ବିଦେହ ରାଜା ଜନକ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ଦାନ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଅଟେ, ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ଜନକଙ୍କର ମନରେ ହେଲା। ତେଣୁ ସେ ଏକ ହଜାର ଗାଁଏଁକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଁଏଁର ଶିଙ୍ଗରେ ଦଶଟି ସୁଉନା ମୁଦ୍ରା ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଏହା ପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବମାନେ, ତୁମ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଯଦି ସବୁଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଅଟେ, ସେ ଏହି ଗାଁଏଁମାନେକୁ ନେଇଯିଅନ୍ତୁ।” କିନ୍ତୁ କେହି ଆଗକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଯାଜ୍ଞଵଳ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କର ଛାତ୍ର ସମଶ୍ରବକୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ, ଏହି ଗାଁଏଁମାନେକୁ ନେଇଯା।” ସମଶ୍ରବ ଗାଁଏଁମାନେକୁ ନେଇଯିବାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ, “ଏହିପରି କିପରି କହିପାରିବେ ଯେ ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ?” ତେବେ ବିଦେହ ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଅଶ୍ୱଳ ଯାଜ୍ଞଵଳ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଯାଜ୍ଞଵଳ୍କ୍ୟ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ?” ଯାଜ୍ଞଵଳ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ଆମେ ତ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଅଛୁ, ଆମେ କେବଳ ଗାଁଏଁର ଆଶାକୁ ନେଇଅଛୁ।” ତାପରେ ଅଶ୍ୱଳ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଅଶ୍ୱଳ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସି ନେଉଛି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା କିପରି ମୃତ୍ୟୁର ଗ୍ରହଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ?” ଯାଜ୍ଞଵଳ୍କ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହୋତୃ, ଅର୍ଥାତ୍ ବାଣୀ, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା; କାରଣ, ବାଣୀ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ହୋତୃ। ଏହି ବାଣୀ, ଏହି ଅଗ୍ନି, ଏହି ହୋତୃ—ଏହା ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।” ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, “ଦିନ ଓ ରାତି ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସି ନେଉଛି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା କିପରି ଏହାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚକ୍ଷୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; କାରଣ, ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ।” ତୃତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ: “ପକ୍ଷ ଓ କ୍ଷୟପକ୍ଷ ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସି ନେଉଛି, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା କିପରି ଏହାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ?” ଉତ୍ତର ହେଲା, “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ମନ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା; କାରଣ, ମନ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ବ୍ରାହ୍ମଣ।” ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନ: “ଏହି ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳ କିଛି ଆଧାର ନାହିଁ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା କିପରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଉଦ୍ଗାତୃ, ମାର୍ଗ, ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା; କାରଣ, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ଉଦ୍ଗାତୃ। ଏହି ଶ୍ୱାସ, ବାୟୁ ଓ ଉଦ୍ଗାତୃ ହେଉଛି ପରମ ମୁକ୍ତି।” ଅଶ୍ୱଳ ପଚାରିଲେ, “ହୋତୃ କେତେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରେ?” ଉତ୍ତର ହେଲା, “ତିନି: ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା, ଯାଜ୍ୟା, ଶସ୍ୟା। ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ଯାଜ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଶସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି।” ପଛରେ ପଚାରିଲେ, “ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ କେତେ ଆହୁତି ଦେଇଥାନ୍ତି?” ଉତ୍ତର ହେଲା, “ତିନି: ଦହୁଥିବା, ପ୍ରବାହମାନ, ଶାନ୍ତ। ଦହୁଥିବା ଦ୍ୱାରା ଦେବଲୋକ, ପ୍ରବାହମାନ ଦ୍ୱାରା ମାନବଲୋକ, ଶାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପିତୃଲୋକ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି।” ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, “ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ କେତେ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଗୋଟିଏ—ମନ। କାରଣ, ମନ ଅସୀମ; ଦେବତାମାନେ ଅସୀମ। ଏହି ଅସୀମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟଲୋକ ଲାଭ କରାଯାଏ।” ଉଦ୍ଗାତୃ କେତେ ସ୍ତୋତ୍ର ଗାଏ? ଉତ୍ତର: “ତିନି: ପୁରୋନୁବାକ୍ୟା, ଯାଜ୍ୟା, ଶସ୍ୟା। ସେମାନେ ଶ୍ୱାସ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ ସହିତ ସ୍ୱରୂପରେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ୱାସ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଲାଭ କରାଯାଏ।” ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱଳ ପ୍ରଶ୍ନ ବନ୍ଦ କଲେ। ଏବେ ଜାରତ୍କାରବ ଆର୍ତଭାଗ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କେତେ ଗ୍ରହ ଓ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଆଠଟି ଗ୍ରହ ଓ ଆଠଟି ଅତିଗ୍ରହ। ଶ୍ୱାସ ଗ୍ରହ, ତାହାକୁ ଅପାନ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ; ଜିହ୍ବା ଗ୍ରହ, ରସ ଅତିଗ୍ରହ; ବାଣୀ ଗ୍ରହ, ନାମ ଅତିଗ୍ରହ; ଚକ୍ଷୁ ଗ୍ରହ, ରୂପ ଅତିଗ୍ରହ; କାନ ଗ୍ରହ, ଶବ୍ଦ ଅତିଗ୍ରହ; ମନ ଗ୍ରହ, କାମ ଅତିଗ୍ରହ; ହାତ ଗ୍ରହ, କର୍ମ ଅତିଗ୍ରହ; ଚର୍ମ ଗ୍ରହ, ସ୍ପର୍ଶ ଅତିଗ୍ରହ। ଏହିଭଳି ଆଠ ଗ୍ରହ ଓ ଆଠ ଅତିଗ୍ରହ।” ତାପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, “ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ କେଉଁ ଦେବତା ଖାଦ୍ୟ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ; ସେ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।” ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ: “ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ କ’ଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ?” ଉତ୍ତର: “ନାମ। ନାମ ଅସୀମ, ଦେବତାମାନେ ଅସୀମ; ଏହି ଅସୀମ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟଲୋକ ଲାଭ କରାଯାଏ।” “ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଶ୍ୱାସମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାନ୍ତି କି?” ଉତ୍ତର: “ନାହିଁ; ସେମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେହ ଫୁଲିଯାଏ, ଫୁଲି ଅଚେତନ ହୁଏ।” ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ: “ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବାଣୀ ଅଗ୍ନିକୁ, ଶ୍ୱାସ ବାୟୁକୁ, ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ, ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ, ଦିଗ କାନକୁ, ପୃଥିବୀ ଦେହକୁ, ଆକାଶ ଆତ୍ମାକୁ, ଉଦ୍ଭିଦ କେଶକୁ, ବୃକ୍ଷ ମୁଣ୍ଡକେଶକୁ, ରକ୍ତ ଓ ବୀର୍ୟ ଜଳକୁ ଯାଏ; ତେବେ ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି କ’ଣ ହୁଏ?” ଏଠି ଦୁଇଜଣ ଏକାଠି ଚିନ୍ତନ କଲେ; ସେମାନେ ଯାହା କହିଲେ, ସେ କର୍ମ; ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ, ପୁଣ୍ୟ ଫଳ; ପାପ କର୍ମ, ପାପ ଫଳ। ଏବେ ଭୁଜ୍ୟୁ ଲାହ୍ୟାୟନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆମେ ମଦ୍ର ଦେଶରେ ପଟଞ୍ଚଳ କାପ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ଗଲୁ। ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଗନ୍ଧର୍ବ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ। ଆମେ ପଚାରିଲୁ, ‘ତୁମେ କିଏ?’ ସେ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଶୁଧନ୍ୱ ଆଙ୍ଗିରସ।’ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ, ‘ପୃଥିବୀର ସୀମା କେଉଁଠି?’ ସେ କହିଲେ, ‘ପରିକ୍ଷିତ କେଉଁଠି ବସିଥିଲେ?’ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି, ଯାଜ୍ଞଵଳ୍କ୍ୟ।” ଯାଜ୍ଞଵଳ୍କ୍ୟ କହିଲେ, “ସେମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ଏଠି ୩୨ଟି ଚକ୍ରବାହନ ଦିନକୁ ଦୁଇଥରି ପୃଥିବୀକୁ ଘେରି ଯାଏ, ସାଗର ଦୁଇଥରି ଘେରିଥାଏ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସ୍ଥାନ ରେଜର ଧାର ଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ। ଇନ୍ଦ୍ର ବଡ଼ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ସେମାନେକୁ ବାୟୁଙ୍କୁ ନେଇଯାଇ, ବାୟୁ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ରଖି ପରିକ୍ଷିତଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ।