ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାମୁନି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ ଅତି ଗୁପ୍ତ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯେପରି ଏକ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗାଯାଏ, ତାହାର ଶବ୍ଦକୁ ଶଂଖ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଠାରୁ ଧରିହେବା ଯାଏନାହିଁ, ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଧରିବାକୁ ଶଂଖ କିମ୍ବା ତାହାର ଫୁଙ୍ଗାଯିବାକୁ ଧରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମୂଳକୁ ଧରିବା ଦରକାର। ଏକ ଅନ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ସେ କହିଲେ—ଯେପରି ଭିଜା କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଲେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧୂଆଁ ବାହାରିଏ, ସେପରି ଏହି ମହାତ୍ମା ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମରୁ ତାହାର ଶ୍ୱାସରୂପେ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ପୁରାଣ, ଇତିହାସ, ଜ୍ଞାନ, ଉପନିଷଦ, ମନ୍ତ୍ର, ସୂତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା—ଏସବୁ ତାହାର ଶ୍ୱାସର ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପୁଣି ତାଙ୍କର ଉପମା ଦେଇ କହିଲେ—ଯେପରି ସମସ୍ତ ପାଣି ସାଗରକୁ, ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ଚର୍ମକୁ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ନାକକୁ, ସମସ୍ତ ରସ ଜିଭାକୁ, ସମସ୍ତ ରୂପ ଚକ୍ଷୁକୁ, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ କାନକୁ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ମନକୁ, ସମସ୍ତ ବେଦ ବାଣୀକୁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହାତକୁ, ସମସ୍ତ ଗତି ପାଦକୁ, ସମସ୍ତ ସୁଖ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ, ସମସ୍ତ ମଳ ମଳଦ୍ୱାରକୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବିକାର ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ୱ ପାଏ। ଏବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏକ ଗଭୀର ଉପମା ଦେଲେ—ଯେପରି ଏକ ଲୁଣ ଗଠିକୁ ପାଣିରେ ପକାଇଲେ ତାହା ଗଳିଯାଏ, ଏବଂ ପାଣିର ଯେଉଁଠାରି ଚଖିବି ସେଠି ଲୁଣ ରସ ମିଳିବ; ସେପରି ଏହି ଅସୀମ ଜ୍ଞାନର ଦେହ ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ପୁନଃ ତାହାରେ ଏକତ୍ୱ ପାଏ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚେତନା ଅଲଗା ରହିନଥାଏ—ଏହି ମତ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଦେଲେ। ମୈତ୍ରେୟୀ ଏହି ଶୁଣି ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ଭଗବନ୍, ଆପଣ କହିଲେ ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚେତନା ନାହିଁ—ଏହି କଥା ମୋତେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲା।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମୃଦୁ ହସି କହିଲେ—“ନାହିଁ, ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କହୁନାହିଁ। ଏହି ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଛି, ସେଠି ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ଗନ୍ଧ କରେ, ଶୁଣେ, କଥାହୁଏ, ଚିନ୍ତା କରେ, ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ସବୁକିଛି ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ୱ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି କିଏ କାହାକୁ କେମିତି ଦେଖିବ, କେମିତି ଗନ୍ଧ କରିବ, କେମିତି ଶୁଣିବ, କେମିତି କଥାହୁଏ, କେମିତି ଚିନ୍ତା କରିବ, କେମିତି ଜାଣିବ? ଜାଣିବାର ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଜଣାଯାଏ, ସେହି ଜ୍ଞାତାକୁ କିଏ କେମିତି ଜାଣିପାରିବ?” ଏହା ପରେ ସେ ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱର ମହାତ୍ମ୍ୟ କହିଲେ—ଏହି ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମଧୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ପୃଥିବୀର ମଧୁ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦେହରେ ଯେଉଁ ଅଛନ୍ତି, ସେହି ଆତ୍ମା, ସେହି ଅମୃତ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି ସବୁକିଛି। ଏହି ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିଗ୍, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଗର୍ଜନ, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ, ଏବଂ ଆତ୍ମା—ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଧୁ ଏମିତି ଏକତ୍ୱରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ। ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଧୁ ଏହି ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବର ମଧୁ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅମୃତ ପୁରୁଷ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେହି ଆତ୍ମା, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି ସବୁ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ନାୟକ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ ଏକ ଚକ୍ରର ନାଭି ଓ ରିମ୍ରେ ଖୁଟି ଯାଏ। ଏହି ମଧୁ ତିନି ଋଗ୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି—ଦଧିଞ୍ଚ ଅଥର୍ବଣ ଏହି ମଧୁ ଆଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ। ଋଷି ଦେଖି ଏହିପରି କହିଥିଲେ—“ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ମହାନ୍ ଗୁପ୍ତ ଧନ ଦେଖାଉଛି, ଯେପରି ବୃଷ୍ଟିଦେବତା ବର୍ଷା ଆଣନ୍ତି; ଦଧିଞ୍ଚ ଅଥର୍ବଣ ତୁମକୁ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମଧୁ କହିଥିଲେ।” ଆଉ ଏକ ମନ୍ତ୍ରରେ—“ଆଶ୍ୱିନୀ, ତୁମେ ଦଧିଞ୍ଚଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ତୁମକୁ ମଧୁ, ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରିର ଗୁପ୍ତ ଧନ, ଯାହା ବାହୁର ତଳେ ଲୁଚିଥିଲା, ଦେଇଥିଲେ।” ଏହି ମଧୁ ଦଧିଞ୍ଚ ଅଥର୍ବଣ ଆଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ—“ସେ ପ୍ରଥମେ ଦ୍ୱିପଦକୁ, ପୁନି ଚତୁଷ୍ପଦକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ସେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ, ସମସ୍ତ ଗୃହରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି; କିଛି ତାଙ୍କଠାରୁ ଲୁଚିନାହିଁ, କିଛି ତାଙ୍କଠାରେ ଢାକା ନାହିଁ।” ଏହି ମଧୁ ଦଧିଞ୍ଚ ଅଥର୍ବଣ ଆଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ—“ସେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଆକୃତି ହୋଇଗଲେ; ଏହି ତାଙ୍କର ରୂପ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ା ଶତ, ଦଶଶତ ହୋଇ ଯୋଗାଯୋଗ କରେ।” ଏହି ହେଉଛି ସେଠି ଘୋଡ଼ା, ଏହି ଦଶ, ହଜାର, ଅସଂଖ୍ୟା। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ—ନା ଆଗରୁ, ନା ପଛରୁ, ନା ଭିତରୁ, ନା ବାହାରୁ। ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି। ଏହି ଉପଦେଶ। କିମ୍ବା, ଏହି ହେଉଛି ଗୁରୁପରମ୍ପରା—ବଶା, ଔର୍ପଣୟ, ଗୌତମ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ପରାଶର୍ୟ, ଶାଙ୍କ୍ତ୍ୟ, ହଣ୍ଡିଳ୍ୟ, ଓଡ଼ବାହ, ବୈଜବାପ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ, ଅଗ୍ନିବେଶ୍ୟ, ସୌତବ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ୍ୟ, ଅସୁରାୟନ, ଯାସ୍କ, ତ୍ରୈବଣି, ଔପଜନ୍ଧନ, ଅସୁରି, ଅତ୍ରେୟ, ମନ୍ତି, ଚାଣ୍ଡିଲ୍ୟ, କୌମାରହରିତ, ଗାଳବ, ବିଦର୍ଭି କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ, ବଭ୍ରବ, ପନ୍ଥା, ସୌଭର, ଆୟସ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରସ, ଭୂତି, ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରି, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଆଶ୍ୱିନୀ, ଦଧିଚ, ଅଥର୍ବଣ, ଦୈବ, ମୃତ୍ୟୁ, ପ୍ରଧ୍ୱସନ, ଶାନଗ, ପାରେଷ୍ଠି, ବ୍ରହ୍ମା। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂଭୂ। ବ୍ରହ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଗୁରୁପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପଶୁତିମାଶ୍ୟ, ଗୌପବନ, କୌଶିକ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ, ହଣ୍ଡିଳ୍ୟ, ଗୌତମ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଅନୁସୃତ। ଏହି ଉପଦେଶ ପରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଘଟଣା ହେଲା। ଭିଦେହର ରାଜା ଜନକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କୁରୁ ଓ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ। ରାଜା ଜନକ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏଠାରେ କିଏ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ?