, ସେ ତାହାକୁ ଚଳିଯାଏ।” “ଏହିପରି ଅଟୁଛି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।” “ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ ହେଲେ, ଅଗ୍ନି ନିବା ହେଲେ, ବାଣୀ ଚୁପ ହେଲେ, ଆଲୋକ କ’ଣ?