16-25, 15; यद्वैतन्नरसयति, विजानन्वैतद्रसं नरसयति; नहिरसयितूरसाद्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत्
जेव्हा एखादा चव घेत असतानाही हे चाखत नाही, तेव्हा हेच चाखावे; कारण चव घेणाऱ्याच्या चवीत कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय चाखावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नवदति, वदन्वैतद्वक्तव्यं नवदति; नहिवक्तुर्वचो विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत्
जेव्हा एखादा बोलत असतानाही हे बोलत नाही, तेव्हा हेच बोलावे; कारण बोलणाऱ्याच्या बोलण्यात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय बोलावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नशृणोति, शृण्वन्वैतच्छ्रोतव्यं नशृणोति; नहिश्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात्
जेव्हा एखादा ऐकत असतानाही हे ऐकत नाही, तेव्हा हेच ऐकावे; कारण ऐकणाऱ्याच्या ऐकण्यात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय ऐकावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नमनुते, मन्वानोवैतन्मन्तव्यं नमनुते; नहिमन्तुर्मतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत
जेव्हा एखादा विचार करत असतानाही हे विचार करत नाही, तेव्हा हेच विचारावे; कारण विचार करणाऱ्याच्या विचारात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय विचारावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नस्पृशति, स्पृशन्वैतत्स्प्रष्टव्यं नस्पृशति; नहिस्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत्
जे या वस्तूला स्पर्श करत नाही, पण जेव्हा कोणी स्पर्श करतो, तेव्हा हेच स्पर्श करण्याजोगे असते, तरीही ते स्पर्श होत नाही; कारण स्पर्श करणारा आणि ज्याला स्पर्श केला जातो त्यांचा वेगळेपणा नाही, कारण ते नाशवंत नाही. आणि त्यापासून वेगळे दुसरे काहीही नाही, जे त्याला स्पर्श करू शकेल.
16-25, 15; यद्वैतन्नविजानाति, विजानन्वैतद्विज्ञेयं नविजानाति; नहिविज्ञातुर्विज्ञानाद्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्॥ 24 16-25, 15; यत्र वाअन्यदिव स्यात् तत्रऽन्योऽन्यत्पश्येद् अन्योऽन्यज् जिघ्रेद् अन्योऽन्यद्रसयेद् अन्योऽन्यद्वदेद् अन्योऽन्यच्छृणुयाद् अन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेद् अन्योऽन्यद्विजानीयात्॥ 25 16-25, 15; यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् तत्केन कं जिघ्रेत् तत्केन कँ रसयेत् तत्केन कमभिवदेत् तत्केन कं शृणुयात् तत्केन कं मन्वीत, तत्केन कँ स्पृशेत् तत्केन कं विजानीयाद्॥ येनेदँ सर्वं विजानाति, तं केन विजानीयाद्॥ विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्य् उक्तानुशासनासि, मैत्रेयि एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वायाज्ञवल्क्यो प्रवव्रज
जे या वस्तूला ओळखत नाही, पण जेव्हा कोणी ओळखतो, तेव्हा हेच ओळखण्याजोगे असते, तरीही ते ओळखले जात नाही; कारण ओळखणारा आणि जे ओळखले जाते त्यांचा वेगळेपणा नाही, कारण ते नाश होत नाही. आणि त्यापासून वेगळे दुसरे काहीही नाही, जे त्याला ओळखू शकेल.
अथ वँशः पशुतिमाष्यो गौपवनाद् गौपवनः पशुतिमाष्यात् पशुतिमाष्यो गौपवनाद् गौपवनः कौशिकात् कौशिकः कौण्डिन्यात् कौण्डिन्यः हाण्डिल्याच्, छाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च, गौतमो
पशुतिमाष्य यांनी गौपवन यांच्याकडून, गौपवन यांनी पशुतिमाष्य यांच्याकडून, पशुतिमाष्य यांनी पुन्हा गौपवन यांच्याकडून, गौपवन यांनी कौशिक यांच्याकडून, कौशिक यांनी कौंडिन्य यांच्याकडून, कौंडिन्य यांनी हांडिल्य यांच्याकडून, चांडिल्य यांनी कौशिक आणि गौतम यांच्याकडून, गौतम यांनी...
1 पूर्णमदः, पूर्णमिदं, पूर्णात्पूर्णमुदच्यते॥ पूर्णस्य पूर्णमादाय, पूर्णमेवावशिष्यते॥ खं ब्रह्म, खं पुराणं, वायुरं खम् इति ह स्माह कौरव्यायणीपुत्रो॥ वेदोऽयं, ब्राह्मणाविदुः वेदैनेन यद्वेदितव्यम्॥ 2
ते पूर्ण आहे, हेही पूर्ण आहे; पूर्णापासून पूर्णच निर्माण होते. पूर्णातून पूर्ण काढले तरी पूर्णच उरते. आकाश म्हणजे ब्रह्म, आकाशच प्राचीन आहे, वायू म्हणजे आकाश—असे कौरव्यायणीपुत्र म्हणाले. हेच वेद आहे, ब्राह्मणांना हे वेद माहीत आहे; याच्याद्वारे जे काही जाणण्यासारखे आहे ते सर्व कळते.
त्रयाः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूषुः देवामनुष्याअसुराः
प्रजापतींची तीन संतती—देव, माणसे आणि असुर—त्यांच्या वडिलांसोबत ब्रह्मचर्याने राहिली.
उषित्वाब्रह्मचर्यं देवाऊचुः ब्रवीतु नो भवानिति॥ तेभ्यो हैतदक्षरमुवाचः दइति; व्यज्ञासिष्टा३ इति॥ व्यज्ञासिष्मेति होचुः दाम्यतेति न आत्थेति॥ ओमिति होवाच, व्यज्ञासिष्टेति
ब्रह्मचर्य पूर्ण केल्यावर देव म्हणाले, 'कृपया आम्हाला उपदेश करा.' त्यांना त्यांनी 'द' हे अक्षर सांगितले. 'समजले का?' असे विचारले. 'हो, आम्ही समजलो—स्वतःवर संयम ठेवा,' असे त्यांनी उत्तर दिले. 'हो, तुम्ही समजलात,' असे त्यांनी मान्य केले.
अथ हैनं मनुष्याऊचुः ब्रवीतु नो भवानिति॥ तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाचः द इति; व्यज्ञासिष्टा३ इति॥ व्यज्ञासिष्मेति होचुः दत्तेति न आत्थेति॥ ओमिति होवाच, व्यज्ञासिष्टेति
मग माणसांनी विचारले, 'कृपया आम्हाला उपदेश करा.' त्यांना त्यांनी तेच 'द' हे अक्षर सांगितले. 'समजले का?' असे विचारले. 'हो, आम्ही समजलो—दान द्या,' असे त्यांनी उत्तर दिले. 'हो, तुम्ही समजलात,' असे त्यांनी मान्य केले.
अथ हैनमसुरा ऊचुः ब्रवीतु नो भवानिति॥ तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाचः द इति; व्यज्ञासिष्टा३ इति॥ व्यज्ञासिष्मेति होचुः दयध्वमिति न आत्थेति॥ ओमिति होवाच, व्यज्ञासिष्टेति॥ तदेतदेवैषादैवी वागनुवदति स्तनयित्नुः ददद इति; दम्यत दत्तदयध्वमिति॥ तदेतत्त्रयँ शिक्षेद् दमं, दानं, दयामिति॥ 3/ ॥ वायुरनिलममृतं भस्मन्तँ शरीरम्॥ ओ३म् क्रतो स्मर, क्लिबेस्मर, कृतँ स्मरा-॥ -ग्ने, नय सुपथा रायेअस्मान् विश्वानि, देव, वयुनानि विद्वान् युयोध्यस्मज् जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमःउक्तिं विधेम॥ 4/
एषप्रजापतिर्यद्धृदयम् एतद्ब्रह्मैतत्सर्वं॥ तदेतत्त्र्यक्षरँ: हृदयमिति॥ हृ इत्य् एकमक्षरम् अभिहरन्त्यस्मै स्वाश्चान्येच, यएवं वेद॥ दइत्य् एकमक्षरम् ददन्त्य् अस्मै स्वाश्चान्येच, यएवं वेद॥ यमित्य् एकमक्षरम् एति स्वर्गं लोकं, यएवं वेद॥ 5/
हा प्रजापती म्हणजे हृदय आहे; हेच ब्रह्म आहे, हेच सर्व आहे. हे तीन अक्षरांचे आहे: हृ-द-य. 'हृ' हे एक अक्षर; जो असे जाणतो, त्याला स्वतःला आणि इतरांना अर्पण करतात. 'द' हे एक अक्षर; जो असे जाणतो, त्याला स्वतःला आणि इतरांना देतात. 'य' हे एक अक्षर; जो असे जाणतो, तो स्वर्गलोक प्राप्त करतो.
तद्वैतद् एतदेवतदास, सत्यमेव॥ सयोह एवम् . एतन्महद्यक्षं प्रथमजं वेदः सत्यं ब्रह्मेति, जयतीमाँल् लोकान्॥ जितइन्न्वसावसद् यएवमेतन्महद्यक्षं प्रथमजं वेदः सत्यं ब्रह्मेति; सत्यँ ह्य् एवब्रह्म॥ 6
हेच ते—हेच सत्य आहे. जो कोणी हे महान, आद्य यक्ष, सत्य ब्रह्म असे जाणतो, तो सर्व लोकांवर विजय मिळवतो. जो हे महान, आद्य यक्ष, सत्य ब्रह्म असे जाणतो, तो सर्व लोकांवर विजय मिळवतो आणि सर्वत्र वास करतो; कारण खरेच, ब्रह्म म्हणजे सत्य.
तद्यत्तत्सत्यमसौसआदित्यो॥ यएषएतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः तावेतावन्योऽन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ; रश्मिभिरेषोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः, प्राणैरयममुष्मिन्॥ सयदोत्क्रमिष्यन्भवति, शुद्धमेवैतन्मण्डलं पश्यतिः नैनमेतेरश्मयः प्रत्यायन्ति
जे सत्य आहे तेच हा सूर्य आहे. या मंडलातील पुरुष आणि उजव्या डोळ्यातील पुरुष—हे दोघे एकमेकांवर आधारलेले आहेत. हा इथे किरणांनी तिथे आधारलेला आहे, आणि तो तिथे प्राणांनी इथे आधारलेला आहे. जेव्हा कोणी या जगातून जाणार असतो, तेव्हा तो फक्त हे शुद्ध मंडल पाहतो; त्याच्याकडे किरण परत येत नाहीत.
यएषएतस्मिन्मण्डले पुरुषः तस्य भूरिति शिरः एकँ शिर, एकमेतदक्षरं; भुव इति बाहूः द्वौबाहू, द्वेएतेअक्षरे; स्वरिति प्रतिष्ठाः द्वेप्रतिष्ठेद्वेएतेअक्षरे॥ तस्योपनिषदहरिति॥ हन्ति पाप्मानं जहाति च, यएवं वेद
या मंडलातील जो पुरुष आहे, त्याचे 'भूः' हे डोके, एक डोके, एक अक्षर; 'भुवः' म्हणजे दोन बाहू, दोन बाहू, दोन अक्षरे; 'स्वः' म्हणजे दोन आधार, दोन आधार, दोन अक्षरे. त्याचा गूढ उपदेश 'अह' आहे. जो असे जाणतो, तो पाप नष्ट करतो आणि टाकून देतो.
मनोमयोऽयं पुरुषो, भाःसत्यः तस्मिन्नन्तर्हृदये यथा व्रीहिर्वा यवो वैवमयमन्तरात्मन्पुरुषः . ॥. सएषसर्वस्य वशी . सर्वस्येशानः, सर्वस्याधिपतिः; सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किङ्च, यएवं वेद . 9/
हा पुरुष मनाने बनलेला आहे, त्याचे तेज म्हणजे सत्य. हृदयाच्या आत, जसे तांदूळ किंवा ज्वारी सालीत असते, तसेच हा पुरुष अंतरात्म्यात आहे. तो सर्वाचा स्वामी, सर्वाचा राजा, सर्वांचा अधिपती आहे; जो असे जाणतो, तो या सर्व जगावर राज्य करतो.
वाचं धेनुमुपासीत॥ तस्याश्चत्वारः स्तनाः स्वाहाकारोवषट्कारोहन्तकारः स्वधाकारः॥ तस्यै द्वौस्तनौ देवाउपजीवन्ति, स्वाहाकारं च वषट्कारं च; हन्तकारं मनुष्याः, स्वधाकारं पितरः॥ तस्याः प्राणऋषभो, मनो वत्सः॥ 10/
वाणीला गायीप्रमाणे ध्यानात धरावं. तिचे चार थन आहेत — 'स्वाहा', 'वषट्', 'हन्त्' आणि 'स्वधा'. यातील 'स्वाहा' आणि 'वषट्' या दोन थनांवर देव लोक जगतात; 'हन्त्' या थनावर माणसं जगतात; 'स्वधा' या थनावर पितरं जगतात. तिचा प्राण म्हणजे बैल, आणि मन म्हणजे वासरू.
अन्नं ब्रह्मेत्य् एक आहुः॥ तन्नतथा, पूयति वाअन्नमृतेप्राणात्॥ प्राणोब्रह्मेत्य् एक आहुः॥ तन्नतथा, शुष्यति वैप्रणऋतेऽन्नाद्॥ एतेह त्वेवदेवते, एकधाभूयं भूत्वा, परमतां गच्छतः
काही जण म्हणतात, 'अन्न म्हणजे ब्रह्म.' पण तसं नाही, कारण प्राणाशिवाय अन्न सडतं. काही जण म्हणतात, 'प्राण म्हणजे ब्रह्म.' पण तसंही नाही, कारण अन्नाशिवाय प्राण कोरडा पडतो. या दोन देवता इथे एकत्र येऊन, एक होऊन, श्रेष्ठ अवस्थेला पोहोचतात.
तद्ध स्माह प्रातृदः पितरम् किँ स्विदेवैवंविदुषे साधुकुर्यां, किमेवास्मा असाधुकुर्यामिति॥ सह स्माह पाणिनाः मा, प्रातृद, कस् त्वेनयोरेकधाभूयं भूत्वापरमतां गच्छतीति
तेव्हा प्रातृद म्हणाला, 'जो असं जाणतो, त्याच्यासाठी मी काय चांगलं करू? किंवा त्याचं मी काय वाईट करू शकतो?' वडील म्हणाले, 'असं बोलू नकोस, प्रातृद. या दोघांमध्ये एकरूप होऊन जो श्रेष्ठ अवस्थेला पोहोचतो, तो कोण?'
तस्मा उ हैतदुवाचः वीति अन्नं वैवि अन्ने हीमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि॥ रमिति, प्राणोवैरं, प्राणेहीमानि सर्वाणि भूतानि रतानि सर्वाणि ह वाअस्मिन्भूतानि विशन्ति, सर्वाणि भूतानि रमन्ते, यएवं वेद॥ 14/
म्हणून असं म्हणतात, 'सर्व जीव अन्नात स्थिर आहेत.' आणि, 'सर्व जीव प्राणात रमतात.' खरंच, सर्व जीव त्यात प्रवेश करतात आणि त्यात रमतात, जो हे जाणतो.
उक्थं, प्राणोवाउक्थं, प्राणोहीदँ सर्वमुत्थापयति॥ उद्धास्मा उक्थविद्वीरस् तिष्ठति उक्थस्य सायुज्यँ सलोकतां जयति, यएवं वेद
उक्त म्हणजे प्राण; कारण प्राण सर्व काही उचलतो. जो उक्त जाणतो, तो खंबीर राहतो, उक्ताशी एकरूप होतो आणि त्याच लोकात पोहोचतो.
यजुः, प्राणोवैयजुः, प्राणेहीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते॥ युज्यन्ते हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठ्याय, यजुषः सायुज्यँ सलोकतां जयति, यएवं वेद
यजुस म्हणजे प्राण; कारण प्राणामुळे सर्व जीव एकत्र येतात. सर्व जीव त्याच्याशी श्रेष्ठतेसाठी जोडले जातात; जो हे जाणतो, तो यजुसशी एकरूप होतो आणि त्याच लोकात पोहोचतो.
24-25; यत्र हि द्वैतमिव भवति, तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरँ रसयति, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरँ शृणोति, तदितर इतरं मनुते, तदितर इतरँ स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति॥ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् तत्केन कं जिघ्रेत् तत्केन कँ रसयेत् तत्केन कमभिवदेत् तत्केन कँ शृणुयात् तत्केन कं मन्वीत, तत्केन कँ स्पृशेत् तत्केन कं विजानीयाद्॥ येनेदँ सर्वं विजानाति, तं केन विजानीयात्॥ स एष नेति नेत्य् आत्मागृह्यो न हि गृह्यते, अशीर्यो न हि शीर्यते, असङ्गो न हि सज्यते, असितो न व्यथते न रिष्यति॥ विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्य् उक्तानुशासनासि, मैत्रेयि एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार॥ [पनुस्तुब्] 26 5,26-28, 6; अथ वँशः॥ तदिदं वयं हौर्पणाय्याच्, छौर्पणय्यो गौतमाद् गौतमो वत्स्याद् वत्स्यो वात्स्याच्च पाराशर्याच्च, पाराशर्यः षांकृत्याच्च भारद्वाजाच्च, भारद्वाज औदावहेश्च हाण्डिल्याच्च, हाण्डिल्यो वैजवापाच्च गौतमाच्च, गौतमो वैजवापायनाच्च वैष्टपुरेयाच्च, वैष्टपुरेयः हाण्डिल्याच्च ऱौहिणायनाच्च, ऱौहिणायनः हौनकाच्च जैवन्तायनाच्च ऱैभ्याच्च, ऱैभ्यः पौतिमाष्यायणाच्च कौण्डिन्यायनाच्च, कौण्डिन्यायनः कौण्डिन्याभ्यां, कौण्डिन्या और्णवाभेभ्यः, और्णवाभाः कौण्डिन्यात् कौण्डिन्यः कौण्डिन्याच्चाग्निवेश्याच्च, 27 5,26-28, 6; अग्निवेश्यः षौतवात् षौतवः पाराशर्यात् पाराशर्यो जातुकर्ण्यात् जातुकर्ण्यो भारद्वाजाद् भारद्वाजो भारद्वाजाच्चासुरायणाच्च गौतमाच्च, गौतमो भारद्वाजाद् भारद्वाजो वलाकाकौशिताद् वलाकाकौशितः काषायणात् काषायणः षौकरायनात् षौकरायनस् ट्रैवणेः ट्रैवणिराउपजन्धनेः आउपजन्धनिर्षायकायनात् षायकायनः कौशिकायनेः, कौशिकायनिर्घृतकौशिकाद् घृतकौशिकः पाराशर्यात् पाराशर्यः पाराशर्यात् पाराशर्यः जातुकर्ण्यात् जातुकर्ण्यो भारद्वाजाद् भारद्वाजो भारद्वाजाच्चासुरायणाच्यस्काच्च, असुरायणस् ट्रैवणेः ट्रैवणिराउपजन्धनेः आउपजन्धनिःअसुरेः असुरिर्भारद्वाजाद् भारद्वाजो अत्रेयात् 28 5,26-28 6; अत्रेयोमाण्टेः, माण्टिर्गौतमाद् गौतमो गौतमाद् गौतमो वात्स्याद् वात्स्यः हाण्डिल्याच्, छाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् कैशोर्यः काप्यः कुमारहरितात् कुमारहरितोगालवाद् गालवोविदर्भीकौण्डिन्याद् विदर्भीकौण्डिन्योवत्सनपातो बाभवाद् वत्सनपाद्बाभवः पथः षौभरात् पन्थाः षौभरोऽयास्यादाङ्गिरसाद् आयास्योऽङ्गिरसऽभुतेस् ट्वाष्ट्राद् आभुतिः ट्वाष्ट्रो विश्वरूपात्ट्वाष्ट्राद् विश्वरूपस् ट्वाष्ट्रोऽश्विभ्यां, आश्विनौ डधिच अथर्वणाद् डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽथर्वणोडैवाद् आथर्वा डैवोः मृत्योः प्राध्वँसनान् मृत्युः प्राध्वँसनः प्राध्वँसनान् प्राध्वँसनः एकर्षेः एकर्षिर्विप्रजित्तेः विप्रजित्तिर्व्यष्टेः व्यष्टिः षनारोः, षनारुः षनातनात् षनातनः षनगात् षनगः परमेष्टिणः, परमेष्टीब्रह्मणो॥ ब्रह्म स्वयम्भू ब्रह्म नमः
जिथे द्वैतासारखे काही असते, तिथे एक जण दुसऱ्याला पाहतो, एक जण दुसऱ्याचा वास घेतो, एक जण दुसऱ्याची चव घेतो, एक जण दुसऱ्याशी बोलतो, एक जण दुसऱ्याचे ऐकतो, एक जण दुसऱ्याचा विचार करतो, एक जण दुसऱ्याला स्पर्श करतो, एक जण दुसऱ्याला ओळखतो. पण जिथे सर्व काही त्याच्यासाठी आत्माच झाले आहे, तिथे कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाला पाहावे? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाचा वास घ्यावा? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाची चव घ्यावी? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाशी बोलावे? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाचे ऐकावे? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाचा विचार करावा? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाला स्पर्श करावा? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाला ओळखावे? ज्याच्यामुळे हे सर्व ओळखले जाते, त्याला कोणत्या माध्यमातून ओळखावे? ओळखणाऱ्या अमर आत्म्याला कोणत्या माध्यमातून ओळखावे? हेच उपदेश पूर्ण झाला, मैत्रेयी. हेच खरे अमरत्व आहे. असे सांगून याज्ञवल्क्य निघून गेले.
अग्निवेश्याद् अग्निवेश्यो गार्ग्याद् गार्ग्यो गार्ग्याद् गार्ग्यो गौतमाद् गौतमः षैतवात् षैतवः पाराशर्यायणात् पाराशार्यायणो गार्ग्यायणाद् गार्ग्यायण ऊद्दालकायनाद् ऊद्दालकायनो जाबालायनात् जाबालायनो माध्यन्दिनायनान् माध्यन्दिनायनः षौकरायणात् षौकरायणः काषायणात् काषायणः षायकायनात् षायकायनः कौशिकायनेः, कौशिकायनिः
अग्निवेश्य यांनी अग्निवेश्य यांच्याकडून, अग्निवेश्य यांनी गार्ग्य यांच्याकडून, गार्ग्य यांनी गार्ग्य यांच्याकडून, गार्ग्य यांनी गौतम यांच्याकडून, गौतम यांनी शैतव यांच्याकडून, शैतव यांनी पाराशार्यायण यांच्याकडून, पाराशार्यायण यांनी गार्गायण यांच्याकडून, गार्गायण यांनी उद्दालकायण यांच्याकडून, उद्दालकायण यांनी जबालायण यांच्याकडून, जबालायण यांनी माध्यंदिनायण यांच्याकडून, माध्यंदिनायण यांनी शौकरायण यांच्याकडून, शौकरायण यांनी काषायन यांच्याकडून, काषायन यांनी शायकायण यांच्याकडून, शायकायण यांनी कौशिकायण यांच्याकडून, कौशिकायण यांनी...
घृतकौशिकाद् घृतकौशिकः प्राशर्यायणात् पारशर्यायणः पाराशर्यात् पाराशर्यो जातूकर्ण्यात् जातूकर्ण्य असुरायणाच्च यास्काच्च, असुरायणस् ट्रैवणेः ट्रैवणिरौपजन्धनेः, औपजन्धनिरसुरेः, असुरिर्भारद्वाजाद् भारद्वाज अत्रेयाद् अत्रेयो माण्टेः, माण्टिर्गौतमाद् गौतमो गौतमाद् गौतमो वात्स्याद् वात्स्यः हाण्डिल्याच्, छाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् कैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात् कुमारहारितो गालवाद् गालवो विदर्भीकौण्डिन्याद् विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवाद् वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः षौभरात् पन्थाः षौभरोऽयास्यादङ्गिरसाद् आयास्य अङ्गिरस अभूतेस् ट्वाष्ट्राद् अभूतिस् ट्वाष्ट्रो विवरूपात्ट्वाष्ट्राद् विश्वरूपस् ट्वाष्ट्रोऽव्शिभ्याम् आश्विनौ डधीच अथर्वणाद् डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽथर्वणो डैवाद् आथर्वा डैवो मृत्योः प्राध्वँसनान् मृत्युः प्राध्वँसनः प्रध्वँसनात् प्रध्वँसन एकर्षेः, एकर्षिर्विप्रचित्तेः, विप्रचित्तिर्व्यष्टेः, व्यष्टिः षनारोः, षनारुः षनातनात् षनातनः षनगात् षनगः परमेष्ठिनः, परमेष्ठी ब्रह्मणो, ब्रह्म स्वयंभु, ब्रह्मणे नमः॥ [प्नोर्मल्] 5 = 14.8 =
घृतकौशिक यांनी घृतकौशिक यांच्याकडून, प्राशर्यायण यांनी पाराशर्यायण यांच्याकडून, पाराशर्य यांनी पाराशर्य यांच्याकडून, जातूकरण्य यांनी जातूकरण्य यांच्याकडून, असुरायण आणि यास्क यांनी असुरायण यांच्याकडून, असुरायण यांनी ट्रैवण यांच्याकडून, ट्रैवण यांनी औपजंधन यांच्याकडून, औपजंधन यांनी असुर यांच्याकडून, असुर यांनी भारद्वाज यांच्याकडून, भारद्वाज यांनी अत्रेय यांच्याकडून, अत्रेय यांनी मांटे यांच्याकडून, मांटे यांनी गौतम यांच्याकडून, गौतम यांनी गौतम यांच्याकडून, गौतम यांनी वात्स्य यांच्याकडून, वात्स्य यांनी हांडिल्य यांच्याकडून, चांडिल्य यांनी कैशोर्य यांच्याकडून, काप्य यांनी कैशोर्य यांच्याकडून, काप्य यांनी कुमारहारित यांच्याकडून, कुमारहारित यांनी गालव यांच्याकडून, गालव यांनी विदर्भीकौंडिन्य यांच्याकडून, विदर्भीकौंडिन्य यांनी वत्सनपात यांच्याकडून, बाभ्रव यांनी वत्सनपात यांच्याकडून, पंथ यांनी शौभर यांच्याकडून, शौभर यांनी आयास्य यांच्याकडून, आयास्य यांनी अंगिरस यांच्याकडून, भूति यांनी त्वष्ट यांच्याकडून, त्वष्ट यांनी विश्वरूप यांच्याकडून, विश्वरूप यांनी त्वष्ट यांच्याकडून, त्वष्ट यांनी अश्विनीकडून, अश्विनी यांनी डधीच यांच्याकडून, डध्यंग यांनी अथर्वण यांच्याकडून, अथर्वण यांनी आथर्व यांच्याकडून, आथर्व यांनी दैव यांच्याकडून, दैव यांनी मृत्यू यांच्याकडून, मृत्यू यांनी प्राध्वंसन यांच्याकडून, प्राध्वंसन यांनी प्राध्वंसन यांच्याकडून, प्राध्वंसन यांनी एकर्षि यांच्याकडून, एकर्षि यांनी विप्रचित्त यांच्याकडून, विप्रचित्त यांनी व्यष्टि यांच्याकडून, व्यष्टि यांनी षणार यांच्याकडून, षणार यांनी षणातन यांच्याकडून, षणातन यांनी षणग यांच्याकडून, षणग यांनी परमेष्ठी यांच्याकडून, परमेष्ठी यांनी ब्रह्म यांच्याकडून, ब्रह्म स्वयंभू, ब्रह्मास वंदन.
मग असुरांनी विचारले, 'कृपया आम्हाला उपदेश करा.' त्यांना त्यांनी तेच 'द' हे अक्षर सांगितले. 'समजले का?' असे विचारले. 'हो, आम्ही समजलो—दयाळू व्हा,' असे त्यांनी उत्तर दिले. 'हो, तुम्ही समजलात,' असे त्यांनी मान्य केले. म्हणूनच, मेघात वीज चमकते तेव्हा 'द द द' असा दिव्य आवाज ऐकू येतो—दमन, दान, दया. म्हणून, हे तिघे शिकावे: संयम, दान आणि दया.
,4 आप एवेदमग्र आसुस्; ताआपः सत्यमसृजन्त, सत्यं ब्रह्म, ब्रह्म प्रजापतिं, प्रजापतिर्देवान्॥ 2/6, 1 तेदेवाः सत्यमित्य् ! उपासते तदेतत्त्र्यक्षरँ: सत्यम् इति॥ सइत्य् एकमक्षरं; तीत्य् एकमक्षरं, अम् इत्य् एकमक्षरं॥ प्रथमोत्तमेअक्षरे सत्यं, मध्यतोऽनृतम् तदेतदनृतम् . सत्येन परिगृहीतँ सत्यभूयमेवभवति॥ नैवंविद्वाँसमनृतँ हिनस्ति
सर्वप्रथम पाणीच होते; त्या पाण्यातून सत्य निर्माण झाले; सत्य म्हणजे ब्रह्म, ब्रह्म म्हणजे प्रजापती, प्रजापती म्हणजे देव. म्हणूनच, देव सत्याचीच उपासना करतात. 'स-त्य-म्' हे तीन अक्षरांचे आहे. 'स' एक अक्षर, 'त्य' एक अक्षर, 'म्' एक अक्षर. पहिले आणि शेवटचे अक्षर सत्य आहे, मधले अक्षर असत्य आहे; म्हणून असत्य सत्याने वेढलेले आहे आणि तेच सत्य होते. जो असे जाणतो, त्याला असत्य स्पर्श करत नाही.
अथ . योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः तस्य भूरिति शिरः एकँ शिर, एकमेतदक्षरं; भुव इति बाहूः द्वौबाहू, द्वेएतेअक्षरे; स्वरिति प्रतिष्ठाः द्वेप्रतिष्ठे, द्वेएतेअक्षरे॥ तस्योपनिषदहमिति॥ हन्ति पाप्मानं जहाति च, यएवं वेद॥ 7 विद्युद्ब्रह्मेत्य् आहुः॥ विदानाद्विद्युद्; विद्यत्य् एनं पाप्मनो, यएवं वेदः विद्युद्ब्रह्मेति॥ विद्युद्ध्य् एवब्रह्म॥ 8/
आता, उजव्या डोळ्यातील जो पुरुष आहे, त्याचे 'भूः' हे डोके, एक डोके, एक अक्षर; 'भुवः' म्हणजे दोन बाहू, दोन बाहू, दोन अक्षरे; 'स्वः' म्हणजे दोन आधार, दोन आधार, दोन अक्षरे. त्याचा गूढ उपदेश 'अहम्' आहे. जो असे जाणतो, तो पाप नष्ट करतो आणि टाकून देतो. वीज म्हणजे ब्रह्म असे म्हणतात. कारण ती प्रकाश देते म्हणून तिला वीज म्हणतात. 'वीज म्हणजे ब्रह्म' असे जो जाणतो, त्याचे पाप वीजच नष्ट करते. खरेच, वीज म्हणजे ब्रह्म.
अयमाग्निर्वैश्वानरोयोऽयमन्तः पुरुषे, येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते॥ तस्य एषघोषो भवति, यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति॥ सयदोत्क्रमिष्यन्भवति, नैनं घोषँ शृणोति॥ 11 एतद्वैपरमं तपो यद्व्याहितस् तप्यते; परमँ हैवलोकं जयति, यएवं वेदैतद्वैपरमं तपो यं प्रेतमरण्यँ हरन्ति; परमँ हैवलोकं जयति, यएवं वेदैतद्वैपरमं तपो यं प्रेतमग्नावभ्यादधति; परमँ हैवलोकं जयति, यएवं वेद॥ 12/
हा अग्नी, वैश्वानर, माणसाच्या आत आहे, ज्यामुळे अन्न शिजतं आणि खाल्लं जातं. कान झाकून ऐकलं तर जो आवाज ऐकू येतो, तो ह्याचाच असतो. माणूस जेव्हा हे जग सोडतो, तेव्हा हा आवाज ऐकू येत नाही. खरं तप म्हणजे एकांतात केलेलं तप; जो हे जाणतो, तो श्रेष्ठ लोक मिळवतो, मग मृत्यूनंतर शरीर जंगलात नेलं गेलं असो किंवा अग्नीत समर्पित केलं असो; जो हे जाणतो, तोच श्रेष्ठ लोक मिळवतो.
यदावैपुरुषोऽस्माल् लोकात्प्रैति, सवायुमागच्छति; तस्मै सतत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं; तेन सऊर्ध्वआक्रमते॥ सआदित्यमागच्छति; तस्मै सतत्र विजिहीते यथाडम्बरस्य खं; तेन सऊर्ध्वआक्रमते॥ सचन्द्रमसमागच्छति; तस्मै सतत्र विजिहीते यथा दुन्दुभेः खं; तेन सऊर्ध्वआक्रमते॥ सलोकमागच्छत्यशोकमहिमं; तस्मिन्वसति शाश्वतीः समाः॥ 13/
माणूस या जगातून निघून जातो, तेव्हा तो वाऱ्यात जातो; तिथे त्याच्यासाठी रथाच्या चाकात जशी जागा असते, तशी जागा उघडते; त्या मार्गाने तो वर चढतो. मग तो सूर्याजवळ पोहोचतो; तिथे त्याच्यासाठी डंबरात जशी जागा असते, तशी जागा उघडते; त्या मार्गाने तो वर चढतो. मग तो चंद्राजवळ पोहोचतो; तिथे त्याच्यासाठी ढोलात जशी जागा असते, तशी जागा उघडते; त्या मार्गाने तो वर चढतो. शेवटी तो दुःखरहित आणि तेजस्वी अशा लोकात पोहोचतो; तिथे तो अनंत काळ राहतो.