ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଉପରେ ଗଭୀର ଚର୍ଚ୍ଚା ଚାଲିଥିଲା । ଏଠିରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ଏହି ଛଅଟି କ’ଣ? ତାହା ପ୍ରତିଉତ୍ତର ମିଳିଲା: ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦ୍ୟୌଃ—ଏହିଛଅଟି ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଛଅଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ଏହି ତିନି ଦେବତା କିଏ? ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ଏହି ତିନି ଲୋକ; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି । ଦୁଇ ଦେବତା କିଏ? ତାହା ହେଉଛି ଅନ୍ନ ଓ ପ୍ରାଣ । ଏକ ଓ ଅର୍ଧ କିଏ? ସେଉଁଟି ହେଉଛି ବାୟୁ । ଏଠି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ଏହି ବାୟୁ ଏକ ଥିଲେ, ଏକ ଓ ଅର୍ଧ କାହିଁକି କୁହାଯାଏ? କାରଣ, ଏହାରେ ସମସ୍ତ ତୃପ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଏକ ଓ ଅର୍ଧ କୁହାଯାଏ । ଏକ ଦେବତା କିଏ? ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ । ଏହି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଆଧାର ହେଉଛି ପୃଥିବୀ, ତାଙ୍କର ଲୋକ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ହେଉଛି ମନ । ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ, ସେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ । ଏହି ପୁରୁଷ ଦେହରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଟି ଏହି ଜ୍ଞାନର ବିଷୟ । ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ସ୍ତ୍ରୀ । ପୁନି ଆଉ ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଲା—ତାଙ୍କର ଆଧାର ହେଉଛି କାମନା, ଲୋକ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ଆଲୋକ ହେଉଛି ମନ । ଏହି ପୁରୁଷ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ବସିଛନ୍ତି । ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ତାଙ୍କର ଦେବତା କିଏ? ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ମନ । ଏହିଭଳି, ରୂପ ତାଙ୍କର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାଙ୍କର ଲୋକ, ମନ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ; ଏହି ପୁରୁଷ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେବତା ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ । ଏହିଭଳି, ଆକାଶ ତାଙ୍କର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାଙ୍କର ଲୋକ, ମନ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ; ସେ ପୁରୁଷ ବାୟୁରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେବତା ପ୍ରାଣ । ପୁନି, ଆଲୋକ ତାଙ୍କର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାଙ୍କର ଲୋକ, ମନ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ; ସେ ପୁରୁଷ ଅଗ୍ନିରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେବତା ହେଉଛି ବାଣୀ । ଏହିଭଳି, ଅନ୍ଧକାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ଲୋକ, ମନ ଆଲୋକ; ସେ ପୁରୁଷ ଛାୟାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେବତା ମୃତ୍ୟୁ । ପୁନି, ଜଳ ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ଲୋକ, ମନ ଆଲୋକ; ସେ ପୁରୁଷ ଜଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେବତା ବରୁଣ । ବୀଜ ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ଲୋକ, ମନ ଆଲୋକ; ସେ ପୁରୁଷ ସନ୍ତାନରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେବତା ପ୍ରଜାପତି । ଏପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ହାକଳ୍ୟ, ଏଠାର ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମକୁ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଭଳି କରିଦେଇଛନ୍ତି ।” ହାକଳ୍ୟ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ତୁମେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ ଜିତିଛ; ତେଣୁ, କ’ଣ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ, ସେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ଦେବତା ଓ ଆଧାର ସହିତ ଜାଣିପାରେ?” ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ସୂର୍ଯ୍ୟ । ସୂର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ଚକ୍ଷୁରେ । ଚକ୍ଷୁ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ରୂପରେ; କାରଣ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ । ରୂପ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ହୃଦୟରେ; କାରଣ, ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଜାଣାଯାଏ । ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ଯମ । ଯମ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ଦାନରେ । ଦାନ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ; ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ଦାନ ହୁଏ । ଶ୍ରଦ୍ଧା କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ହୃଦୟରେ । ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ବରୁଣ । ବରୁଣ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ଜଳରେ । ଜଳ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ବୀଜରେ । ବୀଜ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ହୃଦୟରେ । ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ସୋମ । ସୋମ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ଦୀକ୍ଷାରେ । ଦୀକ୍ଷା କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ସତ୍ୟରେ । ସତ୍ୟ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ହୃଦୟରେ । ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ (ସ୍ଥିର) ଦିଗର ଦେବତା କିଏ? ଅଗ୍ନି । ଅଗ୍ନି କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ବାଣୀରେ । ବାଣୀ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ମନରେ । ଏଠାରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଯଦି ଏହି ସମସ୍ତ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ନଥାନ୍ତା, ତେବେ କୁକୁର, ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତେ ।” ତେଣୁ, “ତୁମେ ଏବଂ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ?” ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା । ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ପ୍ରାଣରେ । ପ୍ରାଣ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ଅପାନରେ । ଅପାନ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ବ୍ୟାନରେ । ବ୍ୟାନ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ଉଦାନରେ । ଉଦାନ କେଉଁଠି ନିର୍ମିତ? ସମାନରେ । ଏହି ଆତ୍ମା “ନ ଏହା, ନ ଏହା”—ଏପରି; ଏହାକୁ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା କ୍ଷୟଶୀଳ ନୁହେଁ, ଏହା ଅସଙ୍ଗ, ଏହାକୁ କିଛି ବ୍ୟଥା ନାହିଁ । ଏହି ଅଷ୍ଟ ଆଶ୍ରୟ, ଅଷ୍ଟ ଲୋକ, ଅଷ୍ଟ ପୁରୁଷ । ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି । ଉପନିଷଦରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଉପଦେଶ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଉଁ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା । ଯଦି ଉତ୍ତର ଦେଉନଥିଲେ, ହାକଳ୍ୟଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କଟିଗଲା । ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ଚାଲିଗଲେ । ଏପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମହାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯିଏ ଚାହେ, ପ୍ରଶ୍ନ କର; କିମ୍ବା ସମସ୍ତେ ପ୍ରଶ୍ନ କର; ମୁଁ ଯିଏକୁ ଚାହେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି, କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି ।” କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୟରେ ଚୁପ ରହିଲେ । ଏବେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ; ତାଙ୍କର କେଶ ଏହି ବୃକ୍ଷର ପତ୍ର, ଚର୍ମ ତାଳ, ରକ୍ତ ରସ । ଯେପରି ବୃକ୍ଷ କାଟିଲେ ରସ ବହିଯାଏ, ଏପରି ଦେହ କାଟିଲେ ରକ୍ତ ବହିଯାଏ । ମାଂସ ଗୁଦିକ, ସିରା ତନ୍ତୁ, ଅସ୍ଥି କାଠ, ମଜ୍ଜା ଗଭୀର ଭାଗ । ବୃକ୍ଷ ଯେପରି ମୂଳରୁ ପୁଣି ଉଗୁଏ, ଏପରି ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ମୂଳରୁ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉଛି? ଏହି ମୂଳ ହେଉଛି ଚେତନା, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମ—ଏହି ଦାତାର ଆଶ୍ରୟ । ଏହି ସମସ୍ତ ଚର୍ଚ୍ଚା ପରେ, ଭିଦେହ ରାଜା ଜନକ ଏହାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ । ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କ’ଣ ପାଇଁ ଆସିଛ—ଗାଁ ପାଇଁ କି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଦୁହିଁ ପାଇଁ, ରାଜନ୍ ।” ଏଠିକୁ ଉଦଙ୍କ ହୌଲ୍ବାୟନ କହିଥିଲେ, “ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ; ପ୍ରାଣ ବିନା କିଛି ନାହିଁ ।” କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଆଧାର କହିଲେ ନାହିଁ । ଏହା ଏକ ଅଂଶ । ରାଜା ପଚାରିଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କହ ।