ଏହି ଉପନିଷଦ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଖୋଲାସା ହୁଏ—ସେଇ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅମୃତ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଶ୍ୱାସରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଶ୍ୱାସ ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱାସ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ସେ ଭିତରୁ ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଭଳି ସେଇ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅମୃତ ଆତ୍ମା, ବାକ୍ରେ, ଚକ୍ଷୁରେ, କର୍ଣ୍ଣରେ, ମନରେ, ତ୍ୱଚାରେ, ଜ୍ଞାନରେ, ଆଲୋକରେ, ଅନ୍ଧକାରରେ, ବୀଜରେ ଓ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାରେ ବି ଅଛନ୍ତି। ସେ ଏମିତି ଏକ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭିତରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଦ୍ରଷ୍ଟା; ଶ୍ରବ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଶ୍ରୋତା; ଚିନ୍ତନୀୟ ନୁହଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଚିନ୍ତକ; ଅଜ୍ଞାତ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଜ୍ଞାତା। ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଶ୍ରୋତା, ଚିନ୍ତକ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାତା ନାହିଁ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା ଅମୃତ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ସବୁ ଦୁଃଖ ଦେୟ। ଏପରି ଉପଦେଶ ପରେ ଉଦ୍ଦାଳକ, ଅରୁଣପୁତ୍ର, ନିର୍ବାଚନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବାଚକ୍ନବୀ ଉଠି କହିଲେ, “ମହାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବି। ସେ ଯଦି ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେ, ତେବେ ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ ବ୍ରହ୍ମ ବିଚାରରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଯଦି ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଯିବ।” ସମସ୍ତେ କହିଲେ, “ପଚାର, ଗାର୍ଗୀ।” ଗାର୍ଗୀ କହିଲେ, “ମୁଁ କାଶୀ କିମ୍ବା ଵିଦେହର ଜଣେ ବିର ଭଳି, କିମ୍ବା ଉଗ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ପରି, ଧନୁଷ ତଣି, ଦୁଇଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ନେଇ, ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପାଇଁ ଆସିଛି। ଏଭଳି ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ନେଇ ଆସିଛି, ଉତ୍ତର ଦିଅ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ପଚାର, ଗାର୍ଗୀ।” ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଗାର୍ଗୀ କହିଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯାହା ଶ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ, ପୃଥିବୀ ତଳେ, ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ଯାହା ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହା ସମ୍ପର୍କରେ ଲୋକେ କଥା କହନ୍ତି। ଏ ସବୁ କେଉଁଠି ଗଁଠିଯାଇଛି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏ ସବୁ ଆକାଶରେ ଗଁଠିଯାଇଛି।” ଗାର୍ଗୀ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲା। ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବି।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ପଚାର, ଗାର୍ଗୀ।” ଗାର୍ଗୀ ପଛରିଲେ, “ଏହି ସମସ୍ତ ଯାହା ଆକାଶରେ ଗଁଠିଯାଇଛି, ସେଇ ଆକାଶ କେଉଁଠି ଗଁଠିଯାଇଛି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ) ବୋଲନ୍ତି। ଏହା ନ ଦେଖାଯିବା, ନ ସୁନାଯିବା, ନ ଚିନ୍ତାଯିବା, ନ ଜାଣାଯିବା; ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱ ନୁହଁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ନୁହଁ, ଲମ୍ବା-ଛୋଟ ନୁହଁ, ରକ୍ତ-ପାନୀୟ ନୁହଁ, ଛାୟା-ଅନ୍ଧକାର ନୁହଁ, ବାୟୁ-ଆକାଶ ନୁହଁ, ଅସଙ୍ଗ, ଅସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ-ରସ ନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ-କର୍ଣ୍ଣ-ବାକ୍-ମନ-ତେଜ-ଶ୍ୱାସ-ମୁଁହ-ନାମ-ଗୋତ୍ର ନାହିଁ, ଅକ୍ଷୟ, ଅମୃତ, ଭୟହୀନ, ମୃତ୍ୟୁହୀନ, ନିର୍ମଳ, ନିର୍ଵାଣ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଆଦି-ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଭିତର-ବାହାର ନାହିଁ। କେହି ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏହା ଉପରେ ଅଧିକ କହିଲେ, “ଏହି ଅବିନାଶୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଦିନ-ରାତି, ମାସ, ଋତୁ, ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରବାହିତ, ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦିଗ୍ ଅନୁଯାୟୀ ବହିଯାନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ ଦାତାଙ୍କୁ, ଦେବତା ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ, ପିତୃମାନେ ତର୍ପଣକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅବିନାଶୀକୁ ଜାଣିନଥିବା ବେଳେ କୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଲୋକ ସୀମିତ; ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୟନୀୟ; ଯେଉଁମାନେ ଜାଣି ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ।” ଏହି ଅବିନାଶୀ ହେଉଛନ୍ତି ଅଦୃଶ୍ୟ କିନ୍ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଅଶ୍ରବ୍ୟ କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୋତା, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତକ, ଅଜ୍ଞାତ କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାତା। ଏହିଠାରେ ଆକାଶ ବି ଗଁଠିଯାଇଛି। ଏହି ସତ୍ୟ ଶୁଣି, ବାଚକ୍ନବୀ ଗାର୍ଗୀ ଚୁପ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ବିଚାରରେ ତାଙ୍କୁ କେହି ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତୁ।” ଏବେ ଶାକଲ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତିନି ଓ ତିନି ଶତ, ତିନି ଓ ତିନି ହଜାର।” ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ—“କେତେ ଦେବତା?”—“ତେରିସିଏ (୩୩)।” ପୁନଃ—“ଛଅ।” ପୁନଃ—“ତିନି।” ପୁନଃ—“ଦୁଇ।” ପୁନଃ—“ଏକ ଓ ଅର୍ଧ।” ପୁନଃ—“ଏକ।” ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ତିନି ଓ ତିନି ଶତ, ତିନି ଓ ତିନି ହଜାର କିଏ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହା ସମସ୍ତ ମହିମାର ପ୍ରକାଶ, ତଥାପି ଆସଲେ ୩୩ ଦେବତା। ସେମାନେ—ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ଏଗାର ରୁଦ୍ର, ବାର ଆଦିତ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି। ବସୁ କିଏ? ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମଧ୍ୟମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ୟୌ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବସିଛି। ରୁଦ୍ର କିଏ? ଦଶ ପ୍ରାଣ ଓ ଏକ ଆତ୍ମା; ଏମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ଲୋକ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ରୁଦ୍ର। ଆଦିତ୍ୟ କିଏ? ବାର ମାସ। ସେମାନେ ସବୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ଆଦିତ୍ୟ। ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ବଜ୍ର, ପ୍ରଜାପତି ହେଉଛନ୍ତି ଯଜ୍ଞ; ବଜ୍ର କ’ଣ? ଆପଡ଼; ଯଜ୍ଞ କ’ଣ? ପଶୁ। ଛଅ କିଏ? ଅଗ୍ନି-ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ-ମଧ୍ୟମ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଦ୍ୟୌ। ତିନି—ତିନି ଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି। ଦୁଇ—ଅନ୍ନ ଓ ପ୍ରାଣ। ଏକ ଓ ଅର୍ଧ—ବାୟୁ। ଏହି ବାୟୁ ଏକ ହେଲେ ଏକ ଓ ଅର୍ଧ କିଏ? ତା’ରେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏକ କିଏ? ସେହି ବ୍ରହ୍ମ। ପୃଥିବୀ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ, ଚକ୍ଷୁ ଏହାର ଲୋକ, ମନ ଏହାର ଆଲୋକ।