ଏକଥା ସମୟରେ, ବିଦେହ ରାଜ୍ୟର ରାଜା ଜନକଙ୍କ ସଭାରେ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରାଯାଉଥିଲା। ଏଥିରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ହାକଲ୍ୟା କହିଲେ, “ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ, ଏଠାରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ମାନେ ଅଗ୍ନିର ଅଞ୍ଚଳ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି।” ତେବେ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ ଯିତିଛି। ତୁମେ ମୋତେ ପଚାର, “ଏହି ଦିଗମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ଦେବତା ଓ ଆଧାର କ’ଣ? ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଦିଗମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ଦେବତା ଓ ଆଧାର ଜାଣିଛ, ତେବେ କହ।” ଏଉଁପରି ଚର୍ଚ୍ଚା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ପ୍ରଥମେ ପଚାରାଯିଲା, “ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ?” ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ଚକ୍ଷୁରେ। ଚକ୍ଷୁ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ରୂପରେ, କାରଣ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରୂପକୁ ଦେଖାଯାଏ। ରୂପ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ହୃଦୟରେ, କାରଣ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ରୂପକୁ ଜାଣାଯାଏ। ଏହିପରି ହୃଦୟରେ ରୂପ ଅବସ୍ଥିତ।” ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସିଲା। “ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ?” — “ଯମ। ଯମ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ଦାନରେ। ଦାନ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ, କାରଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ଦାନ ହୁଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧା କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ? ହୃଦୟରେ। ଏଭଳି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଆଧାର ହୃଦୟ।” ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କହିଲେ, “ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦେବତା ବରୁଣ। ସେ ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜଳ ବୀଜରେ, ବୀଜ ହୃଦୟରେ। ଏହିପରି ହୃଦୟରୁ ଶିଶୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିକଥା ଲୋକେ କହନ୍ତି।” ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, “ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦେବତା ସୋମ। ସେ ଦୀକ୍ଷାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଦୀକ୍ଷା ସତ୍ୟରେ, ସତ୍ୟ ହୃଦୟରେ। ଏହିପରି ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ।” ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଦିଗରେ, “ଅଗ୍ନି ଦେବତା। ସେ ବାଣୀରେ ଅବସ୍ଥିତ, ବାଣୀ ମନରେ। ମନ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ?” ଏଠାରେ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଯଦି ଏହା ଆମ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଭିତରେ ନଥାନ୍ତା, ତେବେ କୁକୁର ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତେ।” ପଛରେ ପଚାରାଯିଲା, “ଆମେ ଏବଂ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ?” — “ଶ୍ୱାସରେ। ଶ୍ୱାସ ଅପାନରେ, ଅପାନ ବ୍ୟାନରେ, ବ୍ୟାନ ଉଦାନରେ, ଉଦାନ ସମାନରେ।” ଏହି ଆତ୍ମା “ନେତି, ନେତି”—ଏହା ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ଧରାଯାଏ ନାହିଁ, ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଲଗାଯାଏ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଭୋଗେ ନାହିଁ। ଏହି ଅଷ୍ଟ ଆଧାର, ଅଷ୍ଟ ଲୋକ, ଅଷ୍ଟ ପୁରୁଷ। ଏହି ପୁରୁଷମାନେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ଉପନିଷଦରେ ଶିକ୍ଷିତ ପୁରୁଷ। ଯଦି ଏହା ତୁମେ କହିପାରିବ ନାହିଁ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବ। ଏହି କଥା ପରେ ହାକଲ୍ୟା ଚୁପ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଗଲା। ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ସଭା ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଏହାପରେ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଁ, ପଚାର; କିମ୍ବା ସମସ୍ତେ ମିଶି ପଚାର; ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଁ, ମୁଁ ପଚାରିବି।” କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅବସରରେ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ ଏକ ଉପମା ଦେଇ କହିଲେ, “ଏକ ବୃକ୍ଷ ଯେପରି ଅଟୁଟ ଅଛି, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ତାଙ୍କର କେଶ ପତ୍ର, ଚର୍ମ ଚାମ୍ପା ଭଳି, ରକ୍ତ ରସ ଭଳି, ମାଂସ ଗୁଦ, ସିରା ତାନ୍ତି, ଅସ୍ଥି କାଠ, ମଜ୍ଜା ମୁଳା ଭଳି। ବୃକ୍ଷ କଟିଲେ ଯେପରି ମୂଳରୁ ଫେରି ଉଗୁଁଥାଏ, ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେଉଁ ମୂଳରୁ ଫେରି ଆସେ? ଏହା ବୀଜ ନୁହେଁ, କାରଣ ଜୀବନ କାଳରେ ତାହାର ଉତ୍ସରେ ସନ୍ତାନ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିଏ ତାହାକୁ ନବୀନ କରିପାରିବ? ଯେପରି ଉପଢ଼ା ହୋଇଥିବା ବୃକ୍ଷ ଆଉ ଉଗୁଁନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେଉଁଠୁ ଫେରି ଆସେ? ଏହି ମୂଳ ହେଉଛି ଚେତନା, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମ—ଯେଉଁଠି ବୀଜଦାତା ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।” ଏହାପରେ ରାଜା ଜନକ ସମସ୍ତ ବିଧି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ ଆସି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ମୁଁ ଗୋ-ଧନ ନିମିତ୍ତେ ଆସିଛି, ନା ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ?” — “ଉଭୟ ପାଇଁ ଆସିଛି, ମହାରାଜ।” ଏଠି ଉଦଙ୍କ ହୌଳ୍ବାୟନ କହିଥିଲେ, “ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ।” ଶ୍ୱାସ ବିନା କିଛି ଅଛି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଆଧାର କ’ଣ କହିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ତାହାର ଆଧାର ଆକାଶ, ଆଧାର ପ୍ରେମ; ପ୍ରେମ ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ; ଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ଲୋକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଦାନ ନିଅନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।” ଏହିପରି ଜାଣି ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଦେବତା ହୋଇ ଦେବତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ରାଜା ଜନକ କହିଲେ, “ମୁଁ ହଜାର ଗାଁ ଦେବି।” ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମୋ ବାପା କହିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଇନାହିଁ ନେଉନାହିଁ। ତୁମେ କ’ଣ ଶୁଣିଥିଲ?” ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ କହିଥିଲେ—“ବାଣୀ ବ୍ରହ୍ମ, ଚକ୍ଷୁ ବ୍ରହ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମ, ମନ ବ୍ରହ୍ମ, ହୃଦୟ ବ୍ରହ୍ମ”—କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାହାର ଆଧାର କ’ଣ ତାହା କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ତାହାର ଆଧାର ଆକାଶ, ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଅମୁକ (ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ, ସ୍ଥିରତା), ଏହା ତାହାର ନିଜ ଗୁଣ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।” ପରେ ରାଜା ଜନକ ଉଠି ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ମୋତେ ହରାଇ ଦିଅନାହିଁ।” ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏପରି ଉପନିଷଦ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତୁମ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସଜିଛ। ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ କେଉଁଠି ଯିବ?” ରାଜା କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣେନି।” ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ କହିଦେଇବି।” ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, “ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଇନ୍ଧା ନାମରେ ପରିଚିତ, ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଦବ୍ଲ ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ବିରାଜ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ମିଳନ ସ୍ଥଳ ହୃଦୟ ଭିତରର ଆକାଶ। ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ହୃଦୟର ରକ୍ତ ଫୋହା, ତାଙ୍କର ଆବରଣ ହୃଦୟ ତନ୍ତୁ ଭଳି, ଉପରକୁ ଯିବା ମାର୍ଗ ହୃଦୟର ନାଳୀ।