ଏହି ଉପନିଷଦର ମହାନ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକ ମଧୁର କଥାରେ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଦିଅ। ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି, ଏହି ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମଧୁ ଭଳି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଣିଷଙ୍କର ମଧୁ। ଏହି ଦେହର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅମୃତମୟ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଏହି ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଆତ୍ମା ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି। ସେଉଁଠି ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ କିଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମଧୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଆତ୍ମାର ମଧୁ। ଯିଏ ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅମୃତମୟ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ସବୁ କିଛି ଏହି। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାଳିକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା। ଯେପରି ଚକ୍ରର ଖୁଟି ଓ ପହିଁରେ ସବୁ କିଛି ନିମ୍ନିତ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତ, ସମସ୍ତ ଶ୍ୱାସ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଏହି ଏକ ଆତ୍ମାରେ ନିମ୍ନିତ। ଏହି ହେଉଛି ସେ ମଧୁ, ଯାହା ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଆଥର୍ବଣ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କୁହିଥିଲେ। ଋଷି ଦେଖି କହିଥିଲେ—"ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଧନ ଦେଉଛି, ବଜ୍ରଧାରୀ ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି; ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଆଥର୍ବଣ ତୁମକୁ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମଧୁ କୁହିଥିଲେ।" ଏହି ହେଉଛି ସେ ମଧୁ, ଯାହା ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଆଥର୍ବଣ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କୁହିଥିଲେ। ଋଷି କହିଥିଲେ—"ହେ ଅଶ୍ୱିନୀ, ତୁମେ ଦଧ୍ୟଞ୍ଚଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ; ସେଉଁଠି ସେ ତୁମକୁ ମଧୁ କହିଥିଲେ, ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ ତ୍ୱଷ୍ଟାର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ।" ଏହି ହେଉଛି ସେ ମଧୁ, ଯାହା ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଆଥର୍ବଣ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କୁହିଥିଲେ। ଋଷି ଦେଖି କହିଥିଲେ—"ସେ ଦ୍ୱିପଦୀକୁ ଆଗରେ, ଚତୁଷ୍ପଦୀକୁ ଆଗରେ ତିଆରି କଲେ; ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ଆଗକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।" ଏହିପରି, ସେ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଦେହରେ, ସମସ୍ତ ଗୃହରେ ଅଛନ୍ତି; କିଛି ତାଙ୍କଠାରୁ ଲୁଚି ନାହିଁ, କିଛି ତାଙ୍କଠାରେ ଲୁଚା ନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛି ସେ ମଧୁ, ଯାହା ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଆଥର୍ବଣ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କୁହିଥିଲେ। ଋଷି କହିଥିଲେ—"ସେ ସମସ୍ତ ଆକାରର ଆକାର ହେଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକାର ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଏକ ଆକାର; ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଆକାରରେ ଚଳନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ା ସଂଖ୍ୟା ଅସଂଖ୍ୟ।" ଏହି ହେଉଛି ସେ ବ୍ରହ୍ମ—ନା ଆଦି ନା ଅନ୍ତ, ନା ଭିତର, ନା ବାହାର। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଏହି ଅନୁଶାସନ। ଏହାପରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଳି ଗୁରୁଠାରୁ ଶିଷ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇଛି, ଯାହାର ମୂଳ ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି, ଯାହା ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗତି କରିଛି, ଏବଂ ଶେଷରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଜନକ, ଭିଦେହ ରାଜା, ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକଠି ହେଲେ। ଜନକଙ୍କ ମନେ ଏହି ଜିଜ୍ଞାସା ହେଲା—"ଏଠି କିଏ ସବୁଠାରୁ ବିଦ୍ୱାନ୍?" ସେ ଏକ ହଜାର ଗାଈକୁ ଏକଠି କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଶିଙ୍ଗରେ ଦଶ ଦଣ୍ଡା ଶୋଣା ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରେ କହିଲେ—"ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ ସବୁଠାରୁ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ସେ ଏହି ଗାଈମାନେ ନେଇଯାଉ।" କିନ୍ତୁ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଗକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସମଶ୍ରବକୁ କହିଲେ—"ପ୍ରିୟ, ଏହି ଗାଈମାନେ ନେଇଯାଉ।" ସମଶ୍ରବ ଗାଈମାନେ ଚାଲାଗଲେ। ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ, "ସେ କିପରି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଦାବି କରିପାରିବେ?" ତେବେ ଅଶ୍ୱଳ, ଜନକଙ୍କର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ସବୁଠାରୁ ବିଦ୍ୱାନ୍?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—"ଆମେ ବିଦ୍ୱାନ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଆମେ କେବଳ ଗାଈ ଚାହୁଁଛୁ।" ଏହାପରେ ଅଶ୍ୱଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ତୟାରି ହେଲେ। ଅଶ୍ୱଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସିଯାଏ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ କିପରି ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—"ହୋତୃ, ଅର୍ଥାତ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା; କାରଣ ବାଣୀ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ହୋତୃ। ଏହି ବାଣୀ, ଏହି ଅଗ୍ନି, ଏହି ହୋତୃ—ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।" ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—"ଦିନ ଓ ରାତି ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରସିଯାଏ, କିପରି ମୁକ୍ତି?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—"ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚକ୍ଷୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ।" ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ—"ପକ୍ଷ ଓ କ୍ରିଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅମାବାସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା କିପରି ମୁକ୍ତି?" ଉତ୍ତର—"ବ୍ରହ୍ମା, ମନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା; ମନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା।" ଏହି ମଧ୍ୟଭାଗ ଶୂନ୍ୟ ଭଳି, କିପରି ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ?—"ଉଦ୍ଗାତୃ, ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା; ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଉଦ୍ଗାତୃ। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବାୟୁ, ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି, ଏହି ହେଉଛି ପରମ ମୁକ୍ତି।" ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—କେତେ ମନ୍ତ୍ର, କେତେ ଆହୁତି, କେତେ ଦେବତା, କେତେ ସ୍ତୋତ୍ର, ଏବଂ ସେଗୁଡିକର ଫଳ କଣ? ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ। ତାପରେ ଜାରତ୍କାରବ ଆର୍ତଭାଗ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"କେତେ ଗ୍ରହ ଓ ଅତିଗ୍ରହ ଅଛି?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—"ଆଠ ଗ୍ରହ ଓ ଆଠ ଅତିଗ୍ରହ।" ପ୍ରତ୍ୟେକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକ ଗ୍ରହ, ତାହାକୁ ଏକ ଅତିଗ୍ରହ ଧରିଥାଏ—ଯେପରି ପ୍ରାଣକୁ ଅପାନ, ଜିଭକୁ ରସ, ବାଣୀକୁ ନାମ, ଚକ୍ଷୁକୁ ରୂପ, କାନକୁ ଶବ୍ଦ, ମନକୁ କାମ, ହାତକୁ କର୍ମ, ଚର୍ମକୁ ସ୍ପର୍ଶ। ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଏହିପରି ଅତିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା। ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—"ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ କେଉଁ ଦେବତା ଖାଦ୍ୟ?"—"ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ, ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ପୁନି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ।" ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ—"ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ'ଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ?"—"ନାମ ରହିଯାଏ, ନାମ ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅନନ୍ତ; ଏହି ଅନନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜଗତକୁ ଲାଭ କରିପାରିବ।