ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ମଧୁ ହେଉଛି ଏହି ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ମଧୁ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜୀବ। ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅମୃତ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଯିଏ ବାଣୀରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁକିଛି। ଏହି ଆକାଶ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ଆକାଶର ମଧୁ। ଏହି ଆକାଶରେ ଓ ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ଏହି ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ବାୟୁର ମଧୁ। ବାୟୁରେ ଓ ଶ୍ୱାସରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧୁ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଓ ଚକ୍ଷୁରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ଚନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଚନ୍ଦ୍ରର ମଧୁ। ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଓ ମନରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦିଗର ମଧୁ। ଦିଗରେ ଓ କାନ/ଶ୍ରବଣରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ବିଦ୍ୟୁତ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ବିଦ୍ୟୁତର ମଧୁ। ବିଦ୍ୟୁତରେ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ଗର୍ଜନ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଗର୍ଜନର ମଧୁ। ଗର୍ଜନରେ ଓ ଶବ୍ଦ/କଣ୍ଠରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ଧର୍ମ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଧର୍ମର ମଧୁ। ଧର୍ମରେ ଓ ଅନ୍ତର୍ଧର୍ମରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ସତ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ସତ୍ୟର ମଧୁ। ସତ୍ୟରେ ଓ ଅନ୍ତର୍ସତ୍ୟରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ମଣିଷ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଣିଷର ମଧୁ। ମଣିଷରେ ଓ ମଣିଷ ଆତ୍ମାରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ମଧୁ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଆତ୍ମାର ମଧୁ। ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ, ସେଇ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ସବୁ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା। ଯେପରି ଗଡ଼ିର ଚକର ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କିଲ୍ଲି ଏକେଠାରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଦେବତା, ଲୋକ, ପ୍ରାଣ, ଆତ୍ମାଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହି ମଧୁ ହେଉଛି ସେଇ ମହାମୂଳ୍ୟବାନ୍ ଉପଦେଶ, ଯାହା ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଆଥର୍ବଣେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ। ଋଷି ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି କହିଥିଲେ—"ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଅଦ୍ଭୁତ ଧନ ଦେଖାଏ, ବର୍ଷା ଦେଇଥିବା ବଜ୍ରଧାରୀ ପରି; ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଆଥର୍ବଣେ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଏହି ମଧୁ କହିଥିଲେ।" ଏହି ମଧୁ ହେଉଛି ସେଇ ଉପଦେଶ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଶ୍ୱିନୀ ଦଧ୍ୟଞ୍ଚଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଶ୍ୱିନୀଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯାହା ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରିଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଧନ ଥିଲା। ଏହି ମଧୁ ହେଉଛି ଯେଉଁଥିରେ ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପକ୍ଷୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦେହରେ, ସମସ୍ତ ଗୃହରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ସେଇ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି। କିଛି ତାଙ୍କୁ ଲୁଚିପାରେ ନାହିଁ, କିଛି ତାଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ମଧୁ ହେଉଛି ଯେଉଁଥିରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପର ଅନୁକୃତି ହେଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ଦେଖିବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନେକ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି ଘୋଡ଼ା, ଦଶ, ହଜାର ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ବ, ପଛ, ଭିତର, ବାହାର କିଛି ନାହିଁ—ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା। ଏଠାରେ ଦୁଇଟି ପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ପ୍ରଥମେ, ଏହି ଉପଦେଶ କିଏ କିଏ ଆଗରୁ କାହାକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏଁ ଯାଇଛି, ଯିଏ ସ୍ୱୟଂଭୂ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପଦେଶର ଅନୁକ୍ରମ ଦେଖାଏ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଉପଦେଶର ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ସମୟରେ, ଭିଦେହର ରାଜା ଜନକ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକଠା ହେଲେ। ଜନକଙ୍କ ମନେ ଏଇ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—"ଏଠାରେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ?" ସେ ଏକ ହଜାର ଗାଈକୁ ଏକଠା କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗାଈର ଶିଙ୍ଗରେ ଦଶ ଧଳା ସୁନା ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରବୀଣ, ସେ ଏହି ଗାଈମାନେ ନେଇଯାଉ।" କିନ୍ତୁ କେହି ଆଗେଇଲେ ନାହିଁ। ଏହାଦେଖି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ସମଶ୍ରବକୁ କହିଲେ—"ଏହି ଗାଈମାନେ ନେଇଯାଉ।" ସମଶ୍ରବ ଗାଈମାନେ ଚାଲାଗଲେ। ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, "ସେ କିପରି ନିଜକୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ କହିପାରିବେ?" ତାପରେ ଜନକଙ୍କ ରାଜପୁରୋହିତ ଆଶ୍ୱଳ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏବେ ତ ଆପଣ ସବୁଠାରୁ ଜ୍ଞାନୀ?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ—"ଆମେ ତ ଗାଈ ଚାହୁଁଥୁ, ଜ୍ଞାନୀକୁ ନମସ୍କାର।" ଆଶ୍ୱଳ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ମୃତ୍ୟୁରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଯଜମାନ କିପରି ମୃତ୍ୟୁରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—"ହୋତୃ, ବାଣୀ, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା; କାରଣ ବାଣୀ ହୋତୃ। ଏହି ବାଣୀ, ଏହି ଅଗ୍ନି, ଏହି ହୋତୃ—ଏହି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।" ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—"ସମସ୍ତ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, କିପରି ମୁକ୍ତି?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା—"ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଚକ୍ଷୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା; କାରଣ ଚକ୍ଷୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ। ଏହି ଚକ୍ଷୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ—ଏହି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।" ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ—"ପକ୍ଷ ଓ କ୍ଷୟରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, କିପରି ମୁକ୍ତି?