ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ଜନକଙ୍କ ସଭାରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ସଭାକୁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଆସି ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତୁମେ ମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଚାହଁ, ପ୍ରଶ୍ନ କର; କିମ୍ବା ସମସ୍ତେ ମିଶି ପ୍ରଶ୍ନ କର। କିମ୍ବା ମୁଁ ତୁମେ ମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଚାହଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିପାରିବି।” କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏମିତି କିଛି ଉପମା ଦେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ଯେପରି ଗଛ ଏକ ବନସ୍ପତି, ତେଣୁ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ତାହାର ସତ୍ୟତାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ତାଙ୍କ ଚୁଲ ହେଉଛି ଗଛର ପତ୍ର, ଚର୍ମ ହେଉଛି ତାହାର ଛାଲ। ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ଗଛର ରସ ପରି ଚର୍ମରୁ ବାହାରିଯାଏ; ଯେପରି ଗଛ କଟିଲେ ରସ ବାହାରେ, ଏମିତି ମଣିଷ କାଟିଲେ ରକ୍ତ ବାହାରେ। ତାଙ୍କର ମାଂସ ହେଉଛି ଗଛର ଗୁଦ, ସ୍ନାୟୁଗୁଡିକ ହେଉଛି ତାହାର ତନ୍ତୁ, ଅସ୍ଥି ହେଉଛି ଗଛର କାଠ, ମଜ୍ଜା ହେଉଛି ଗଛର ମନ୍ଦା। ଏହିପରି, ଗଛ କଟି ଯାଇଲେ ମୂଳରୁ ପୁଣି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କେଉଁଠୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉଛି? କେବଳ ବୀଜ ଠାରୁ ନୁହେଁ, କାରଣ ଜୀବନରେ ତ ତାହାଠାରୁ ସନ୍ତାନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିଏ ପୁଣି ତାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇପାରିବ? ଯଦି ଗଛ ମୂଳଉପ୍ଟା ହେଉଛି, ତେବେ ପୁଣି ବଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ; ଏମିତି ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁରେ କେଉଁ ମୂଳରୁ ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ଏହି ମୂଳ ହେଉଛି ଚେତନା, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମ—ଏହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଅନ୍ତିମ ଆଶ୍ରୟ ଅଟୁଟ ଅଛି; ଏହାକୁ ଜଣାଅଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନୀମାନେ। ଏହି ସମୟରେ ବିଦେହ ରାଜା ଜନକ ସଭାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଆଗେଇ ଆସିଲେ। ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କି ପାଇଁ ଆସିଛ—ଗୋଉ ପାଇଁ, କି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଦୁହେଁ, ରାଜନ୍।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଉଦଙ୍କ ହୌଲ୍ବାୟନ କହିଥିଲେ—‘ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।’ ଯେପରି ମାତା, ପିତା, ଗୁରୁ କହିଥାନ୍ତି, ସେପରି ହୌଲ୍ବାୟନ କହିଲେ—‘ଶ୍ୱାସ ବ୍ରହ୍ମ, ଶ୍ୱାସ ବିନା କିଛି ନାହିଁ।’ କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ କଣ, ଆଧାର କଣ, ଏହା କହିଲେ ନାହିଁ। କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଜାଣିନି।’ ଏହା କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।” ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କହ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।” ସେ କହିଲେ, “ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି ଆକାଶ, ଆଧାର ହେଉଛି ପ୍ରେମ; ପ୍ରେମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। ପ୍ରେମ କ’ଣ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଶ୍ୱାସ ନିଜେ ପ୍ରେମ; ଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରେ, ଦାନ ନେଉଛି; ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଶ୍ୱାସ ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।” ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଜଣେ ଦେବତା ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ରାଜା କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଦେଇବି।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମୋ ବାପା ଭାବିଥିଲେ—‘ଉପଦେଶ ଦେଇନାହିଁ, ତେବେ ନେଉନାହିଁ।’ ସେ କ’ଣ କହିଥିଲେ?” ତେବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଜିତ୍ୱା ହୈଲିନ କହିଥିଲେ—‘ବାଣୀ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।’ ବାଣୀ ବିନା କିଛି ନାହିଁ। ତେବେ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ଆଧାର କ’ଣ, ସେ କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଏକ ଅଂଶ।” ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କହ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ବାଣୀ, ଆଧାର ଆକାଶ; ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। ଜ୍ଞାନ କ’ଣ?”—“ବାଣୀ ନିଜେ ଜ୍ଞାନ। ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମୀୟକୁ ଚିହ୍ନାଯାଏ; ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ସମସ୍ତ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ବାଣୀ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ବାଣୀ ତାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।” ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଦେବତା ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ରାଜା ପୁଣି ଗାଈ ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ପୁଣି ସେଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତାପରେ, ବର୍କୁ ବାର୍ଷ୍ଣ କହିଥିଲେ—“ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।” ଚକ୍ଷୁ ବିନା କିଛି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ଆଧାର କ’ଣ, ସେ କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଏକ ଅଂଶ। ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କହ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ହେଉଛି ଆଧାର; ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। ସତ୍ୟ କ’ଣ?”—“ଚକ୍ଷୁ ନିଜେ ସତ୍ୟ; ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ କହାଯାଏ ‘ମୁଁ ଦେଖିଛି’, ସେହି ସତ୍ୟ। ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଚକ୍ଷୁ ତାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।” ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଦେବତା ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଉତ୍ତର ପରେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ଗାଈ ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଏହିପରି, ଭରଦ୍ୱାଜ ଯିଏ ଗଧା ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ, କହିଲେ—“କାନ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।” କାନ୍ ବିନା ଶ୍ରବଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆଶ୍ରୟ ଆଧାର କ’ଣ, ସେ କହିଲେ ନାହିଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “କାନ୍ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ହେଉଛି ଆଧାର; ଏହାକୁ ଅନନ୍ତତ୍ୱ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। ଅନନ୍ତତ୍ୱ କ’ଣ?”—“ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ନିଜେ ଅନନ୍ତ; ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବ, ସେଠାରେ ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହିପରି କାନ୍ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ। କାନ୍ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, କାନ୍ ତାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।” ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଦେବତା ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପୁଣି ରାଜା ଗାଈ ଦେବାକୁ କହିଲେ। ତାପରେ, ଶତ୍ୟକାମ ଜାବାଲ କହିଲେ—“ମନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।” ମନ ବିନା କିଛି ଚିନ୍ତା ହୁଏ ନାହିଁ। ଆଶ୍ରୟ ଆଧାର କ’ଣ, ସେ କହିଲେ ନାହିଁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମନ ହେଉଛି ଆଶ୍ରୟ, ଆକାଶ ହେଉଛି ଆଧାର; ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। ଆନନ୍ଦ କ’ଣ?”—“ମନ ନିଜେ ଆନନ୍ଦ; ମନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ନାରୀଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ କରେ, ତାହାର ସନ୍ତାନ ହୁଏ; ଏହି ଆନନ୍ଦ। ମନ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ମନ ତାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।” ଏହିପରି ଜାଣି ଧ୍ୟାନ କରିଥିବା ଦେବତା ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଠି ମଧ୍ୟ ଗାଈ ଦେବାକୁ ରାଜା କହିଲେ। ଏବେ, ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ କହିଲେ—“ହୃଦୟ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।