ଏକ ବଡ଼ ରାଜା ଯେପରି ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଏକଠା କରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବାକୁ ସ୍ୱାଧୀନ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେଙ୍କୁ ଏକଠା କରି, ନିଜ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଚଳାଚଳ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ, କିଛି ଜାଣିନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟରୁ ବାହାରିଥିବା ସତରେ ଏକ ଷଷ୍ଟି ଦୁଇ ହଜାର ନାଡୀ ନିଜେ ଭରିଯାଏ; ସେ ଏହି ନାଡୀମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜକୁ ଉପସଂହାର କରି ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଏହି ବିଶ୍ରାମ ଏପରି, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ, କିମ୍ବା ଏକ ବଡ଼ ପୁରୋହିତ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ଏପରି ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଯେପରି ଏକ ମକଡ଼ସା ନିଜ ଜାଲ ବାହାର କରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଚିଙ୍ଗାରି ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଉପଦେଶର ଅର୍ଥ—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏବଂ ଏହି ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ ଏହି ଆତ୍ମା। ଯିଏ ଏହି ଶିଶୁ, ଆଧାର, ବିପରୀତ ଆଧାର, ସ୍ତମ୍ଭ ଏବଂ ଦୂର୍ବଳ ସୂତ୍ରକୁ ଜାଣେ, ସେ ସପ୍ତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରେ। ଏହି ଶିଶୁ ହେଉଛି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଆଧାର, ଏହି ବିପରୀତ ଆଧାର, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସ୍ତମ୍ଭ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି ସୂତ୍ର। ଏହି ସପ୍ତ ଚିହ୍ନ (ଶରୀରର ସପ୍ତ ଚିହ୍ନ) ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଚକ୍ଷୁର ଲାଲ ନାଡୀରେ ରୁଦ୍ର, ଜଳିୟ ନାଡୀରେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ହଳଦିଆ ନାଡୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧଳା ନାଡୀରେ ଅଗ୍ନି, କଳା ନାଡୀରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସଂଯୁକ୍ତ। ତଳ ଚକ୍ଷୁପଟ ଭୂମି ସହିତ, ଉପର ଆକାଶ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଯିଏ ଏହି ଜାଣେ, ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। ଏଠାରେ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି: ତଳେ ମୁହଁ ଓ ଉପରେ ଆଧାର ଥିବା ଏକ ପାତ୍ର; ଏହି ପାତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଶ୍ରୀ ରଖାଯାଇଛି। ଋଷିମାନେ ତାହାର ସପ୍ତ କୂଳ, ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି ବାଣୀ, ଯାହା ଅଧ୍ୟୟନ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ। ଏହି ପାତ୍ର ହେଉଛି ଶରୀର, ଯାହାର ତଳେ ମୁହଁ ଓ ଉପରେ ଆଧାର। ଏହି ପାତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ରଖାଯାଇଛି—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଶ୍ରୀ। ଋଷିମାନେ ଏହାର ସପ୍ତ କୂଳ—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଋଷି। ବାଣୀ ହେଉଛି ଅଷ୍ଟମ, ଯାହା ଅଧ୍ୟୟନ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ। ଏହି ଦୁଇ ହେଉଛନ୍ତି ଗୌତମ ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ; ଏହି ହେଉଛି ଗୌତମ, ଏହି ହେଉଛି ଭରଦ୍ୱାଜ। ଏହି ଦୁଇ ହେଉଛନ୍ତି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି; ଏହି ହେଉଛି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଏହି ହେଉଛି ଜମଦଗ୍ନି। ଏହି ଦୁଇ ହେଉଛନ୍ତି ବଶିଷ୍ଠ ଓ କଶ୍ୟପ; ଏହି ହେଉଛି ବଶିଷ୍ଠ, ଏହି ହେଉଛି କଶ୍ୟପ। ବାଣୀ ହେଉଛି ଅତ୍ରି; ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଯାଏ। ଏହା ଅତ୍ରିର ଅର୍ଥ। ଯିଏ ଏହି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରେ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମ ଦୁଇ ରୂପର—ସାକାର ଓ ନିରାକାର, ମରଣଶୀଳ ଓ ଅମର, ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଚଞ୍ଚଳ, ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ। ଯାହା ସାକାର, ତାହା ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ; ଏହା