ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ବାଣୀ ଦିବ୍ୟ, ଯାହା କି ସେ କହିଥାଏ, ତାହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଘଟିଯାଏ। ଆକାଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଦିବ୍ୟ ମନଃ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହି ମନଃ ଦିବ୍ୟ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଜଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହି ପ୍ରାଣ ଦିବ୍ୟ, ଚଳାଚଳ କରେ ଓ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା ହୁଏ। ଯେପରି ଏହି ଦେବତା, ସେପରି ସେ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଯେପରି ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଏହି ଜ୍ଞାନୀକୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ନାହିଁ; ସେ ସୁଖମୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, କାରଣ ଦୁଷ୍ଟତା ଦେବତାଙ୍କୁ ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ। ଏବେ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ: ପ୍ରଜାପତି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କଲେ—ବାଣୀ କହିଲା, "ମୁଁ କହିବି"; ଚକ୍ଷୁ କହିଲା, "ମୁଁ ଦେଖିବି"; କାନ କହିଲା, "ମୁଁ ଶୁଣିବି"—ଏପରି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ। ମୃତ୍ୟୁ, କ୍ଲାନ୍ତିର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ସେମାନେକୁ ଧରିଲେ ଓ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଏହିପରି, କଥା କହିବା, ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା—ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ—ଏହାକୁ ସେ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଏହି ପ୍ରାଣକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ: "ଏହିଥି ଉତ୍ତମ, ଯିଏ ଚଳାଚଳ କରେ, ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ଚଳ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଆକୃତି ହେବା।" ଏପରି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ତାଙ୍କ ଆକୃତି ହେଲେ। ଏହିକାରଣେ ସେମାନେ "ପ୍ରାଣ" ବୋଲି ଡାକାଯାନ୍ତି। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଯେଉଁଠି ଥାନ୍ତି, ସେଠି ଏହି ବଂଶ ଉତ୍ତମ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯଦି ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରି, କ୍ଲାନ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ: ଅଗ୍ନି କହିଲେ, "ମୁଁ ଜ୍ୱଳିବି"; ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ, "ମୁଁ ତାପିବି"; ଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ମୁଁ ଚମକିବି"—ଏପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣ ଯେପରି ମୁଖ୍ୟ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ମୁଖ୍ୟ। ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କ୍ଷୀଣ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ନ ହୁଅନ୍ତି। ବାୟୁ ଅକ୍ଷୟ ଦେବତା। ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ: "ଯେଉଁଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ"—ପ୍ରାଣରୁ ଉଦୟ ହୁଏ, ପ୍ରାଣକୁ ଲୀନ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ କଲେ; ସେ ଆଜି, ସେ ଆସନ୍ତାକାଲି। ପୂର୍ବରୁ ଯାହା କରିଥିଲେ, ଏବେ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହିପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ: "ପ୍ରାଣ ଓ ଜଳରୁ, କେଉଁ ଦୁଷ୍ଟତା ବା ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ଛୁଁଇନପାରୁ।" ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ଏହି ଦେବତା ସହିତ ଏକତା ଓ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ମିଳେ। ତିନିଟି ବସ୍ତୁ ଅଛି: ନାମ, ଆକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ। ନାମର ମୂଳ ବାଣୀ; ସମସ୍ତ ନାମ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହା ତାଙ୍କର ସାମ୍ଗୀତି, ସମସ୍ତ ନାମ ସହିତ ସମ। ଏହା ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ନାମକୁ ଧାରଣ କରେ। ଆକୃତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ଷୁ ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଆକୃତି ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହା ସାମ୍ଗୀତି, ସମସ୍ତ ଆକୃତି ସହିତ ସମ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଆକୃତିକୁ ଧାରଣ କରେ। କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ମୂଳ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହା ସାମ୍ଗୀତି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ସମ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ତିନିଟି ଏକାତ୍ମାକ ଭାବରେ ଏକତ୍ରିତ; ଆତ୍ମା ଏକ, ଏହି ତିନି ତାହାର ଆଭାସ। ଏହି ଅମୃତତା ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ପ୍ରାଣ ଅମୃତ; ନାମ ଓ ଆକୃତି ସତ୍ୟ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ଲୁଚିଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଦୃପ୍ତ ବାଲାକି ଅନୁ ପୁତ୍ର, ଗାର୍ଗ୍ୟ ବଂଶର, ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ କାଶୀର ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶ ଦେବି।" ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏହି କଥା ପାଇଁ ଆମେ ଏକ ହଜାର ଦେବୁ। ଜନକ! ଲୋକେ ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ନ୍ତି।" ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, "ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜିବି।" ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନାୟକ; ଯିଏ ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଓ ନାୟକ ହୁଏ।" ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, "ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜିବି।" ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏହି ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସୋମ ରାଜା ମହାନ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବେ; ଯିଏ ଏପରି ପୂଜା କରେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ନବଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ, ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ।" ଏଭଳି ଗାର୍ଗ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା—ବିଦ୍ୟୁତ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଦର୍ପଣ, ଦିଗ, ଶବ୍ଦର ଉତ୍ସ, ଛାୟା, ଆତ୍ମା—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପୂଜିବାକୁ କହିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ବିଷୟରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏହି ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ ନାହିଁ," ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂଜାର ଫଳ କହିଦେଲେ—ଯେଉଁଠାରେ କେହି ପ୍ରଭା, ବଳ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି ଲାଭ କରେ। ଶେଷରେ ଗାର୍ଗ୍ୟ ନିଃଶବ୍ଦ ହେଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏଠାକୁ ଯାଏଁ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।" ଗାର୍ଗ୍ୟ କହିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି।" ଅଜାତଶତ୍ରୁ କହିଲେ, "ଏହି ଭିନ୍ନ; ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଖକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଶିଖିବାକୁ ଯାଏ, ସେ ମୋତେ ଶିଖେଇବେ।" "ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିଖେଇବି।" ସେ ତାଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ଉଠିଲେ। ଦୁଇଜଣେ ଏକ ଶୟାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ନାମ ଧେଇ ଡାକିଲେ—"ମହାନ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ସୋମ ରାଜା।" ସେ ଉଠିଲେ। ତାଙ୍କୁ ହାତରେ ଛୁଇଁ ଉଠାଇଲେ। ସେ ଉଠିଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ପଚାରିଲେ: "ଏହି ଜ୍ଞାନମୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୟାନସ୍ଥା ଥିଲେ, ସେ କେଉଁଠି ଥିଲେ?