ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶ୍ରୃତି ସଭାରେ, ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ଚାଲିଥିଲା । ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜିଜ୍ଞାସା ଦ୍ୱାରା ଦୂର୍ବୋଧ ସତ୍ୟକୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଉନ୍ମୁଖ କରିଥିଲେ । ଆରମ୍ଭରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ହାତ ଏକ ଗ୍ରହା; ଏହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅତିଗ୍ରହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଏ । ହାତ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ତେଣୁ, ତ୍ୱଚା ମଧ୍ୟ ଏକ ଗ୍ରହା; ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ ଅତିଗ୍ରହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଏ । ତ୍ୱଚା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେ । ଏହିପରି ଏଠାରେ ଆଠଟି ଗ୍ରହା ଓ ଆଠଟି ଅତିଗ୍ରହା ଅଛି । ଏହା ପରେ, ଜାରତ୍କାରବ ଆର୍ତଭାଗ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏସବୁ ମୃତ୍ୟୁର ଖାଦ୍ୟ, ତେଣୁ କିଏ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି ଯାହା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଖାଦ୍ୟ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, ଅଗ୍ନି ମୃତ୍ୟୁ; ଅଗ୍ନି ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆବାର ଜୟ କରେ । ଏହା ପରେ ଆର୍ତଭାଗ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କଣ ତା’ ସହିତ ଯାଏ ନାହିଁ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ନାମ; ନାମ ଅନନ୍ତ, ଦେବତାମାନେ ଅନନ୍ତ; ଅନନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୂତତ୍ୱର ଜଗତ୍ ଜୟ କରାଯାଏ । ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶ୍ୱାସଗତି ବାହାରିଯାଏ କି? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ନାହିଁ, ଏହି ଦେହରେ ଏହା ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ । ମୃତ ଦେହ ଫୁଲିଉଠେ, ଏହି ଫୁଲିବା ପରେ ଶୟାନ ହୁଏ । ଏହା ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ଶକ୍ତି କେଉଁଠି ଯାଏ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ବାଣୀ ଅଗ୍ନିକୁ, ପ୍ରାଣ ବାୟୁକୁ, ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ, ଦିଶା କାନକୁ, ପୃଥିବୀ ଦେହକୁ, ଆକାଶ ଆତ୍ମାକୁ, ଉଦ୍ଭିଦ କେଶକୁ, ବୃକ୍ଷ ମୁଣ୍ଡକେଶକୁ, ରକ୍ତ ଓ ଶୁକ୍ର ଜଳକୁ ଯାଏ । ଏହିପରି ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି କଣ ହୁଏ? ଆର୍ତଭାଗ ତାଙ୍କର ହାତ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲେ—ଆମେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଏକସାଥି ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା । ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଏବଂ ଚର୍ଚ୍ଚା କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲା । ଏହା କହିଲେ—ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଭ ହୁଏ, ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଭ ହୁଏ । ଏହି ଉତ୍ତର ପରେ ଆର୍ତଭାଗ ପ୍ରଶ୍ନ ବନ୍ଦ କଲେ । ତାପରେ ଭୁଜ୍ୟୁ ଲାହ୍ୟାୟନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆମେ ମଦ୍ରା ଦେଶରେ ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ଗ୍ରହସ୍ଥାଶ୍ରମୀ ଭାବରେ ରହିଥିଲୁ । ସେଠାରେ ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବା ଅଧିଷ୍ଠିତ କନ୍ୟା ଥିଲା । ଆମେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ—କିଏ ତୁମେ? ସେ କହିଲେ—ମୁଁ ଶୁଧନ୍ବନ ଆଙ୍ଗିରସ । ଆମେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ—ପ୍ରପଞ୍ଚର ସୀମା କେଉଁଠି? ସେ କହିଲେ—ପରିକ୍ଷିତ କେଉଁଠି ରହିଥିଲେ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆପଣଙ୍କୁ କରୁଛି—ପରିକ୍ଷିତ କେଉଁଠି ରହିଥିଲେ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଉତ୍ତର କଲେ—ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗଲେ । ଏଠି ୩୨ଟି ଚାରିଅଟି ଭିଦେହ ଦେନିକ ଏହି ପୃଥିବୀ ଦୁଇ ଥର ଘଡ଼ାଯାଏ । ସମୁଦ୍ର ଦୁଇ ଥର ପୃଥିବୀକୁ ଘଡ଼ାଯାଏ । ମଧ୍ୟର ସ୍ଥାନ ଚେନ୍ଦି ଚେନ୍ଦି ପରିଛି । ଇନ୍ଦ୍ର ବଡ଼ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ସେମାନେକୁ ବାୟୁକୁ ନେଇଗଲେ; ବାୟୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେକୁ ରଖି ପରିକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇଗଲେ । ଏହିପରି ବାୟୁକୁ ପ୍ରଶଂସା ଦିଆଯାଏ; ବାୟୁ ଏକା ଏବଂ ସମସ୍ତ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଧିକାର କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁକୁ ପୁନଃ ଜୟ କରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଲାଭ କରେ । ଏହି ଉତ୍ତର ପରେ ଭୁଜ୍ୟୁ ପ୍ରଶ୍ନ ବନ୍ଦ କଲେ । ଏହା ପରେ କହୋଦ କୌଷୀତକେୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା ଓ ସାକ୍ଷାତ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତୁ ମୋତେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କର । ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା । କହୋଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—କେଉଁଟି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଖୁଦା, ତିର୍ଷ୍ଣା, ଦୁଃଖ, ମୋହ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଥାଏ । ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁତ୍ର, ଧନ, ଲୋକ ଆଦି ଚେଷ୍ଟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି । ପୁତ୍ର ଚେଷ୍ଟା ଧନ ଚେଷ୍ଟା, ଧନ ଚେଷ୍ଟା ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା; ଏସବୁ ଚେଷ୍ଟା ମାତ୍ର । ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ଶିଶୁ ଭାବରେ ରହନ୍ତି; ଶିଶୁ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁନି ଭାବରେ ରହନ୍ତି; ଶବ୍ଦ ଓ ନିର୍ବ୍ୟଞ୍ଜନତା ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବରେ ରହନ୍ତି । କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ? ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ହୁଏ, ସେ ଏହିପରି ହୁଏ; ଏହି ଉତ୍ତର ପରେ କହୋଦ ପ୍ରଶ୍ନ ବନ୍ଦ କଲେ । ଏହା ପରେ ଉଷସ୍ତ ଚାକ୍ରାୟଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ସାକ୍ଷାତ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତୁ ମୋତେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କର । ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା । ଉଷସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—କେଉଁଟି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ପ୍ରାଣର ସହିତ ଶ୍ୱାସ ନିଏ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ, ସମାନ ଶ୍ୱାସରେ ଶ୍ୱାସ ନିଏ । ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା । ଉଷସ୍ତ କହିଲେ—ଯେପରି ଏହି ଗାଉ, ଏହି ଘୋଡା ଭଲି ଚିହ୍ନିତ, ଏପରି ସାକ୍ଷାତ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କର । ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ତୁମେ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ ଦେଖିବାର ଦେଖିବାକୁ; ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ ଶୁଣିବାର ଶୁଣିବାକୁ; ଚିନ୍ତା କରିପାରିବ ନାହିଁ ଚିନ୍ତାର ଚିନ୍ତାକୁ; ଜାଣିପାରିବ ନାହିଁ ଜାଣିବାର ଜାଣିବାକୁ । ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖିତ । ଏହି ଉତ୍ତର ପରେ ଉଷସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ବନ୍ଦ କଲେ । ଏହା ପରେ ଗାର୍ଗୀ ବାଚକ୍ନବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ବୁନାଯାଇଛି, ତା’ର ଉତ୍ତର କଣ? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ଜଳା ଏବଂ ଜଳା ବାୟୁରେ ବୁନାଯାଇଛି; ବାୟୁ ଆକାଶରେ; ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ଲୋକରେ; ମଧ୍ୟ ଲୋକ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ; ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ; ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ତାରା ଲୋକରେ; ତାରା ଲୋକ ଦେବତା ଲୋକରେ; ଦେବତା ଲୋକ ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକରେ; ଗନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ ପ୍ରଜାପତି ଲୋକରେ; ପ୍ରଜାପତି ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ; ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକ କେଉଁଠି ବୁନାଯାଇଛି? ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ଗାର୍ଗୀ, ଏଠାରେ ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ କରନି, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ । ଏହି ଦେବତା ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ । ଏହି ଉତ୍ତର ପରେ ଗାର୍ଗୀ ପ୍ରଶ୍ନ ବନ୍ଦ କଲେ ।