ଏହି ଉପନିଷଦୀୟ କଥାରେ, ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମାଙ୍କର ମହିମା ବିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ଭୂତଳ, ଦିଗ୍ଗଜ, ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିନ-ରାତି, ପ୍ରାଣୀ, ଜ୍ଞାନ, ମନ, ଶବ୍ଦ, ଅନ୍ଧକାର, ଆଲୋକ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ସେ ଜଳର ଭିତରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ନୁହଁନ୍ତି, ଜଳ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଦେହ ହେଉଛି ଜଳ, ଓ ସେ ଜଳକୁ ଭିତରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଅମୃତ ଆତ୍ମା ଆମର ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା। ଏହି ଭଳି ସେ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ନୁହଁନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଅଗ୍ନି, ଭିତରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ସେ ମଧ୍ୟକାଶ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା, ସମସ୍ତ ଦିଗ, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଗର୍ଜନ, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ବେଦ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ବିରାଜିତ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ସେ ଭିତରୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଶେଷ ହେଲା, ଏବେ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କଥା ଆସେ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ପ୍ରାଣରେ, ବାଣୀରେ, ଚକ୍ଷୁରେ, କର୍ଣ୍ଣରେ, ମନରେ, ଚର୍ମରେ, ଜ୍ଞାନରେ, ଆଲୋକରେ, ଅନ୍ଧକାରରେ, ବୀଜରେ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାରେ ବି ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦୃଷ୍ଟା; ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶ୍ରୋତା; ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଚିନ୍ତକ; ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଜ୍ଞାତା। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଅମୃତ ଆତ୍ମା, ଅନ୍ୟ ସବୁ ଦୁଃଖର ବିଷୟ। ଏପରି ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣିପୁତ୍ର ନିର୍ବାଚନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବଚକ୍ନବୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବି, ଯଦି ଉତ୍ତର ମିଳେ, ତେବେ କେହି ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଆଲୋଚନାରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ଉତ୍ତର ନ ମିଳେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବ।” ସମସ୍ତେ କହିଲେ, “ପଚାର, ଗାର୍ଗୀ।” ଗାର୍ଗୀ କହିଲେ, “ମୁଁ କାଶୀ କିମ୍ବା ବିଦେହାର ଏକ ଶୂର ବାଣ୍ଡୁକି ଧାରଣ କରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯେଉଁଭଳି ଆସେ, ସେଭଳି ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ନେଇ ଆସିଛି। ଉତ୍ତର ଦିଅ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ପଚାର, ଗାର୍ଗୀ।” ଗାର୍ଗୀ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯାହା ଶ୍ୱର୍ଗର ଉପରେ, ପୃଥିବୀର ତଳେ, ଶ୍ୱର୍ଗ-ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯାହା ଅଛି, ଥିଲା, ଓ ହେବ—ସମସ୍ତ ଯାହା ନେଇ କଥା ହୁଏ, ସେମାନେ କେଉଁଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଆକାଶରେ ଏବଂ ଆକାଶରେ ବିନ୍ଦା ଓ ବିନ୍ଦା ଭାବରେ ଅଛି।” ଗାର୍ଗୀ କହିଲେ, “ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଲା, ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଦିଅ।” ସେ ପଚାରିଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆକାଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ତେବେ ଆକାଶ କେଉଁଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଜଣେ ଏହାକୁ ଅକ୍ଷର କହନ୍ତି। ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହଁଁ, ସ୍ପର୍ଶ ନୁହଁଁ, ଶବ୍ଦ ନୁହଁଁ, ରସ ନୁହଁଁ, ଗନ୍ଧ ନୁହଁଁ, ଚକ୍ଷୁ ନାହିଁ, କର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ, ମୁଁହ ନାହିଁ, ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଭୟ ନାହିଁ, ଅଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଭିତର ଓ ବାହାର ନାହିଁ, କେହି ଏହାକୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏହି ଅକ୍ଷରର ଆଜ୍ଞାରେ ଦିନ-ରାତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ଋତୁ, ମାସ, ବର୍ଷ, ଦିଗ, ନଦୀ, ମଣିଷ, ଦେବତା, ପିତୃ ଦେବତା, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ବିଧିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଅକ୍ଷର ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ତ ଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣି ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ଅକ୍ଷର ଦୃଷ୍ଟା, ଶ୍ରୋତା, ଚିନ୍ତକ, ଜ୍ଞାତା; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଅକ୍ଷରରେ ଆକାଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତା’ପରେ, ବଚକ୍ନବୀ ଗାର୍ଗୀ କହିଲେ, “ଏହି ଉତ୍ତରରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। କେହି ବ୍ରହ୍ମ ଆଲୋଚନାରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏବଂ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଭିଦଗ୍ଧ ଶାକଲ୍ୟ ପଚାରିଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେତେ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି?” ସେ କହିଲେ, “ତିନି ଓ ତିନି ସଂଖ୍ୟାରେ ଶତ, ତିନି ଓ ତିନି ସଂଖ୍ୟାରେ ସହସ୍ର।” ପୁଣି ପଚାରିଲେ, “ତେବେ କେତେ ଦେବତା?” ସେ କହିଲେ, “ତେଇଶି।” ପୁଣି ପଚାରିଲେ, “ଛଅ।” ପୁଣି, “ତିନି।” ପୁଣି, “ଦୁଇ।” ପୁଣି, “ଏକ ଓ ଅର୍ଧ।” ପୁଣି, “ଏକ।” ପଚାରିଲେ, “ଏହି ତିନି ଓ ତିନି ଶତ, ତିନି ଓ ତିନି ହଜାର କିଏ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହା ସମସ୍ତ ମହିମାର ବିଭାଗ; ପ୍ରକୃତରେ ତେଇଶି ଦେବତା। କିଏ ସେମାନେ? ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ଏଗାର ରୁଦ୍ର, ବାର ଆଦିତ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି।” ପଚାରିଲେ, “ବସୁ କିଏ?” ସେ କହିଲେ, “ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ୟୌଳୋକ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା—ଏହି ଅଷ୍ଟ। ସମସ୍ତ ଏଠିରେ ବସେ। ତେଣୁ ବସୁ। “ରୁଦ୍ର କିଏ?”—ପ୍ରାଣର ଦଶ ଭାଗ, ଏବଂ ଏକ ଆତ୍ମା; ସେମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ଲୋକେ କାନ୍ଦନ୍ତି, ତେଣୁ ରୁଦ୍ର। “ଆଦିତ୍ୟ କିଏ?”—ବାର ମାସ, ସମସ୍ତ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ଆଦିତ୍ୟ। “ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ, ପ୍ରଜାପତି କିଏ?”—ଗର୍ଜନ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଜାପତି। “ଗର୍ଜନ କ’ଣ?”—ବିଦ୍ୟୁତ୍। “ଯଜ୍ଞ କ’ଣ?”—ପଶୁ। ଏହିପରି, ଉପନିଷଦର ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଅମୃତ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ଦେବତା, କ୍ରିୟା, ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟର ମୂଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ।