ଗାର୍ଗୀଙ୍କୁ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଗାର୍ଗୀ, ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣିନଥିବା ଲୋକ ଏହି ସଂସାରରେ ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଏହା ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ସୀମିତ ହୁଏ। ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ସଂସାର ଛାଡ଼ି ଯିବା ଲୋକ ଦୟନୀୟ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣି ଯିଏ ଏହି ସଂସାର ଛାଡ଼ିଯାଏ, ସେହିଏ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ।" ଏହି ଅବିନାଶୀ କ'ଣ? ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା; ଅଶ୍ରୁତ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୋତା; ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତକ; ଅଜ୍ଞାତ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାତା। ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କେହି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଶ୍ରୋତା, ଚିନ୍ତକ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାତା ନାହିଁ। ଏହି ଅବିନାଶୀରେ ସମସ୍ତ ଆକାଶ ବିନ୍ଧା ଓ ବିନ୍ଧିତ। ତାପରେ, ଭାରତୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭାସ୍କର୍ଣ୍ୟୀକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ କହିଲେ, କାରଣ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତରରେ ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଭାସ୍କର୍ଣ୍ୟୀ ନିଜର ପ୍ରଶ୍ନ ଥାମିଦେଲେ। ଏହିବେଳେ ବିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି?" ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ, "ତିନି ଓ ତିନିଶଏ, ତିନି ଓ ତିନିହଜାର।" ପୁନି ପଚାରିଲେ, "କେତେ ଦେବତା?" ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ତେଇଶି।" ପୁନି, "ଛଅ।" ପୁନି, "ତିନି।" ପୁନି, "ଦୁଇ।" ପୁନି, "ଏକ ଓ ଅର୍ଧ।" ପୁନି, "ଏକ।" ଏହି ତିନି ଓ ତିନିଶଏ, ତିନି ଓ ତିନିହଜାର କିଏ? ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମହିମାର ରୂପ; ପ୍ରକୃତରେ, ଦେବତା ତେଇଶି। ସେମାନେ କିଏ? ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ଏଗାର ରୁଦ୍ର, ବାର ଆଦିତ୍ୟ—ଏହା ଏକତ୍ରିଶ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି—ମୋଟେ ତେଇଶି।" "ବସୁ କିଏ?"—ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ୟୌ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା। ସମସ୍ତ ଏଠିରେ ବସିଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ବସୁ। "ରୁଦ୍ର କିଏ?"—ଦଶ ପ୍ରାଣ ଓ ଏକ Self; ଏମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ, ରୋଦନ ହୁଏ, ତେଣୁ ରୁଦ୍ର। "ଆଦିତ୍ୟ କିଏ?"—ବାର ମାସ; ସବୁ କିଛି ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ଆଦିତ୍ୟ। "ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ, ପ୍ରଜାପତି କିଏ?"—ବଜ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର, ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଜାପତି। "ବଜ୍ର କିଏ?"—ବିଦ୍ୟୁତ। "ଯଜ୍ଞ କିଏ?"—ପଶୁ। "ଛଅ କିଏ?"—ଅଗ୍ନି ଓ ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦ୍ୟୌ। "ତିନି କିଏ?"—ତିନି ଲୋକ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠିରେ ବସିଛନ୍ତି। "ଦୁଇ କିଏ?"—ଅନ୍ନ ଓ ପ୍ରାଣ। "ଏକ ଅର୍ଧ କିଏ?"—ବାୟୁ। "ଏହି ବାୟୁ ଏକ ହେଲେ, ଏକ ଅର୍ଧ କିଏ?"—ଏଥିରେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏକ ଅର୍ଧ। "ଏକ କିଏ?"—ବ୍ରହ୍ମ। "ପୃଥିବୀ ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଲୋକ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଯିଏ ଏହି ସ୍ବରୂପକୁ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ। ମୁଁ ଏହି ସ୍ବରୂପକୁ ଜାଣିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସବୁର ଶରଣ ଆତ୍ମା। ଏହି ଦେହରେ ଯିଏ ଅଛି, ସେଉଁଠିଏ। ହାକଲ୍ୟ, ତାହାର ଦେବତା କିଏ?"—"ସ୍ତ୍ରୀ," ଉତ୍ତର ଦେଲେ। "କାମ ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଲୋକ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଏହି ସ୍ବରୂପ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛି। ତାହାର ଦେବତା କିଏ?"—"ମନ।" "ରୂପ ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଲୋକ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଏହି ସ୍ବରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅଛି। ତାହାର ଦେବତା?"—"ଚକ୍ଷୁ।" "ଆକାଶ ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଲୋକ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଏହି ସ୍ବରୂପ ବାୟୁରେ ଅଛି। ଦେବତା?"—"ପ୍ରାଣ।" "ଆଲୋକ ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଲୋକ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଏହି ସ୍ବରୂପ ଅଗ୍ନିରେ ଅଛି। ଦେବତା?"—"ବାଣୀ।" "ଅନ୍ଧକାର ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଲୋକ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଏହି ସ୍ବରୂପ ଛାୟାରେ ଅଛି। ଦେବତା?"—"ମୃତ୍ୟୁ।" "ଜଳ ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଲୋକ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଏହି ସ୍ବରୂପ ଜଳରେ ଅଛି। ଦେବତା?"—"ବରୁଣ।" "ବୀଜ ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଲୋକ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ। ଏହି ସ୍ବରୂପ ସନ୍ତାନରେ ଅଛି। ଦେବତା?"—"ପ୍ରଜାପତି।" ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ହାକଲ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତୁମକୁ ମୋ ପାଇଁ ଅଂଗାର ରାଶି କରିଦେଇଛନ୍ତି।" ହାକଲ୍ୟ ପଚାରିଲେ, "ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, ତୁମେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଠାରୁ ଜିତିଛ, କଣ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ତାଙ୍କର ଦେବତା ଓ ଆଧାର ସହିତ ଜଣାଯାଏ?" "ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦେବତା କିଏ?"—"ସୂର୍ଯ୍ୟ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ?"—"ଚକ୍ଷୁରେ।" "ଚକ୍ଷୁ କେଉଁଠି?"—"ରୂପରେ।" "ରୂପ କେଉଁଠି?"—"ହୃଦୟରେ।" "ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଦେବତା?"—"ୟମ।" "ୟମ କେଉଁଠି?"—"ଦାନରେ।" "ଦାନ କେଉଁଠି?"—"ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ।" "ଶ୍ରଦ୍ଧା କେଉଁଠି?"—"ହୃଦୟରେ।" "ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଦେବତା?"—"ବରୁଣ।" "ବରୁଣ କେଉଁଠି?"—"ଜଳରେ।" "ଜଳ କେଉଁଠି?"—"ବୀଜରେ।" "ବୀଜ କେଉଁଠି?"—"ହୃଦୟରେ।" "ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦେବତା?"—"ସୋମ।" "ସୋମ କେଉଁଠି?"—"ଦୀକ୍ଷାରେ।" "ଦୀକ୍ଷା କେଉଁଠି?"—"ସତ୍ୟରେ।" "ସତ୍ୟ କେଉଁଠି?"—"ହୃଦୟରେ।" "ଉର୍ଧ୍ୱ ଦିଗର ଦେବତା?"—"ଅଗ୍ନି।" "ଅଗ୍ନି କେଉଁଠି?"—"ବାଣୀରେ।" "ବାଣୀ କେଉଁଠି?"—"ମନରେ।" ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଯଦି ଏହି ସବୁ ଆମ ଭିତରେ ନ ଥାନ୍ତା, ତେବେ କୁକୁର ଓ ପକ୍ଷୀ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତେ।" "ତେବେ ତୁମେ ଓ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ?"—"ପ୍ରାଣରେ।" "ପ୍ରାଣ କେଉଁଠି?"—"ଅପାନରେ।" "ଅପାନ କେଉଁଠି?"—"ବ୍ୟାନରେ।" "ବ୍ୟାନ କେଉଁଠି?"—"ଉଦାନରେ।" "ଉଦାନ କେଉଁଠି?"—"ସମାନରେ।" ଏହି ଆତ୍ମା 'ନେତି, ନେତି'—ଏହାକୁ ଧରିହେବ ନାହିଁ, କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ଲଗା ନାହିଁ, କଷ୍ଟ ନାହିଁ। ଏହି ଅଠ ଆଧାର, ଅଠ ଲୋକ, ଅଠ ପୁରୁଷ। ସେହି ପୁରୁଷକୁ ଭିନ୍ନ କରି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ। ଉପନିଷଦରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତାହାକୁ କହ। ନ କହିଲେ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ। ହାକଲ୍ୟ ଚୁପ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ପଡ଼ିଗଲା। ଅନ୍ୟମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ଏହାପରେ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ମହାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯିଏ ଚାହେ, ପଚାରନ୍ତୁ। କିମ୍ବା ମୁଁ ଚାହେଁ, ପଚାରିବି।" କିନ୍ତୁ କେହି ଆଗେଇଲେ ନାହିଁ।