सहोवाचः तथा नस् त्वं, तत, जानीथा यथा, यदहं किंच वेद, सर्वमहं तत्तुभमवोचं॥ प्रेहि तु, तत्र प्रतीत्य, ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति॥ भवानेवगच्छत्विति
वडिलांनी सांगितलं, 'म्हणूनच, बाबा, तू जितकं जाणतोस, तितकंच मीही जाणतो; मी जे काही जाणतो, ते सगळं तुला सांगितलं आहे. आता तिथे जा, आणि पोहोचल्यानंतर आपण ब्रह्मचर्याचं पालन करू.' त्यावर त्यानं सांगितलं, 'आपणच तिथे जा.'
सआजगाम गौतमोयत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास॥ तस्मा आसनमाहार्योदकं \^ आहारयां चकाराथ हास्मा अर्घं चकार
तो प्रवाहण जयवली यांच्या जवळ गेला, जिथे गौतम बसले होते. त्यांच्यासाठी आसन आणि पाण्याची व्यवस्था केली गेली, आणि त्यांना आदरपूर्वक भेटवस्तू दिली.
तँ होवाचः वरं भवते गौतमाय दद्म इति
त्यांनी सांगितलं, 'गौतम, तुला एक वर देतो.'
सहोवाचः प्रतिज्ञतो म एषवरो; यां तुकुमारस्यान्ते वाचमभाषथाः तां मे ब्रूहीति
त्याने सांगितलं, 'हा वर जसा तू वचन दिलास तसाच असू दे; शेवटी त्या कुमाराला जे शब्द सांगितलेस, ते मला सांग.'
सहोवाचः दैवेषु वै, गौतम, तद्वरेषु, मानुषाणां ब्रूहीति
त्यांनी सांगितलं, 'गौतम, असे वर देवांमध्ये दिले जातात; माणसांमध्ये सांग.'
सहोवाचः विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानानां, मानो भवान्बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति॥ सवै, गौतम, तीर्थेनेच्छसा इति उपैम्यहं भवन्तमिति वाचाह स्मैवपूर्व उपयन्ति
त्यांनी सांगितलं, 'सोनं, गायी, घोडे, दासी, वस्त्र यांचे दान प्रसिद्ध आहे; पण तुम्ही, महाराज, अनंत आणि अमर्याद दान करणारे आहात. म्हणून, गौतम, मी तुम्हाला योग्य भेट घेऊन आलो आहे, जसं पूर्वीचे लोक शब्दांनी आले.'
सहोपायनकीर्ताउवाच
त्यांनी भेटवस्तू सांगितली आणि बोलायला सुरुवात केली.
तथा नस् त्वं, गौतम, मापराधास् तव च पितामहा, यथेयं विद्येतः पूर्वं नकस्मिँश्चनब्राह्मनउवास; तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामिः कोहित्वैवं ब्रुवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति
म्हणून, गौतम, आम्हाला आणि तुझ्या पूर्वजांना दुर्लक्ष करू नको; ही विद्या याआधी कोणत्याही ब्राह्मणाला दिली नव्हती, ती मी तुला सांगणार आहे. असा बोलणाऱ्याला कोण नाकारू शकेल?
असौवैलोकोऽग्निः गौतम॥ तस्यादित्यएवसमिद् रश्मयो धूमो, अहरर्चिश्, चन्द्रमा अङ्गारा .\^ नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाः॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौदेवाः श्रद्धां जुह्वति; तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति
गौतम, हा जग म्हणजे अग्नी आहे. त्यात सूर्य म्हणजे लाकूड, त्याच्या किरणांमधून धूर, दिवस म्हणजे ज्वाळा, चंद्र म्हणजे निखारा, आणि तारे म्हणजे ठिणग्या. या अग्नीत देवता श्रद्धा अर्पण करतात; त्या अर्पणातून सोमराजा उत्पन्न होतो.
पर्जन्यो वाअग्निः गौतम॥ तस्य संवत्सरएवसमिद् अभ्राणि धूमो, विद्युदर्चिः अशनिरङ्गारा, ह्रादुनयो विष्फुलिङ्गाः॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौदेवाः सोमं . जुह्वति; तस्या आहुतेर्वृष्टिः संभवति
गौतम, पाऊस म्हणजे अग्नी आहे. त्यात वर्ष म्हणजे लाकूड, ढग म्हणजे धूर, वीज म्हणजे ज्वाळा, गडगडाट म्हणजे निखारा, आणि गडगडण्याचे आवाज म्हणजे ठिणग्या. या अग्नीत देवता सोम अर्पण करतात; त्या अर्पणातून पाऊस निर्माण होतो.
अयं वैलोकोऽग्निः गौतम॥ तस्य पृथिव्य् एवसमिद् वायुर् ? धूमो, रात्रिरर्चिः दिशो अङ्गारा, अवन्तरदिशो विष्फुलिङ्गाः॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौदेवावृष्टिं जुह्वति; तस्या आहुतेरन्नँ संभवति
गौतम, हे जग म्हणजे अग्नी आहे. त्यात पृथ्वी म्हणजे लाकूड, वारा म्हणजे धूर, रात्र म्हणजे ज्वाळा, दिशा म्हणजे निखारे, आणि आंतरदिशा म्हणजे ठिणग्या. या अग्नीत देवता पाऊस अर्पण करतात; त्या अर्पणातून अन्न निर्माण होते.
पुरुषो वाअग्निः गौतम॥ तस्य व्यात्तमेवसमित् प्राणोधूमो, वागर्चिश्, चक्षुरङ्गाराः, श्रोत्रं विष्फुलिङ्गाः॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौदेवाअन्नं जुह्वति; तस्या आहुते रेतः संभवति
गौतम, मनुष्य म्हणजे अग्नी आहे. त्यात उघडे तोंड म्हणजे लाकूड, श्वास म्हणजे धूर, वाणी म्हणजे ज्वाळा, डोळे म्हणजे निखारे, आणि कान म्हणजे ठिणग्या. या अग्नीत देवता अन्न अर्पण करतात; त्या अर्पणातून वीर्य निर्माण होते.
योषा वाआग्निः गौतम॥ तस्या उपस्थ एवसमिल्, लोमानि धूमो, योनिरर्चिः यदन्तः करोति, तेऽङ्गारा, अभिनन्दा विष्फुलिङ्गाः॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौदेवारेतो जुह्वति; तस्या आहुतेः पुरुषः संभवति॥ सजायते . सजीवति यावज् जीवति अथ यदाम्रियते,
गौतम, स्त्री म्हणजे अग्नी आहे. तिच्या योनीत लाकूड असते, केस म्हणजे धूर, योनी म्हणजे ज्वाळा, आत जे घडते ते निखारे, आणि आनंद म्हणजे ठिणग्या. या अग्नीत देवता वीर्य अर्पण करतात; त्या अर्पणातून पुरुष जन्माला येतो. तो जन्म घेतो, जगतो, आणि जेव्हा मरण येते,
अथैनमग्नये हरन्ति
तेव्हा त्याला अग्नीपाशी नेतात.
तस्याग्निरेवाग्निर्भवति, समित्समिद् धूमोधूमो, अर्चिरर्चिः अङ्गारा अङ्गारा, विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौदेवाः पुरुषं जुह्वति; तस्या आहुतेः पुरुषो भास्वरवर्णः संभवति
त्याच्यासाठी अग्नी म्हणजे अग्नीच असतो, लाकूड म्हणजे लाकूड, धूर म्हणजे धूर, ज्वाळा म्हणजे ज्वाळा, निखारे म्हणजे निखारे, आणि ठिणग्या म्हणजे ठिणग्या. या अग्नीत देवता पुरुष अर्पण करतात; त्या अर्पणातून तेजस्वी रूपाचा पुरुष निर्माण होतो.
योह वैज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद, ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति॥ प्राणोवैज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च॥ ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति अपि च येषां बुभूषति, यएवं वेद
जो जेष्ठ आणि श्रेष्ठ काय आहे हे जाणतो, तो आपल्या लोकांत जेष्ठ आणि श्रेष्ठ होतो. श्वास हा खरोखरच जेष्ठ आणि श्रेष्ठ आहे; जो असे जाणतो तो आपल्या लोकांत आणि ज्यांना मागे टाकायचे आहे त्यांच्यातही जेष्ठ आणि श्रेष्ठ होतो.
योह वैवसिष्ठां वेद, वसिष्ठः स्वानां भवति॥ वाग्वैवसिष्ठा॥ वसिष्ठः स्वानां भवति . यएवं वेद
जो सर्वश्रेष्ठ काय आहे हे जाणतो, तो आपल्या लोकांत सर्वश्रेष्ठ होतो. वाणी ही खरोखरच सर्वश्रेष्ठ आहे; जो असे जाणतो तो आपल्या लोकांत सर्वश्रेष्ठ होतो.
योह वैप्रतिष्ठां वेद, प्रतितिष्ठति समे, प्रतितिष्ठति दुर्गे॥ चक्षुर्वैप्रतिष्ठा; चक्षुषा हिसमेच दुर्गेच प्रतितिष्ठति॥ प्रतितिष्ठति समे, प्रतितिष्ठति दुर्गे, यएवं वेद
जो पाया काय आहे हे जाणतो, तो सपाटात आणि कठीणातही ठाम उभा राहतो. डोळे हे खरोखरच पाया आहेत; डोळ्यांमुळे माणूस सपाटात आणि कठीणातही ठाम राहतो. जो असे जाणतो तो सपाटात आणि कठीणातही ठाम राहतो.
योह वैसंपदं वेद, सँ हास्मै पद्यते, यं कामं कामयते॥ श्रोत्रं वैसंपच्; छ्रोत्रे हीमेसर्वे वेदा अभिसंपन्नाः॥ सँ हास्मै पद्यते, यं कामं कामयते, यएवं वेद
जो संपत्ती काय आहे हे जाणतो, त्याच्याकडे संपत्ती येते, तो जे काही इच्छितो ते त्याला मिळते. कान हे खरोखरच संपत्ती आहेत; कानांत सर्व वेद एकत्र येतात. जो असे जाणतो त्याच्याकडे संपत्ती येते, तो जे काही इच्छितो ते त्याला मिळते.
योह वाआयतनं वेदायतनँ स्वानां भवति आयतनं जनानां॥ मनो वाआयतनम्॥ आयतनँ स्वानां भवति आयतनं जनानां, यएवं वेद
जो निवासस्थान काय आहे हे जाणतो, तो आपल्या लोकांचा आणि सर्व लोकांचा निवासस्थान होतो. मन हे खरोखरच निवासस्थान आहे; जो असे जाणतो तो आपल्या लोकांचा आणि सर्व लोकांचा निवासस्थान होतो.
योह वैप्रजातिं वेद, प्रजायते ह प्रजया पशुभी॥ रेतो वैप्रजातिः॥ प्रजायते . प्रजया पशुभिः यएवं वेद
जो संतती काय आहे हे जाणतो, तो संतती आणि पशूंसह जन्म घेतो. वीर्य हे खरोखरच संतती आहे; जो असे जाणतो तो संतती आणि पशूंसह जन्म घेतो.
तेहेमेप्राणा, अहँश्रेयसे विवदमाना, ब्रह्म जग्मुः . \` कोनो वसिष्ठ इति॥ . यस्मिन्व उत्क्रान्त इदँ शरीरं पापियो मन्यते, सवो वसिष्ठ इति
हे प्राण, आपापसात श्रेष्ठ कोण आहे यावर वाद घालत ब्रह्माकडे गेले. 'कोण श्रेष्ठ आहे?' असे त्यांनी विचारले. ज्याच्या जाण्याने हे शरीर कमी वाटते, तोच श्रेष्ठ आहे.
वाग्घोच्चक्राम॥ सासंवत्सरं प्रोष्यागत्योवाचः कथमशकत मदृतेजीवितुमिति॥ तेहोचुः यथा कडा अवदन्तो वाचा, प्राणन्तः प्राणेन, पश्यन्तश्चक्षुषा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण, विद्वाँसो मनसा, प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति॥ प्रविवेश ह वाक्
वाणी बाहेर गेली. एक वर्ष राहून परत आली आणि विचारले, 'माझ्याशिवाय कसे जगलात?' ते म्हणाले, 'जसे मूक लोक श्वासाने जगतात, डोळ्यांनी पाहतात, कानांनी ऐकतात, मनाने जाणतात, वीर्याने संतती निर्माण करतात, तसे आम्ही जगलो.' मग वाणी परत आली.
चक्षुर्होच्चक्राम॥ तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाचः कथमशकत मदृतेजीवितुमिति॥ तेहोचुः यथान्धा, अपश्यन्तश्चक्षुषा, प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तो वाचा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण, विद्वाँसो मनसा, प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति॥ प्रविवेश ह चक्षुः
डोळे बाहेर गेले. एक वर्ष राहून परत आले आणि विचारले, 'माझ्याशिवाय कसे जगलात?' ते म्हणाले, 'जसे आंधळे लोक डोळ्यांशिवाय जगतात, पण श्वासाने श्वास घेतात, वाणीने बोलतात, कानांनी ऐकतात, मनाने जाणतात, वीर्याने संतती निर्माण करतात, तसे आम्ही जगलो.' मग डोळे परत आले.
श्रोत्रँ होच्चक्राम॥ तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाचः कथमशकत मदृतेजीवितुमिति॥ तेहोचुः यथा बधिरा, अशृण्वन्तः श्रोत्रेण, प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तो वाचा, पश्यन्तश्चक्षुषा, विद्वाँसो मनसा, प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति॥ प्रविवेश ह श्रोत्रम्
कान ऐकायला निघून गेले. एक वर्ष दूर राहून परत आले आणि विचारले, "माझ्यावाचून तुम्ही कसे जगलात?" ते म्हणाले, "जसे बहिरे कानांनी ऐकत नाहीत, पण श्वास घेतात, बोलतात, डोळ्यांनी पाहतात, मनाने विचार करतात आणि वीर्याने संतती निर्माण करतात, तसेच आम्ही जगलो." मग कान पुन्हा शरीरात आले.
मनो होच्चक्राम॥ तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाचः कथमशकत मदृतेजीवितुमिति॥ तेहोचुः यथा मुग्धा, अविद्वाँसो मनसा, प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तो वाचा, पश्यन्तश्चक्षुषा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण, प्रजायमाना रेतसैवमजीविष्मेति॥ प्रविवेश ह मनः
मन निघून जायला लागले. एक वर्ष दूर राहून परत आले आणि विचारले, "माझ्यावाचून तुम्ही कसे जगलात?" ते म्हणाले, "जसे मूढ मनाने विचार करत नाहीत, पण श्वास घेतात, बोलतात, डोळ्यांनी पाहतात, कानांनी ऐकतात आणि वीर्याने संतती निर्माण करतात, तसेच आम्ही जगलो." मग मन पुन्हा शरीरात आले.
रेतो होच्चक्राम॥ तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाचः कथमशकत मदृतेजीवितुमिति॥ तेहोचुः यथा क्लीबा, अप्रजायमाना रेतासा, प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तो वाचा, पश्यन्तश्चक्षुषा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण, विद्वाँसो मनसैवमजीविष्मेति॥ प्रविवेश ह रेतः
वीर्य निघून जायला लागले. एक वर्ष दूर राहून परत आले आणि विचारले, "माझ्यावाचून तुम्ही कसे जगलात?" ते म्हणाले, "जसे नपुंसक वीर्याने संतती निर्माण करत नाहीत, पण श्वास घेतात, बोलतात, डोळ्यांनी पाहतात, कानांनी ऐकतात आणि मनाने विचार करतात, तसेच आम्ही जगलो." मग वीर्य पुन्हा शरीरात आले.
अथ ह प्राणउत्क्रमिष्यन् यथा महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्खून्त्संवृहेद् एवँ हैवेमान्प्राणान्त्संववर्ह॥ तेहोचुः मा, भगव, उत्क्रमीः नवैशक्ष्यामस् त्वदृतेजीवितुमिति॥ तस्यो मे बलिं कुरुतेति॥ तथेति
शेवटी श्वास निघून जायला लागला. जसा उत्तम सिंधू देशातील घोडा आपली सर्व अंगे गोळा करतो, तसे सर्व प्राण एकत्र आले. ते म्हणाले, "भगवन्, तुम्ही जाऊ नका; तुमच्यावाचून आम्ही जगू शकत नाही." श्वास म्हणाला, "मग मला माझा भाग द्या." ते म्हणाले, "तसेच होईल."
तेयएवमेतद्विदुः येचामीअरण्ये श्रद्धाँ सत्यमुपासते, तेऽर्चिरभिसंभवन्ति अर्चिषोऽहः अह्न आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षाद्यान्षण्मासानुदङ्ङ् आदित्यएति, मासेभ्यो देवलोकं, देवलोकादादित्यम् आदित्याद्वैद्युतं; तान्वैद्युतात् पुरुषो मानसएत्य ब्रह्मलोकान्गमयति; तेतेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ति॥ तेषां इह . नपुनरावृत्तिरस्ति .
हे जे जाणतात, जे अरण्यात श्रद्धा आणि सत्याची उपासना करतात, ते ज्वाळेत पोहोचतात; ज्वाळेतून दिवशी, दिवसातून शुद्ध पक्षात, शुद्ध पक्षातून उत्तरायण सहा महिन्यांत, महिन्यांतून देवांच्या लोकात, देवांच्या लोकांतून सूर्य, सूर्यापासून वीज, वीजेतून मनाने जन्मलेला पुरुष त्यांना ब्रह्मलोकात घेऊन जातो. त्या ब्रह्मलोकांत ते राहतात, सर्वांहून श्रेष्ठ; त्यांना पुन्हा या जगात येणे लागत नाही.
अथ येयज्ञेन दानेन तपसा लोकं ~ जयन्ति, तेधूममभिसंभवन्ति, धूमाद्रात्रिँ, रात्रेरपक्षीयमाणपक्षम् अपक्षीयमाणपक्षाद्यान्षण्मासान्दक्षिणादित्यएति, मासेभ्यः पितृलोकं, पितृलोकाच्चन्द्रं; तेचन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति; ताँस् तत्र देवायथा सोमँ राजानम् आप्यायस्व, अपक्षीयस्वेति एवमेनाँस् तत्र भक्षयन्ति॥ तेषां यदातत्पर्यवैति अथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्त, आकाशाद्वायुं, वायोर्वृष्टिं, वृष्टेः पृथिवीं; तेपृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति; . , ततो योषाग्नौ जायन्ते॥ तएवमेवानुपरिवर्तन्ते॥ अथ यएतौपन्थानौ नविदुः तेकीटाः, पतङ्गा, यदिदं दन्दशूकम्॥ 2/
पण जे यज्ञ, दान आणि तपाने लोक मिळवतात, ते धुरात जातात; धुरातून रात्री, रात्रीतून कृष्ण पक्षात, कृष्ण पक्षातून दक्षिणायन सहा महिन्यांत, महिन्यांतून पितृलोकात, पितृलोकातून चंद्रावर जातात. चंद्रावर पोहोचल्यावर तेथे अन्न होतात; जसे देवता सोमराजाला भरवतात तसे त्यांनाही तिथे भक्षण केले जाते. जेव्हा त्यांचे पुण्य संपते, तेव्हा ते आकाशातून वाऱ्यात, वाऱ्यातून पावसात, पावसातून पृथ्वीवर येतात; पृथ्वीवर आल्यावर ते अन्न होतात आणि नंतर स्त्रीच्या अग्नीत जन्म घेतात. असे ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेत राहतात. पण जे हे दोन मार्ग ओळखत नाहीत, ते किडे, पतंग किंवा असेच इतर जीव होतात.