ଏକ ଦିନ ବିଦ୍ୟା ମଣ୍ଡଳରେ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେଠାରେ ଉଷସ୍ତ ଚାକ୍ରାୟଣ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମେ ଯାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ଦେଖିପାରିବା, ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନୁହେଁ, ସେହି ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଆତ୍ମା ।” ଉଷସ୍ତ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, କେଉଁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ମୁଖ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଶ୍ୱାସରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, ଉପଶ୍ୱାସରେ ଉପଶ୍ୱାସ, ବ୍ୟାନରେ ବ୍ୟାନ, ଉଦାନରେ ଉଦାନ, ସମାନରେ ସମାନ ନିଅନ୍ତି, ସେହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଆତ୍ମା ।” ତାପରେ ଉଷସ୍ତ କହିଲେ, “ଯେପରି ଏହା ଗାଏ, ଏହା ଘୋଡା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ସେହିଭଳି ଚିହ୍ନିତ କର । ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ।” ଉଷସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କେଉଁ ଆତ୍ମା?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଦେଖିବାର ଦେଖିବାଳିକୁ ତୁମେ ଦେଖିପାରିବେନାହିଁ; ଶୁଣିବାର ଶୁଣିବାଳିକୁ ତୁମେ ଶୁଣିପାରିବେନାହିଁ; ଚିନ୍ତା କରିବାର ଚିନ୍ତାକର୍ତ୍ତାକୁ ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବେନାହିଁ; ଜାଣିବାର ଜାଣିବାଳିକୁ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବେନାହିଁ । ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଆତ୍ମା । ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ ।” ଏହା ପରେ ଉଷସ୍ତ ଚାକ୍ରାୟଣ ଚୁପ ହେଲେ । ଏହା ପରେ ଗାର୍ଗୀ ବାଚକ୍ନବୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ତାନ ଓ ବାନ୍ତିରେ ବୁନାଯାଇଛି, ସେହି ଆକାଶରେ ପାଣିକୁ କେଉଁଠି ବୁନାଯାଇଛି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ପାଣି ବାୟୁରେ ବୁନାଯାଇଛି।” ଗାର୍ଗୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ବାୟୁ କେଉଁଠି ବୁନାଯାଇଛି?” “ଆକାଶରେ,” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ । ଏଭଳି ଗାର୍ଗୀ ଆଗକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଗଲେ—ମଧ୍ୟ ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ, ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକ, ତାରା ଲୋକ, ଦେବ ଲୋକ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ, ପ୍ରଜାପତି ଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ—ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ କେଉଁଠି ବୁନାଯାଇଛି? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଏହି ଲୋକ ପରେ ଏହି ଲୋକରେ ବୁନାଯାଇଛି । ଶେଷରେ ଗାର୍ଗୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ କେଉଁଠି ବୁନାଯାଇଛି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଗାର୍ଗୀ, ଆଗକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେନାହିଁ, ନାହିଁଲେ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ । ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ।” ଏହାପରେ ଗାର୍ଗୀ ଚୁପ ହେଲେ । ଏହା ପରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମେ ମଦ୍ରା ଦେଶରେ ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ଯଜ୍ଞ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲୁ । ସେଠାରେ ଜନ୍ମରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଜନା ଥିଲେ । ଆମେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ, ‘ତୁମେ କିଏ?’ ସେ କହିଲେ, ‘ମୁଁ କବନ୍ଧ ଅଥର୍ବଣା ।’” କବନ୍ଧ ଅଥର୍ବଣା ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କାପ୍ୟ, ତୁମେ ଜାଣିଛ କି ସେଉଁ ତାନ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ, ପରଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ ବନ୍ଧି ରହିଛି?” ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।” କବନ୍ଧ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କାପ୍ୟ, ତୁମେ ଜାଣିଛ କି ସେଉଁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଯିଏ ଏହି ଲୋକ, ପରଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ?” ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।” କବନ୍ଧ କହିଲେ, “ଜିଏ ସେଉଁ ତାନ ଓ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଜାଣେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ଲୋକଜ୍ଞାନୀ, ଦେବଜ୍ଞାନୀ, ବେଦଜ୍ଞାନୀ, ଯଜ୍ଞଜ୍ଞାନୀ, ଭୂତଜ୍ଞାନୀ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ।” ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଛି ।” କବନ୍ଧ ଚେତାବନୀ ଦେଲେ, “ଯଦି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏହି ତାନ ଓ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଜାଣିନାହିଁ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ଦାବି କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ତାନ ଓ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀକୁ ଜାଣିଛି, ଗୌତମ ।” ତାପରେ ସମସ୍ତ କହିଲେ, “ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ଜଣେ କହୁନ୍ତୁ, କିପରି ଜାଣିଛନ୍ତି ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ବାୟୁ, ଗୌତମ, ହେଉଛି ସେଉଁ ତାନ; ଏହି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ, ପରଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ ବନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି । ଏହିକାରଣରୁ, ଯେତେବେଳେ କେହି ମରିଯାନ୍ତି, କହାଯାଏ, ‘ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଖୋଲିଗଲା ।’ କାରଣ ବାୟୁ ତାନ ଭାବରେ ସମସ୍ତକୁ ବନ୍ଧି ରଖେ ।” ତାପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, “ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ବିଷୟରେ କହ ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, “ଯିଏ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତରେ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ନୁହେଁ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ପୃଥିବୀ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖରୁ ପୃଥିବୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେ ତୁମ ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅମର ।” ଏଭଳି ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ମଧ୍ୟ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା, ଦିଶା, ବିଦ୍ୟୁତ, ତଡିତ, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ଭୂତ, ଶ୍ୱାସ, ଭାଷା, ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ମନ, ଚର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ଅଲୋକ, ଅନ୍ଧାର, ବୀଜ, ଆତ୍ମା—ସମସ୍ତ ଉପାଦାନରେ ତିନି ଅନ୍ତର୍ମୁଖରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ସେହି ଉପାଦାନ, ସେ ତୁମ ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅମର । ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଅଦୃଶ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା; ଅଶ୍ରବ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୋତା; ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତାକର୍ତ୍ତା; ଅଜ୍ଞାତ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାତା । ଏହି ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଶ୍ରୋତା, ଚିନ୍ତାକର୍ତ୍ତା, ଜ୍ଞାତା ନାହିଁ । ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ତୁମ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅମର । ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ବିପ୍ଳବିତ । ଏହାପରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି ଚୁପ ହେଲେ । ଏହା ପରେ ଗାର୍ଗୀ ବାଚକ୍ନବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବି । ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତେଣୁ କେହି ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନାରେ ଜିତିପାରିବେନାହିଁ; ଉତ୍ତର ଦେଇନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ ।