ଏକ ପବିତ୍ର ସଭାରେ ରାଜା ଜନକ ଏବଂ ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପନିଷଦ ଉପଦେଶ ଚାଲିଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାନ, ନିର୍ମାଣ ଓ ଆଧାର ବିଷୟରେ ତାଙ୍କର ଅନୁଭବ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ହେଲିନା ମୋତେ କହିଥିଲେ, "ବାଣୀ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ। ଜଣେ ମା, ପିତା, ଶିକ୍ଷକ ଯେପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହିଥାନ୍ତି, ମୁଁ ଏଭଳି କହୁଛି—ବାଣୀ ବ୍ରହ୍ମ; ବାଣୀ ଛଡା କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ତିନି ବାଣୀର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ଆଧାର ବିଷୟରେ କିଛି କହିନଥିଲେ; "ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ," ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଏହା ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ତାପରେ ରାଜା ଯାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାନ କ’ଣ?" ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାନ ହେଉଛି ବାଣୀ, ଆଧାର ହେଉଛି ଆକାଶ; ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର। ଜ୍ଞାନ କ’ଣ?" ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ବାଣୀ ନିଜେ ଜ୍ଞାନ। ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆପଣା ଜଣାପରିବା, ବେଦ, ଇତିହାସ, କଥା, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଟିକା—ସବୁ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ବାଣୀ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ; ବାଣୀ ତାହାକୁ ଛାଡି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।" ଏହି ଜ୍ଞାନ ନିଜରେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତାର ଦେବତା ହେଇଯାନ୍ତି। ରାଜା ଜନକ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦେବି।" ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମୋ ପିତା ଭାବିଥିଲେ, 'ଉପଦେଶ ଦେଇ ନାହିଁ, ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।' ତେଣୁ ତୁମେ କଣ ଶୁଣିଥିଲ?" ପରେ ବାର୍କୁ ବାର୍ଷ୍ଣ କହିଲେ, "ଚକ୍ଷୁ ବ୍ରହ୍ମ। ଚକ୍ଷୁ ଛଡା କିଛି ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ଚକ୍ଷୁର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ଆଧାର ବିଷୟରେ ତିନି ଜାଣିନଥିଲେ। ଏହି ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ତାପରେ ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଚକ୍ଷୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ, ଆକାଶ ଆଧାର; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର। ସତ୍ୟ କ’ଣ?" ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଚକ୍ଷୁ ନିଜେ ସତ୍ୟ। ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରିବା, ଦେଖିଛି ବୋଲି କହିବା—ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ଚକ୍ଷୁ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ; ଚକ୍ଷୁ ତାହାକୁ ଛାଡି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।" ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତା ହେଇଯାନ୍ତି। ରାଜା ଜନକ ପୁନି ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦେବାକୁ କହିଲେ। ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ ପୁନି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଭୃତ୍ତିଦ୍ୱାଜ କହିଲେ, "କର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମ। କର୍ଣ୍ଣ ଛଡା କିଛି ଶୁଣିପାରିବା ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ତିନି ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ଆଧାର ବିଷୟରେ କିଛି କହିନଥିଲେ। ଏହି ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ଏଥିରେ ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "କର୍ଣ୍ଣ ଅଧିଷ୍ଠାନ, ଆକାଶ ଆଧାର; ଏହାକୁ ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର। ଅନନ୍ତ କ’ଣ?" ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଦିଗଗୁଡିକ ନିଜେ ଅନନ୍ତ। କର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ। କର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ; କର୍ଣ୍ଣ ତାହାକୁ ଛାଡି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।" ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତା ହେଇଯାନ୍ତି। ରାଜା ଜନକ ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦେବାକୁ କହିଲେ। ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଶତ୍ୟକାମ ଜାବାଲା କହିଲେ, "ମନ ବ୍ରହ୍ମ। ମନ ଛଡା କିଛି ଚିନ୍ତା କରିପାରିବା ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ତିନି ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ଆଧାର ବିଷୟରେ କିଛି କହିନଥିଲେ। ଏହି ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ଏଥିରେ ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମନ ଅଧିଷ୍ଠାନ, ଆକାଶ ଆଧାର; ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର। ଆନନ୍ଦ କ’ଣ?" ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମନ ନିଜେ ଆନନ୍ଦ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରିବା, ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା—ଏହି ଆନନ୍ଦ। ମନ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ; ମନ ତାହାକୁ ଛାଡି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।" ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତା ହେଇଯାନ୍ତି। ରାଜା ଜନକ ପୁନି ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦେବାକୁ କହିଲେ। ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ କହିଲେ, "ହୃଦୟ ବ୍ରହ୍ମ। ହୃଦୟ ଛଡା କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବା ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ତିନି ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ଆଧାର ବିଷୟରେ କିଛି କହିନଥିଲେ। ଏହି ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ଏଥିରେ ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ହୃଦୟ ଅଧିଷ୍ଠାନ, ଆକାଶ ଆଧାର; ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚଳତା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କର। ନିଶ୍ଚଳତା କ’ଣ?" ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ହୃଦୟ ନିଜେ ନିଶ୍ଚଳ। ହୃଦୟ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅଧିଷ୍ଠାନ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ହୃଦୟ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ; ହୃଦୟ ତାହାକୁ ଛାଡି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।" ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତା ହେଇଯାନ୍ତି। ରାଜା ଜନକ ପୁନି ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦେବାକୁ କହିଲେ। ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଜନକ ତାଙ୍କ ଆସନରୁ ଉଠି ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି କହିଲେ, "ମୋତେ ଜୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ।" ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଏହି ଉପନିଷଦ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଜକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛ। ବୃନ୍ଦାରକା, ବେଦ ଶିଖି ପରେ ଉପନିଷଦ କହିଛ, ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ, କେଉଁଠି ଯିବ?" ରାଜା କହିଲେ, "ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, କେଉଁଠି ଯିବି।" ୟାଜ୍ଞଭଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।" ତିନି କହିଲେ, "ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଛି ଇନ୍ଧା, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନୁହେଁ; ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷକୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ବାମ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଛି ଏକ ନାରୀ ରୂପ, ତିନି ବିରାଜ; ଏହି ଦୁଇଜଣ ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ମିଶନ୍ତି, ହୃଦୟର ରକ୍ତପିଣ୍ଡ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ, ହୃଦୟର ଜାଳ ତାଙ୍କର ଆବରଣ, ହୃଦୟର ନାଡୀ ତାଙ୍କର ଚଳାପଥ।" ହୃଦୟର ହଜାର ନାଡୀ ଅଛି, କେଶ ଭଳି ହଜାର ଭାଗ; ଏହି ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଚଳାପଥ କରେ, ଶରୀର ଛାଡି ଯାଏ, ତେଣୁ ଶରୀର ଶୁଷ୍କ ହେଇଯାଏ। ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଦିଗଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରେ—ପୂର୍ବ ଦିଗ ପୂର୍ବ ପ୍ରାଣ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାଣ, ପଶ୍ଚିମ ପଶ୍ଚିମ ପ୍ରାଣ, ଉତ୍ତର ଉତ୍ତର ପ୍ରାଣ, ଉପର ଉପର ପ୍ରାଣ, ତଳ ତଳ ପ୍ରାଣ; ଦିଗଗୁଡିକ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ।