ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ହେଉଛି ଆତ୍ମା—ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମ ଥିବା ଦ୍ୱାରା, ସେଗୁଡ଼ିକର ଚଣ୍ଡ ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ଆତ୍ମା ଏହାମାନଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମ। ଏହି ତିନିଟି ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ୱ ଅଛି—ଏକା ଆତ୍ମା, ଏହି ତିନିଟି ଏକ ଅଟୁଟ ଏକତା। ଏହି ଅମୃତ ତଥ୍ୟରେ ଆବୃତ; ପ୍ରାଣ ଅମୃତ, ନାମ ଓ ରୂପ ହେଉଛି ସତ୍ୟ। ଏହି ନାମ ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ଆଚ୍ଛାଦିତ। ଏହି ସମୟରେ ଗାର୍ଗ୍ୟ ବଂଶର ଦ୍ରିପ୍ତ ବାଲାକି, ଅନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, କାଶୀର ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶ କରିବି।" ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଆମେ ଏକ ହଜାର ଦେବୁ। ଜନକ, ଜନକ! ଏଭଳି ଲୋକେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି।" ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, "ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉପାସନା କରେ।" ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ମତେ ଏହା ନ କହ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ। ଏଭଳି ଉପାସନା କରିଥିବା ଲୋକ ନାୟକ ହୁଅନ୍ତି।" ପୁଣି ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, "ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉପାସନା କରେ।" ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏହି କଥା ମତେ ନ କହ। ସୋମ ରାଜା ମହାନ୍, ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ। ଏଭଳି ଉପାସନା କରିଥିବା ଲୋକ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତାଙ୍କର ଆହାର କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଗାର୍ଗ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ, ଯଥା ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଦର୍ପଣ, ଦିଗ, ଧ୍ୱନି, ଛାୟା, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଗତ, ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଉପାସନା କରିବା ବିଷୟରେ କହିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାସନା ପ୍ରତି ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହି ବିଷୟ ମୋତେ ନ କହ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ"—ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତି ଏଭଳି ଉପାସନା କଲେ ତାଙ୍କୁ ସେହି ଶକ୍ତି, ଗୁଣ, ସଫଳତା, ଆୟୁ, ଶ୍ରୀ, ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂବଳ ମିଳେ। ଶେଷରେ, ଗାର୍ଗ୍ୟ ନିରବ ହେଲେ। ଏଥିରେ, ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏଠାକୁ ଯାଏଁ—ଏଠାରେ ସମାପ୍ତି। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ନ ମିଳେ।" ତେବେ ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଉପସମୀପକୁ ଆସିଛି।" ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏହା ବିପରୀତ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଆସେ, ସେ ମୋତେ ଶିଖିବେ। ତଥାପି ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିଖାଇବି।" ସେ ଗାର୍ଗ୍ୟଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ଉଠିଲେ ଏବଂ ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଶୟନ ମାନବ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ନାମଧାରଣା କରି ଡାକିଲେ, "ମହାନ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ସୋମ ରାଜା।" ସେ ଉଠିଲେ। ପୁନଃ ତାଙ୍କୁ ହାତରେ ଛୁଇଁ ଜଗାଇଲେ, ସେ ଉଠିଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ ଶୁଏଥିବାବେଳେ, ସେ କେଉଁଠି ଥାଏ? ସେ କେଉଁଠୁ ପୁଣି ଫେରିଲେ?" ଗାର୍ଗ୍ୟ ଏହାର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ପୁରୁଷ ଶୁଏଥିବା ସମୟରେ, ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏହି ଆକାଶରେ ସେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।" "ଯେତେବେଳେ ସେ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ। ପ୍ରାଣ, ବାଣୀ, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ମନ—ସମସ୍ତ ନିରୋଧ ହୁଏ।" "ଯେତେବେଳେ ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଜଗତ୍। ସେ ଏଠାରେ ଏକ ମହାରାଜା ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ଇଚ୍ଛାମତେ ଉପର-ନିମ୍ନ ଯାଆନ୍ତି।" "ଏକ ମହାରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଧରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳାଚଳ କରେ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେହରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳାଚଳ କରେ।" "କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଯାଏ, କିଛି ଜାଣିନଥିବାବେଳେ, ତେବେ ହୃଦୟରୁ ବାହାରିଥିବା ବାହାତରି ହଜାର ନାଡୀ ଭରି ଥାଏ; ସେ ଏହି ଦେହରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ।" "ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ଆପେକ୍ଷିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଲୋକ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ଶୋଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ କରେ।" "ଯେପରି ମକଡ଼ା ତାଳ ନିକାସ କରେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ପଡ଼େ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ, ଲୋକ, ଦେବତା, ଭୂତ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ଉପଦେଶ: ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ।" "ଯିଏ ଶିଶୁ, ଆଧାର, ପ୍ରତ୍ୟାଧାର, ସ୍ତମ୍ଭ ଓ ଦୂର୍ବଳତା ଜାଣିଛି, ସେ ସପ୍ତ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରେ।" "ଏହି ଶିଶୁ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଆଧାର, ପ୍ରତ୍ୟାଧାର; ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସ୍ତମ୍ଭ; ଆହାର ହେଉଛି ଦୂର୍ବଳତା।" "ତାଙ୍କୁ ସପ୍ତ ଚିହ୍ନ (ନାସା, ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ମୁଁହ) ସେବା କରନ୍ତି।" "ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ଲାଲ ନାଡୀ ରୁଦ୍ର, ଜଳୀୟ ପାର୍ଜନ୍ୟ, ହଳଦିଆ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧଳା ଅଗ୍ନି, କଳା ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ; ତଳ ଉପରି ଉପର ତଳକୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଦ୍ୟୌଃ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ଆହାର କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।" "ଏକ ମହାନ୍ କବିତା ଅଛି: ତଳକୁ ମୁଖ ଓ ଉପରକୁ ଆଧାର ଥିବା ପାତ୍ର; ସେଥିରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ଆକୃତି ରହିଛି। ସପ୍ତ ଋଷି ତାଙ୍କର ସପ୍ତ କୂଳ; ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛି ଉପନିଷଦ ସହିତ ଏକତା ଥିବା ବାଣୀ।" "ଏହି ପାତ୍ର ଦେହ; ତାହାରେ ପ୍ରାଣ ଶ୍ରୀର ଆକୃତି ଭାବେ ରହିଛି। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ସପ୍ତ ଋଷି, ବାଣୀ ଅଷ୍ଟମ, ଉପନିଷଦ ସହିତ ଏକତା।" "ଏହି ଦୁଇଜଣେ ଗୌତମ ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ; ଏହି ଦୁଇଜଣେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି; ଏହି ଦୁଇଜଣେ ବଶିଷ୍ଠ ଓ କଶ୍ୟପ। ବାଣୀ ଅତ୍ରି; ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଆହାର ଭକ୍ଷଣ ହୁଏ। ଏହି ଅତ୍ରିର ଅର୍ଥ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରେ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଆହାର।" "ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି: ଆକାରିତ ଓ ନିରାକାର, ମରଣଶୀଳ ଓ ଅମର, ସ୍ଥିର ଓ ଚଳ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ।" "ଯାହା ଆକାରିତ, ସେ ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଛଡ଼ି ସମସ୍ତ; ଏହି ମରଣଶୀଳ, ସ୍ଥିର, ପ୍ରକଟ।" "ଏହି ଆକାରିତ, ମରଣଶୀଳ, ସ୍ଥିର, ପ୍ରକଟର ରସ ହେଉଛି ଯାହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ଏହା ତାଙ୍କର ରସ।