ଏହି ଉପନିଷଦର ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଏପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଏଠାରେ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆକୃତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଏକ ରାଜସିକ ପୋଷାକ ପରି, ଧଳା ଉନ୍ନା ପୋଷାକ ପରି, ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଜୁଗନ୍ତିକି ପରି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି, ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକେ, ସେଉଁପରି ତାଙ୍କର ତେଜ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ। ଏହି ଭାବେ ଯେ ଜାଣେ, ସେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ—"ନେତି, ନେତି" ଅର୍ଥାତ୍ "ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ"। ଏହି ଉପଦେଶରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଏହାର ନାମ—"ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ"। ପ୍ରାଣ ସତ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ଏହି ସମୟରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୈତ୍ରେୟୀ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଯାଉଛି। ଚାଲ, ତୁମେ ଏବଂ କାଟ୍ୟାୟନୀ ପାଇଁ ଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଉ।" ମୈତ୍ରେୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଭଗବନ୍, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କିପରି ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରିପାରିବି?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଧନ ଥିଲେ ଯେପରି ବଞ୍ଚନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ବଞ୍ଚିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଧନ ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।" ମୈତ୍ରେୟୀ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅମୃତ ହେବିନି, ତାହାର ସହିତ କଣ କରିବି? ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି, ମୋତେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ତୁମେ ପ୍ରିୟ କଥା କହିଛ। ଆସ, ବସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ମୁଁ କହୁଥିବା ବେଳେ ବିଚାର କର।" ଏହିପରି ଉପନିଷଦର ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ନୁକୁ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଜାଣିଥାଏ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା ହାରାଯାଏ; ଶକ୍ତିକୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ଶକ୍ତି ହାରାଯାଏ; ଲୋକକୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ଲୋକ ହାରାଯାଏ; ଦେବତାମାନେ, ଭୂତମାନେ କିମ୍ବା ସମସ୍ତକୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତ ହାରାଯାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ଶକ୍ତି, ଏହି ଲୋକ, ଦେବତା, ଭୂତ, ସମସ୍ତ—ଏହି ଆତ୍ମା ହିଁ ସବୁ କିଛି। ଏଠି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ: ଯେପରି ଢୋଳକୁ ମାଡ଼ିଲେ ତାହାର ସବୁ ଧ୍ୱନିକୁ ବାହାରେ ଧରିପାରିବିନି, କିନ୍ତୁ ଢୋଳକୁ କିମ୍ବା ତାହାର ମାଡ଼କୁ ଧରିଲେ ତାହାର ଧ୍ୱନିକୁ ଧରିହେବ; ଏମିତି ରୁଦ୍ରବୀଣା ଓ ଶଂଖର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ। ସେପରି, ଏହି ମହାପୁରୁଷଠାରୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣରୂପ ରିଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ, ଅଥର୍ବବେଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଜ୍ଞାନ, ଉପନିଷଦ, ଶ୍ଲୋକ, ସୂତ୍ର, ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଭାଷ୍ୟ—ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଭଳି ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜଳ ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବିଳିନ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ଚର୍ମକୁ, ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧ ନାକକୁ, ସମସ୍ତ ରସ ଜିହ୍ବାକୁ, ସମସ୍ତ ରୂପ ଚକ୍ଷୁକୁ, ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ କାନକୁ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ମନକୁ, ସମସ୍ତ ବେଦ ବାଣୀକୁ, କାର୍ଯ୍ୟ ହାତକୁ, ଗତି ପାଦକୁ, ସୁଖ ଶିଶ୍ନକୁ, ମଳ ଗୁଦକୁ, ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟକୁ ଯାଏ—ଏହିପରି ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଅନ୍ତିମ ଗନ୍ତବ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏଠି ଉଦାହରଣ ଆଉ ଦିଆଯାଏ: ଯେପରି ଏକ ଲୁଣ ଚୁଣ ଜଳରେ ପକାଇଲେ ସେ ଗଳିଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଚାଖିଲେ ତାହା ଲୁଣିଆ ହୁଏ, ଏହିପରି ଏହି ଅନନ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଏହି ପଞ୍ଚ ଭୂତରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ସେଠିକୁ ବିଳିନ ହୁଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜ୍ଞାନ ରହିନଥାଏ—ଏହିପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ। ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ, "ଭଗବନ୍, ଆପଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଏହା ମୋତେ ଭଳି ଭାବେ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲା।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ନାହିଁ ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ଭ୍ରମ କହୁନାହିଁ, ଏହି ଯଥେଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ।" ଏହିଠି କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅଛି, ସେଠି ଏକେ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ଅନ୍ୟକୁ ଶୁଣେ, ଅନ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଅନ୍ୟକୁ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ଆତ୍ମାରେ ବିଳିନ ହୁଏ, ସେଠି କେମିତି କିଏ କାହାକୁ ଦେଖିବେ, କିଏ କାହାକୁ ଶୁଣିବେ, କିଏ କାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବେ, କିଏ କାହାକୁ ଜାଣିବେ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଣାଯାଏ, ସେଇ ଜ୍ଞାତାକୁ କିପରି ଜାଣିବି? ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସିଥାଏ—ଏହି ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ମଧୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ପୃଥିବୀର ମଧୁ। ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ତେଜୋମୟ, ଅମୃତ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଥିବା ତେଜୋମୟ, ଅମୃତ ପୁରୁଷ—ସେଇ ଆତ୍ମା, ଏହି ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ସମସ୍ତ। ଏହିପରି ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିଗ୍, ବିଦ୍ୟୁତ, ଗର୍ଜନ, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ, ଆତ୍ମା—ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ମଧୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ଏହାଙ୍କର ମଧୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ତେଜୋମୟ, ଅମୃତ ପୁରୁଷ—ସେଇ ଆତ୍ମା, ସେଇ ଅମୃତ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି ସମସ୍ତ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କର ରାଜା। ଯେପରି ଗଡ଼ିର ଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଖୁଟି ଏକ ନାଭି ଓ ରିମ୍ରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ଦେବତା, ଲୋକ, ପ୍ରାଣ, ଆତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଧୁ, ଯାହା ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଅଥର୍ବଣ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ। ଋଷି ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି କହିଥିଲେ—"ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଉପାୟ ଦେଖାଉଛି, ଯେପରି ବଜ୍ରଧାରୀ ବର୍ଷା କରନ୍ତି; ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଅଥର୍ବଣ ଅଶ୍ୱମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ମଧୁ କହିଥିଲେ।" ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଧୁ, ଯାହା ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଅଥର୍ବଣ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ। ଋଷି ଦେଖି କହିଲେ—"ଅଶ୍ୱିନୀ, ତୁମେ ଦଧ୍ୟଞ୍ଚଙ୍କର ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଶ୍ୱମୁଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲ; ସେ ତୁମକୁ ମଧୁ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରିଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଥିଲେ।" ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ମଧୁ, ଯାହା ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଅଥର୍ବଣ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ କହିଥିଲେ। ଋଷି ଦେଖି କହିଲେ—"ସେ ପଦାତି ଓ ଚତୁଷ୍ପଦମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାପିତ କଲେ, ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ସେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।" ଏହିପରି ଏହି ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, କିଛି ତାଙ୍କୁ ଅଢ଼ାଇ ନାହିଁ, କିଛି ତାଙ୍କୁ ଢାକି ରଖି ନାହିଁ।