ମରଣଶୀଳ, ଏହା ନିଶ୍ଚଳ, ଏହା ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ସାକାର, ମରଣଶୀଳ, ନିଶ୍ଚଳ, ପ୍ରକାଶିତର ସାର ହେଉଛି ଯାହା ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାହାର ସାର ହେଉଛି ଦୀପ୍ତି। ଏବେ ନିରାକାର—ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ଅମର; ଏହା ଏହି ସାର। ଏହି ନିରାକାର, ଅମର, ସାରର ରସ ହେଉଛି ଏହି ଚକ୍ରରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ସେ ଏହି ରସ। ଏହା ଦେବତା ସଂପର୍କର ବିବେଚନା। ଏବେ ଆତ୍ମା ସଂପର୍କରେ—ଏହି ମଧ୍ୟ ନିରାକାର, ପ୍ରାଣ ଉପରେ ଯାହା ଅଛି, ଏବଂ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆକାଶ ଅଛି—ଏହା ମରଣଶୀଳ, ଏହି ନିଶ୍ଚଳ, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୀଳ। ଏହି ସାକାର, ମରଣଶୀଳ, ନିଶ୍ଚଳ, ଅସ୍ତିତ୍ୱଶୀଳର ରସ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ; ଅସ୍ତିତ୍ୱର ରସ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ। ଏବେ ନିରାକାର—ପ୍ରାଣ ଏବଂ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକାଶ—ଏହି ଅମର; ଏହି ତାହାର ସାର। ଏହି ନିରାକାର, ଅମର, ସାରର ରସ ହେଉଛି ଡାହାଣ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ସେ ଏହି ରସ। ଏହି ପୁରୁଷର ରୂପ ରାଜସିକ ବସ୍ତ୍ର, ଧଳା ଉନ, ଜୁଇଁ ଜଳ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ପଦ୍ମ, ବିଜୁଳି ଚମକ ପରି। ଯେପରି ବିଜୁଳି ଚମକେ, ସେପରି ତାଙ୍କର ତେଜ; ଯିଏ ଏହିପରି ଜାଣେ। ଏଠାରେ ଉପଦେଶ ହେଉଛି: "ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ"। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହାର ନାମ—"ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ"। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସତ୍ୟ; ଏହି ସତ୍ୟର ସତ୍ୟ ଏହି। ଏକ ଦିନ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏଠାରୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଯାଉଛି। ଆସ, ତୁମେ ଓ କାଟ୍ୟାୟନୀ ପାଇଁ ଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେଇଦେଉ।" ମୈତ୍ରେୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଯଦି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ କି ମୁଁ ତାହାଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱ ପାଇପାରିବି?" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଧନ ଥିଲେ ଯେପରି ଲୋକମାନେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେପରି ତୁମର ଜୀବନ ହେବ; କିନ୍ତୁ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱ ନାହିଁ।" ମୈତ୍ରେୟୀ ପୁନି ପଚାରିଲେ, "ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅମରତ୍ୱ ପାଇପାରିବିନାହିଁ, ସେଥିରେ ମୋର କଣ କାମ? ଯାହା ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୋତେ ସେଇ କଥା କହନ୍ତୁ।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ତୁମେ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ କଥା କହିଛ, ପ୍ରିୟ ପାଇଁ। ବସ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଉଛି। ମୁଁ କହିବା ସମୟରେ ଚିନ୍ତା କର।" ମୈତ୍ରେୟୀ କହିଲେ, "କହନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଏହି ଅନ୍ତଃସଂଯୋଗ—ଏହି ଉପନିଷଦର ଗୁହ୍ୟ ଅର୍ଥ।" ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଜାଣେ, ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ମିଳେନାହିଁ; ଶକ୍ତିକୁ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଜାଣେ, ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ; ଲୋକମାନେ, ଦେବତାମାନେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ, ସମସ୍ତକୁ ଯେ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତୁ ହାରାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା—ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଶକ୍ତି, ଏହି ଲୋକ, ଏହି ଦେବତା, ଏହି ପ୍ରାଣୀ, ଏହି ସମସ୍ତ। ଯେପରି ଢୋଳକୁ ମାରିଲେ, ସେଠାରୁ ଯେଉଁ ଧ୍ୱନି ବାହାରେ ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଢୋଳକୁ ଧରିଲେ ତାହାର ଧ୍ୱନି ଧରିପାରିବାଯାଏ; ଏପରି ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।