ଗାର୍ଗ୍ୟ ଏବଂ ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, “ଯିଏ ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜା କରେ।” ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏଥିରେ ଆମକୁ କଥା ନକହ। ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ, ସେ ଅପସାରିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବି। ଯିଏ ଏଭଳି ପୂଜା କରେ, ସେ ସଦା ଦ୍ୱିତୀୟର ସହିତ ଅଟୁଟ ରହେ, ତାଙ୍କର କୁଳ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ।” ପୁଣି ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଲୋକରୁ ପଛରୁ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପୂଜା କରେ।” ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏଥିରେ କଥା ନକହ। ସେ ଏକ ରାକ୍ଷସ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବି। ଯିଏ ଏଭଳି ପୂଜା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଏ; ପ୍ରାଣ ସମୟର ପୂର୍ବରୁ ତା’କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ।” ତୃତୀୟଥର ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, “ଯିଏ ଛାୟାର ଆକୃତିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପୂଜା କରେ।” ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏଥିରେ ଆମକୁ କଥା ନକହ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବି। ଯିଏ ଏଭଳି ପୂଜା କରେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଏ; ମୃତ୍ୟୁ ସମୟର ପୂର୍ବରୁ ଆସି ନାହିଁ।” ପୁଣି ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, “ଯିଏ ଆତ୍ମାରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପୂଜା କରେ।” ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏଥିରେ କଥା ନକହ। ସେ ଆତ୍ମା; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବି। ଯିଏ ଏଭଳି ପୂଜା କରେ, ସେ ନିଜକୁ ଅଧିକ ଜାଣିଥାଏ, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ହୁଅନ୍ତି।” ଏଠାରେ ଗାର୍ଗ୍ୟ ନିର୍ବ୍ୟାଜ ହେଲେ। ତାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟକି ଯାଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।” ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସୁଛି।” ଏହା ଶୁଣି ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏହା ଚମତ୍କାର! ଯେତେବେଳେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ପାଇଁ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସେ, ତେବେ ସେ ମୋତେ ଶିଖେଇବେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିଖେଇବି।” ଏହା କହି ସେ ଗାର୍ଗ୍ୟଙ୍କୁ ହାତଧରି ଉଠିଲେ ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ଏକ ଶୁଯିଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ—“ମହାନ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ସୋମ ରାଜା।” ସେ ଉଠିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ହାତ ଦେଇ ଛୁଇଁଲେ, ସେ ପୁଣି ଉଠିଲେ। ଏଉଁପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ ଶୁଅଥିବାବେଳେ କେଉଁଠି ଥିଲେ? କେଉଁଠୁ ଫେରିଲେ?” ଏହାର ଉତ୍ତର ଗାର୍ଗ୍ୟ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, “ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ ଶୁଅଥିବାବେଳେ, ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି; ହୃଦୟର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ଆକାଶରେ ସେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି।” “ଯେତେବେଳେ ସେ ଏମାନେକୁ ଧରି ରଖନ୍ତି, ସେବେଳେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରାଣ, ବାଣୀ, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ମନ—ସବୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହେ।” “ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଘୁଞ୍ଚିବାବେଳେ, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏକ ମହାନ୍ ରାଜା ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉଛନ୍ତି, ଉପର-ନିମ୍ନ ଯାହା ଚାହିଁବେ ସେ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି।” “ଯେପରି ଏକ ମହାନ୍ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଲୋକମାନେକୁ ଧରି ଚାଲନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି ନିଜ ଦେହରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲନ୍ତି।” “କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଯାଆନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କିଛି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟରୁ ବାହାରିଥିବା ବହୁତ ଶିରା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଦେହରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି।” “ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି।” “ଯେପରି ମକଡ଼ା ତାଙ୍କର ଜାଲ ବାହାର କରେ, ବା ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗାରି ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଉପଦେଶର ଅର୍ଥ—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ସତ୍ୟର ମୂଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ।” “ଯିଏ ଏହି ଶିଶୁ, ଆଧାର, ପ୍ରତ୍ୟାଧାର, ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଦୂତିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ସାତ ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିପାରନ୍ତି।” “ଏହି ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଆଧାର, ଏହି ପ୍ରତ୍ୟାଧାର, ପ୍ରାଣ ସ୍ତମ୍ଭ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଦୂତି।” “ସାତଟି ଚିହ୍ନ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି।” “ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ଲାଲ ଶିରାରେ ରୁଦ୍ର, ଜଳୀୟ ଶିରାରେ ପର୍ଜନ୍ୟ, ହଳଦିଆରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧଳାରେ ଅଗ୍ନି, କଳାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଛନ୍ତି। ତଳ ଚକ୍ଷୁପାଟ ଭୂମି ସହିତ ଏବଂ ଉପର ଆକାଶ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଯିଏ ଏହା ଜାଣନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।” “ଏକ ମହାନ୍ ନୀତି ଅଛି—ଏକ ପାତ୍ର ତଳକୁ ଖୋଲା ଏବଂ ତଳ ଉପରକୁ; ଏହାରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ରହିଛି। ଏହାର ସାତ କୂଳ ଋଷିମାନେ; ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି ବାଣୀ, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ।” “ଏହି ପାତ୍ର ହେଉଛି ଦେହ; ଏଠି ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ରହିଛି—ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଏହି ଶ୍ରୀ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରାଣ, ବାଣୀ ଅଷ୍ଟମ, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ।” “ଏହି ଦୁଇଜଣ ହେଉଛନ୍ତି ଗୌତମ ଓ ଭୃଗୁଦ୍ୱାଜ; ଏହି ଦୁଇଜଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି; ଏହି ଦୁଇଜଣ ବଶିଷ୍ଠ ଓ କଶ୍ୟପ; ବାଣୀ ଅତ୍ରି; ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଯାଏ। ଏହି ଅତ୍ରିର ଅର୍ଥ। ଯିଏ ଏହା ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।” “ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ସାକାର ଓ ନିରାକାର; ମରଣଶୀଳ ଓ ଅମର; ଅଚଳ ଓ ଚଳ; ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ।” “ଯାହା ସାକାର, ସେ ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ; ସେ ମରଣଶୀଳ, ଅଚଳ, ପ୍ରକାଶିତ।” “ଏହି ସାକାର, ମରଣଶୀଳ, ଅଚଳ, ପ୍ରକାଶିତର ସାର ହେଉଛି ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଏହି ସାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା।” “ନିରାକାର—ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ; ଏହି ଅମର; ଏହି ସାର।” “ଏହି ନିରାକାର, ଅମର, ସାରର ରସ ହେଉଛି ଏହି ଚକ୍ରରେ ଥିବା ପୁରୁଷ; ଏହି ତାହାର ରସ। ଏହା ଦେବତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବେଚନା।” “ଏବେ ଆତ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ: ଏହି ବି ନିରାକାର, ପ୍ରାଣ ପରେ ଯାହା ଅଛି, ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକାଶ; ଏହା ମରଣଶୀଳ, ନିଶ୍ଚିତ, ବିଦ୍ୟମାନ।” “ଏହି ସାକାର, ମରଣଶୀଳ, ନିଶ୍ଚିତ, ବିଦ୍ୟମାନର ରସ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ; ବିଦ୍ୟମାନ ତାହାର ରସ।