ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଦ୍ୱାନ୍ ଋଷିମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରଥମେ, ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା, “ଆଧ୍ୱର୍ୟୁ ଆଜି କେତେ ପ୍ରକାର ହୋମ କରିଥାଏ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ତିନି ପ୍ରକାର—ଏକଟି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳିଉଥାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଭରିଉଥାଏ, ତୃତୀୟଟି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଯାଏ। ଏହି ତିନି ଦ୍ୱାରା, ଯିଏ ଜ୍ୱଳିଉଥାଏ ତାହାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଲୋକ, ଯିଏ ଭରିଉଥାଏ ତାହାରେ ମାନବ ଲୋକ, ଯିଏ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ତାହାରେ ପିତୃଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, କାରଣ ଏହି ଲୋକମାନେ ଏମିତି ଗୁଣରେ ଅଛନ୍ତି।” ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, “ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ କେତି ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଯଜ୍ଞକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ମନ ଦ୍ୱାରା। ମନ ଅସୀମ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅସୀମ। ଏହି ଅସୀମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ।” ଏହାପରେ ପଚାରିଲେ, “ଉଦ୍ଗାତା କେତି ଷ୍ଟୋତ୍ର ଗାଉଛନ୍ତି?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—ତିନି: ପୁରୋନୁୱାକ୍ୟା, ଯାଜ୍ୟା, ଶସ୍ୟା। ଏହିମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ଓ ଆତ୍ମା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ପୁରୋନୁୱାକ୍ୟା ହେଉଛି ପ୍ରାଣ, ଯାଜ୍ୟା ଅପାନ, ଶସ୍ୟା ଭ୍ୟାନ। ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅଧିକାର ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଆଶ୍ୱଳ ନାମକ ହୋତୃ ପ୍ରଶ୍ନ ବନ୍ଦ କଲେ। ତାପରେ ଜାରତ୍କାରବ ଆର୍ତଭାଗ ପଚାରିଲେ, “କେତି ଗ୍ରହ ଓ କେତି ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଆଠ ଗ୍ରହ ଓ ଆଠ ଅତିଗ୍ରହ।” ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକ ଗ୍ରହ, ଏବଂ ତାହାର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଶକ୍ତି ଅତିଗ୍ରହ। ପ୍ରାଣକୁ ଅପାନ ଧରିଥାଏ, ଜିହ୍ବାକୁ ରସ, ବାଣୀକୁ ନାମ, ଚକ୍ଷୁକୁ ରୂପ, କାନକୁ ଶବ୍ଦ, ମନକୁ କାମନା, ହାତକୁ କ୍ରିୟା, ଚର୍ମକୁ ସ୍ପର୍ଶ ଧରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ଏହି ଗ୍ରହ ଓ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି। ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, “ଏହି ସମସ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଆହାର, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଦେବତା ଅଛି କି ଯାହା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଆହାର?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଅଗ୍ନି ମୃତ୍ୟୁ, ସେ ଆହାର ନେଇ ପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ।” ପଚାରାଗଲା, “ମଣିଷ ମରିଲେ କ’ଣ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏନି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ନାମ। ନାମ ଅସୀମ, ଏବଂ ଏହି ଅସୀମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଲୋକ ଲାଭ ହୁଏ।” ଏହିପରେ ପଚାରିଲେ, “ମଣିଷ ମରିଲେ ପ୍ରାଣ ବାହାରିଯାଏ କି?” ଉତ୍ତର ହେଲା, “ନାହିଁ, ସେଗୁଡିକ ଏଠି ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ଶରୀର ଫୁଲିଯାଏ, ଏବଂ ଶବ ହୋଇ ପଡ଼ିଥାଏ।” ପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହେଲା, ମଣିଷ ମରିଲେ ତାଙ୍କର ବାଣୀ ଅଗ୍ନିକୁ, ପ୍ରାଣ ବାୟୁକୁ, ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ, ଦିଗ କାନକୁ, ପୃଥିବୀ ଶରୀରକୁ, ଆକାଶ ଆତ୍ମାକୁ, ଉଦ୍ଭିଦ କେଶକୁ, ଵୃକ୍ଷ ମୁଣ୍ଡକେଶକୁ, ରକ୍ତ ଓ ଶୁକ୍ର ଜଳକୁ ଯାଏ। ତାପରେ, “ଏହି ମଣିଷ କ’ଣ ହୁଏ?” ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା। ଦୁଇଜଣ ଅଳଗା ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଯାହା କିଛି କରାଯାଏ, ତାହା କର୍ମ; ଯାହା ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ତାହା କର୍ମ। ଉତ୍ତମ କର୍ମରେ ପୁଣ୍ୟ, ଅପକର୍ମରେ ପାପ ଲାଭ ହୁଏ। ତାପରେ ଭୁଜ୍ୟୁ ଲାହ୍ୟାୟନି ପଚାରିଲେ, “ପରିକ୍ଷିତ କେଉଁଠି ବସିଥିଲେ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ସେଠାକୁ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ବିଦେହମାନଙ୍କ ୩୨ ରଥ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଇଥର ଚକ୍ରାବଳି କରେ, ସମୁଦ୍ର ଦୁଇଥର ପୃଥିବୀକୁ ବେଢ଼ିଥାଏ, ମଧ୍ୟରେ ରେଜର ଧାର ପରି ସ୍ଥାନ। ଇନ୍ଦ୍ର ବଡ଼ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ସେମାନେଂକୁ ବାୟୁଙ୍କୁ ନେଇଯାଏ, ବାୟୁ ସେମାନେଂକୁ ନିଜ ଭିତରେ ରଖି ପରିକ୍ଷିତଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହିପରି ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରନ୍ତି।” ଏହି ପରେ କାହୋଦ କୌଶୀତକେୟ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, କେଉଁଟି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହି ଆତ୍ମା, ଯାହା ଭୋକ, ତୃଷ୍ଣା, ଶୋକ, ମୋହ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ଜାଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଲୋକ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଶିଶୁ ପରି ହୁଅନ୍ତି, ମୌନ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ଥିତି ଲାଭ କରନ୍ତି।” ଉଷସ୍ତ ଚାକ୍ରାୟଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବ୍ରହ୍ମ, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, କେଉଁଟି?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ, ସମାନ ରୂପେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ସେହି ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ।” ଉଷସ୍ତ ପୁନି ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ସରଳ ଭାବେ କିପରି ଜାଣିବି?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦେଖୁଥିବା ଦେଖୁଥିବାକୁ ଦେଖିପାରିବ ନାହିଁ, ଶୁଣୁଥିବାକୁ ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ, ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଜାଣୁଥିବାକୁ ଜାଣିପାରିବ ନାହିଁ। ସେଇ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ଅନ୍ୟ ସବୁ ଦୁଃଖିତ।” ତାପରେ ଗାର୍ଗୀ ବାଚକ୍ନବୀ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ, ଜାଲ ବେଣୀ ପରି, ଜଳ କେଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜିତ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ବାୟୁରେ। ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ, ସ୍ୱର୍ଗ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାରେ, ତାରା ଦେବଲୋକରେ, ଦେବଲୋକ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକରେ, ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକ ପ୍ରଜାପତିରେ, ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ। ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚାଲିଲେ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଯିବ। ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କର ସୀମା।” ଉଦ୍ଦାଳକ ଆରୁଣି କହିଲେ, “ମୁଁ ମଦ୍ରଦେଶରେ ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ଯଜ୍ଞ ଶିଖିଲି। ସେଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ବଶୀଭୂତ ଜନା ଥିଲେ। ଆମେ ପଚାରିଲୁ, ‘ତୁମେ କିଏ?’ ସେ କହିଲେ, ‘ମୁଁ କବନ୍ଧ ଅଥର୍ବଣ।’” କବନ୍ଧ ଅଥର୍ବଣ ପତଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞକାରୀମାନେଂକୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ଜାଣ, କେଉଁ ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ, ପରଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏକତ୍ରିତ?” କାପ୍ୟ କହିଲେ, “ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।” ପୁନି ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ ଜାଣ, କେଉଁ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଭିତରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି?” କାପ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ।” କବନ୍ଧ କହିଲେ, “ଯିଏ ସେଇ ସୂତ୍ର ଓ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଜାଣେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ, ଲୋକଜ୍ଞ, ଦେବଜ୍ଞ, ବେଦଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞଜ୍ଞ, ଭୂତଜ୍ଞ, ଆତ୍ମଜ୍ଞ, ସମସ୍ତଜ୍ଞ।