ଏକ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ଅରୁଣପୁତ୍ର ମହାନ ଚିନ୍ତନରେ ଲିନ ଥିଲେ । ସେ କହିଲେ—ଏହି ଆତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା; ଶ୍ରବ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶ୍ରୋତା; ଚିନ୍ତନ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଚିନ୍ତକ; ଅଜ୍ଞାତ, କିନ୍ତୁ ସେ ଜ୍ଞାତା । ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଶ୍ରୋତା, ଚିନ୍ତକ, ଜ୍ଞାତା ନାହିଁ । ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ତୁମର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅମୃତତ୍ୱର ଧାରକ । ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସବୁ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଏପରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ନିରବ ହୋଇ ରହିଲେ । ତାପରେ ବାଚକ୍ନବୀ ନାମକ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଗାର୍ଗୀ କହିଲେ, “ମହାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବି । ସେ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ, ତାଙ୍କୁ କେହି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଆଲୋଚନାରେ ପରାଜିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯଦି ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ ।” ସମସ୍ତେ କହିଲେ, “ପ୍ରଶ୍ନ କର, ଗାର୍ଗୀ ।” ଗାର୍ଗୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ କାଶୀ ବା ବିଦେହର ଯୋଦ୍ଧା ପରି, ଧନୁଷ ବାଣ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ପରି, ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ନେଇ ଆସିଛି । ଉତ୍ତର ଦିଅ ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ପ୍ରଶ୍ନ କର, ଗାର୍ଗୀ ।” ଗାର୍ଗୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯାହା ଶ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ, ପୃଥିବୀ ତଳେ, ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯାହା ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯାହା ବିଷୟରେ କଥା କହନ୍ତି, ସେସବୁ କିଏ ମଧ୍ୟରେ ବୁନାଯାଇଛି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଗାର୍ଗୀ, ଯାହା ଶ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ, ପୃଥିବୀ ତଳେ, ମଧ୍ୟରେ, ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ—ସେସବୁ ଆକାଶରେ ବୁନାଯାଇଛି ।” ଗାର୍ଗୀ କହିଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆପଣ ଏହାର ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ଏବେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ରହିଛି ।” “ପ୍ରଶ୍ନ କର, ଗାର୍ଗୀ,” ବୋଲି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ । ଗାର୍ଗୀ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯାହା ଶ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ, ପୃଥିବୀ ତଳେ, ମଧ୍ୟରେ, ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ—ସେସବୁ କିଏ ମଧ୍ୟରେ ବୁନାଯାଇଛି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଗାର୍ଗୀ, ସେସବୁ ଆକାଶରେ ବୁନାଯାଇଛି । କିନ୍ତୁ ଆକାଶ କିଏ ମଧ୍ୟରେ ବୁନାଯାଇଛି?” ଏଠାରେ ସେ କହିଲେ, “ଗାର୍ଗୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଅକ୍ଷର ବୋଲନ୍ତି । ଏହା ନ ଦୃଢ଼, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ନ ଛୋଟ, ନ ବଡ଼; ନ ଲାଲ, ନ ଦ୍ରବ୍ୟମୟ; ନ ଛାୟା, ନ ଅନ୍ଧକାର; ନ ବାୟୁ, ନ ଆକାଶ; ଅସଂଲଗ୍ନ, ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ, ଗନ୍ଧ ଓ ରସ ଶୂନ୍ୟ; ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ବାଣୀ, ମନ ଶୂନ୍ୟ; ତେଜ ନାହିଁ, ଶ୍ୱାସ ନାହିଁ, ମୁଁହ ନାହିଁ, ନାମ ଓ ବଂଶ ନାହିଁ; ଅବିନାଶୀ, ଅମୃତ, ନିର୍ଭୟ, ନିର୍ମଳ, ଶବ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅନନ୍ତ, ଆଦି ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ, ଭିତର ବା ବାହାର ନାହିଁ । କେହି ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଧରିପାରେ ନାହିଁ ।” ଏହି ଅକ୍ଷରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଗାର୍ଗୀ, ଦିଗ୍ବନ୍ଧନ ହୋଇଛି ଶ୍ୱର୍ଗ ପୃଥିବୀ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ଦିନ ରାତି, ମାସ, ଋତୁ, ବର୍ଷ ଚଳିଛି; ଏହି ଆଦେଶରେ ନଦୀମାନେ ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ରୁ ପୂର୍ବକୁ, ପଶ୍ଚିମରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ, ଦକ୍ଷିଣରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ବହେ; ଏହି ଆଦେଶରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦାତାଙ୍କୁ, ଦେବତା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ, ପିତୃଗଣ ହବିଷ୍ୟକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସଂସାର ସୀମିତ; ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଦୁଃଖିତ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ । ଏହି ଅକ୍ଷର ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଅଶ୍ରବ୍ୟ ହେଲେ ଶ୍ରୋତା, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ହେଲେ ଚିନ୍ତକ, ଅଜ୍ଞାତ ହେଲେ ଜ୍ଞାତା । ଏହି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଶ୍ରୋତା, ଚିନ୍ତକ, ଜ୍ଞାତା ନାହିଁ । ଏହାରେ ଆକାଶ ବୁନାଯାଇଛି । ଏପରେ ଗାର୍ଗୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ, କାରଣ ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଜଞ୍ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେ । ଏଠାରେ କେହି ବ୍ରହ୍ମନ୍ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।” ଏପରେ ବାଚକ୍ନବୀ ଗାର୍ଗୀ ନିରବ ହୋଇ ଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଆଉ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଵିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ବେଦର ନିବିଦ ଅନୁଯାୟୀ କହିଲେ, “ତିନି ଏବଂ ତିନି ଶତ, ତିନି ଏବଂ ତିନି ହଜାର ।” ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କେତେ ଦେବତା?” — “ତିରିଶିତି ।” — “କେତେ?” — “ଛଅ ।” — “କେତେ?” — “ତିନି ।” — “କେତେ?” — “ଦୁଇ ।” — “କେତେ?” — “ଏକ ଓ ଅର୍ଧ ।” — “କେତେ?” — “ଏକ ।” — “ଏହି ତିନି ଏବଂ ତିନି ଶତ, ତିନି ଏବଂ ତିନି ହଜାର କିଏ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏସବୁ ମାତ୍ର ମହିମାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ । ପ୍ରକୃତରେ ତିରିଶିତି ଦେବତା । ସେମାନେ—ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ଏଗାର ରୁଦ୍ର, ବାର ଆଦିତ୍ୟ, ଏହି ଏକତ୍ରିଶି; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି ମିଶି ତିରିଶିତି ।” “ବସୁ କିଏ?” — ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆନ୍ତରିକ୍ଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ୟୌ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା—ଏହିଏ ବସୁ । ସମସ୍ତ କିଛି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ । “ରୁଦ୍ର କିଏ?” — ଦଶ ପ୍ରାଣ ଓ ଏକ ଆତ୍ମା । ଏମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ, ଲୋକେ କାନ୍ଦନ୍ତି; ତେଣୁ ରୁଦ୍ର । “ଆଦିତ୍ୟ କିଏ?” — ବାର ମାସ । ସମସ୍ତ କିଛି ନେଇଯାଏ, ତେଣୁ ଆଦିତ୍ୟ । “ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ, ପ୍ରଜାପତି କିଏ?” — ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଜାପତି । ବିଦ୍ୟୁତ୍ କଣ? — ଆଲୋକ । ଯଜ୍ଞ କଣ? — ପଶୁ । “ଛଅ କିଏ?” — ଅଗ୍ନି-ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ-ଆନ୍ତରିକ୍ଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଦ୍ୟୌ; ଏହିଛଅ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । “ତିନି କିଏ?” — ତିନି ଲୋକ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠାରେ ବସିଛନ୍ତି । “ଦୁଇ କିଏ?” — ଅନ୍ନ ଓ ପ୍ରାଣ । “ଏକ ଓ ଅର୍ଧ କିଏ?” — ବାୟୁ । “ଏକ ବାୟୁ କିପରି ଏକ ଓ ଅର୍ଧ?” — ଏହି ବାୟୁରେ ସମସ୍ତ କିଛି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଏ । “ଏକ କିଏ?” — ବ୍ରହ୍ମ । “ପୃଥିବୀ ତାହାର ଆଧାର, ଚକ୍ଷୁ ତାହାର ଲୋକ, ମନ ତାହାର ଆଲୋକ । ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତର ଆତ୍ମାକୁ ଶରଣ କରେ, ସେ ସମସ୍ତଜ୍ଞ ହୁଏ । ମୁଁ ଏହି ଜନକୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ଦେହରେ ବସିଛି, ସେଉଁଠି ତିନି; ତାହାର ଦେବତା କିଏ?” — “ସ୍ତ୍ରୀ,” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା ।