सयदाहासतो मा सद्गमयेति, मृत्युर्वाअसत् सदमृतम् मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्य् एवैतदाह
जेव्हा तो म्हणतो, 'असत्यातून सत्याकडे ने,' तेव्हा असत्य म्हणजे मृत्यू, आणि सत्य म्हणजे अमरत्व; 'मृत्यूतून अमरतेकडे ने'—असं तो म्हणतो, 'मला मरणधर्मा करू नकोस.'
तमसो मा ज्योतिर्गमयेति, मृत्युर्वैतमो, ज्योतिरमृतम् मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्य् एवैतदाह॥ मृत्योर्मामृतं गमयेति, नात्र तिरोहितमिवास्ति
'अंधारातून प्रकाशाकडे ने'—मृत्यू म्हणजे अंधार, प्रकाश म्हणजे अमरत्व; 'मृत्यूतून अमरतेकडे ने'—असं तो म्हणतो, 'मला मरणधर्मा करू नकोस.' 'मृत्यूतून अमरतेकडे ने'—यात काहीही लपलेलं नाही.
अथ यानीतराणि स्तोत्राणि, तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत्; तस्मादु तेषु वरं वृणीत, यं कामं कामयेत, तँ॥ सएषएवंविदुद्गातात्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते, तमागायति॥ तद्धैतल् लोकजिदेव, नहैवालोक्यताया आशास्ति, यएवमेतत्साम वेद॥ 4 = 14.4.2.1-31 =
इतर स्तोत्रांमध्ये, तिथे स्वतःसाठी खाण्यापिण्याचं गाणं म्हणावं; म्हणून, त्यात आपल्याला हवी ती इच्छा निवडावी. जो उद्गाता असं जाणतो, तो स्वतःसाठी किंवा यजमानासाठी ज्या इच्छेची कामना करतो, ती गातो. हेच खऱ्या अर्थाने जग जिंकणं आहे; जो हे साम ओळखतो, तो कधीही दिसणाऱ्या गोष्टींची अपेक्षा करत नाही.
आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः॥ सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्॥ सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत्॥ ततोऽहंनामाभवत्॥ तस्मादप्य् एतर्ह्य् आमन्त्रितोः अहमयमित्य् एवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति
सुरुवातीला, फक्त आत्माच होता, तोही पुरुषाच्या रूपात. त्याने सर्वत्र पाहिलं, पण स्वतःखेरीज काहीच दिसलं नाही. मग त्याने प्रथम म्हटलं, 'मी आहे.' त्यामुळे त्याचं नाव 'मी' पडलं. म्हणूनच, आजही कुणाला हाक मारली की तो आधी 'मी आहे' असं म्हणतो, आणि मग आपलं दुसरं नाव सांगतो.
सयत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन औषत् तस्मात्पुरुष॥ ओषति ह वैसतं, योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति, यएवं वेद
कारण त्याने आधीच सर्व पापं जाळली, म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात. जो असं जाणतो आणि जो आपल्या पुढचं पाप जाळू इच्छितो, तो खरंच ते जाळतो.
सोऽबिभेत्; तस्मादेकाकीबिभेति॥ सहायमीक्षां चक्रेः यन्मदन्यन्नास्ति, कस्मान्नुबिभेमीति॥ तत एवास्य भयं वीयाय॥ कस्माद्ध्यभेष्यद् द्वितीयाद्वैभयं भवति
तो घाबरला; म्हणूनच, जो एकटा असतो तो घाबरतो. मग त्याने विचार केला, 'माझ्याशिवाय दुसरं काहीच नाही, मग मी कशाला घाबरू?' त्यामुळे त्याचा भयं दूर झाला; खरंच, दुसऱ्यामुळेच भीती निर्माण होते.
सवैनैवरेमे; तस्मादेकाकीनरमते॥ सद्वितीयमैच्छत्॥ सहैतावानास यथा स्त्रीपुमाँसौ सम्परिष्वक्तौ
तो खरंच एकटाच होता; म्हणूनच, जो एकटा असतो त्याला आनंद मिळत नाही. त्याला दुसऱ्याची इच्छा झाली. तो एवढा मोठा झाला, जसा स्त्री-पुरुष एकमेकांना घट्ट मिठी मारतात.
सइममेवात्मानं द्वेधापातयत्; ततः पतिश्च पत्नी चाभवतां॥ तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः॥ तस्मादयमाकाशः स्त्रियापूर्यत एव॥ ताँ समभवत् ततो मनुष्याअजायन्त
त्याने स्वतःला दोन भागांत विभागलं; त्यातून पती आणि पत्नी निर्माण झाले. म्हणून याज्ञवल्क्य म्हणायचे, 'हे जणू अर्ध्या हरभऱ्यासारखं आहे.' म्हणूनच, ही जागा स्त्रीने भरली जाते. तो तिच्याशी एकरूप झाला आणि त्यातून माणसं जन्माला आली.
सोहेयमीक्षां चक्रेः कथं नुमात्मन एवजनयित्वासम्भवति॥ हन्त तिरोऽसानीति
ती विचार करू लागली, 'ज्याने मला स्वतःमधून निर्माण केलं, तो माझ्याशी कसा एकरूप होईल?' म्हणून तिने स्वतःला लपवलं.
सागौरभवद् वृषभइतरस्; ताँ समेवाभवत् ततो गावोऽजायन्त
तो बैल झाला, ती गाय झाली; तो तिच्याशी एकरूप झाला आणि त्यातून गायी जन्माला आल्या.
वडवेतराभवद् अश्ववृषइतरो; गर्दभीतरा, गर्दभइतरस्; ताँ समेवाभवत् तत एकशफमजायत
तो घोडा झाला, ती घोडी झाली; तो गाढव झाला, ती गाढवी झाली; तो तिच्याशी एकरूप झाला आणि त्यातून एकपाय असलेली जनावरं जन्माला आली.
अजेतराभवद् बस्तइतरो; अविरितरा, मेषइतरस्; ताँ समेवाभवत् ततोऽजावयोऽजायन्तैवमेवयदिदं किङ्च मिथुनमापिपीलिकाभ्यः तत्सर्वमसृजत
तो शेळा झाला, ती शेळी झाली; तो मेंढा झाला, ती मेंढी झाली; तो तिच्याशी एकरूप झाला आणि त्यातून शेळ्या-मेंढ्या जन्माला आल्या. असंच, जेवढीही जोडीदार प्राणी आहेत, अगदी मुंग्यांपर्यंत, ते सगळे त्याने निर्माण केले.
सोऽवेद् अहं वावसृष्टिरस्मि अहँ हीदँ सर्वमसृक्षीति॥ ततः सृष्टिरभवत्॥ सृष्ट्याँ हास्यैतस्यां भवति, यएवं वेद
त्याला कळलं, 'मीच ही सृष्टी आहे, कारण मी हे सर्व निर्माण केलं.' त्यामुळेच सृष्टी निर्माण झाली. जो असं जाणतो, त्याच्यासाठी या सृष्टीत खरंच सर्जनशीलता असते.
अथेत्यभ्यमन्थत्॥ समुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत॥ तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतो, अलोमका हियोनिरन्तरतः
मग त्याने स्वतःला घासलं; तोंडातून आणि हातातून त्याने अग्नी निर्माण केला. म्हणूनच, तोंडाच्या आत आणि स्त्रीच्या योनीच्या आत केस नसतात; योनीच्या आतून पूर्णपणे केस नसतात.
तद्यदिदमाहुः अमुं यजामुं यजेत्य् एकैकं देवम् एतस्यैवसाविसृष्टिः एषउ ह्य् एवसर्वे देवा
म्हणून लोक म्हणतात, 'हा देव पूजावा, तो देव पूजावा,' पण प्रत्येक देव हा ह्याचाच एक भाग आहे; कारण सर्व देव हे हाच आहेत.
अथ यत्किङ्चेदमार्द्रं, तद्रेतसोऽसृजत; तदु सोम॥ एतावद्वाइदँ सर्वमन्नं चैवान्नादश्च; सोम एवान्नम् अग्निरन्नादः
इथे जे काही ओलसर आहे, ते त्याने वीर्यरूपाने निर्माण केलं; ते म्हणजे सोम. अशा प्रकारे सर्व अन्न आणि अन्न खाणारा यांचा समावेश होतो: सोम हेच अन्न, आणि अग्नी हा अन्न खाणारा आहे.
सैषाब्रह्मणोऽतिसृष्टिः यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत, तस्मादतिसृष्टिः अतिसृष्ट्याँ हास्यैतस्यां भवति, यएवं वेद
हीच ब्रह्माची श्रेष्ठ निर्मिती आहे: श्रेष्ठ असताना त्याने देवांची निर्मिती केली; मग मर्त्य असताना माणसांची निर्मिती केली. म्हणून हीच श्रेष्ठ निर्मिती आहे. जो हे श्रेष्ठत्व जाणतो, त्याला त्यातच आनंद मिळतो.
तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्॥ तन्नामरूपाभ्यामेवव्याक्रियतासौनामायमिदँरूप इति॥ तदिदमप्य् एतर्हि नामरूपाभ्यामेवव्याक्रियत असौनामायमिदँरूप इति
तेव्हा हे सर्व अद्याप न वेगळं झालेलं होतं. ते फक्त नाव आणि रूप यांद्वारे वेगळं झालं: 'याचं हे नाव, हे रूप.' आजही हे नाव आणि रूप यांद्वारेच वेगळं होतं: 'याचं हे नाव, हे रूप.'
सएषइहप्रविष्ट आनखाग्रेभ्यो॥ यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद् विश्वम्भरोवा विश्वम्भरकुलाये, तं नपश्यन्ति अकृत्स्नो हिसः;
तो इथे, नखांच्या टोकापर्यंत प्रवेशलेला आहे. जसं धार असलेला सुरा आपल्या खोकेमध्ये असतो, किंवा पृथ्वी आपल्या घरात असते, तसाच तो आहे; पण लोक त्याला पाहू शकत नाहीत, कारण तो पूर्णपणे प्रकट झालेला नाही.
प्राणन्नेवप्राणोनाम भवति, वदन्वाक् पश्यंश्चक्षुः, शृण्वङ्छ्रोत्रं, मन्वानोमनः॥ तान्यस्यैतानि कर्मनामान्य् एव॥ सयोऽत एकैकमुपास्ते, नसवेदाकृत्स्नो ह्य् एषोऽत एकैकेन भवति
तो श्वास घेत असताना 'श्वास' नावाने ओळखला जातो, बोलताना 'वाणी', पाहताना 'डोळा', ऐकताना 'कान', आणि विचार करताना 'मन' म्हणून ओळखला जातो. ही त्याची कर्मानुसार नावे आहेत. जो प्रत्येकाला वेगळं पूजतो, तो पूर्णत्व जाणत नाही; तो फक्त त्या त्या भागाइतकाच होतो.
आत्मेत्य् एवोपासीतात्र ह्य् एतेसर्व एकं भवन्ति॥ तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मानेन ह्य् एतत्सर्वं वेद॥ यथा ह वैपदेनानुविन्देद् एवं कीर्तिँ श्लोकं विन्दते, यएवं वेद
फक्त आत्म्याचं ध्यान करावं, कारण इथे सर्व काही एक होतं. हेच सर्वाचं मूळ आहे: हा आत्मा म्हणजे सर्वकाही जाणण्याचं साधन आहे. जसं पावलांचे ठसे पाहून मार्ग सापडतो, तसं हे जाणणाऱ्याला कीर्ती आणि स्तोत्र मिळतं.
तदेतत्प्रेयः पुत्रात् प्रेयो वित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्माद् अन्तरतरं, यदयमात्मा॥ सयोऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात् प्रियँ रोत्स्यतीतीश्वरोह तथैवस्याद्॥ आत्मानमेवप्रियमुपासीत॥ सयआत्मानमेवप्रियमुपास्ते, नहास्य प्रियं प्रमायुकं भवति
हा आत्मा मुलापेक्षा, संपत्तीपेक्षा, आणि इतर सर्वांपेक्षा अधिक प्रिय आहे, आणि सर्वांत आतला आहे. जो दुसऱ्या गोष्टीला प्रिय म्हणतो, त्याला सांगावं, 'तुझं प्रिय नष्ट होईल'; तसंच होऊ द्या. फक्त आत्म्यालाच प्रिय मानावं. जो आत्म्यालाच प्रिय मानतो, त्याचं प्रिय कधीच नष्ट होत नाही.
तदाहुः यद्ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्यामन्यन्ते, किमु तद्ब्रह्मावेद् यस्मात्तत्सर्वमभवदिति
लोक म्हणतात, 'ब्रह्मज्ञानाने सर्व काही मिळेल,' आणि माणसं तसं समजतात. पण ते ब्रह्म काय आहे, ज्यापासून सर्व काही झालं?
ब्रह्म वाइदमग्र आसीत्॥ तदात्मानमेवावेद् अहं ब्रह्मास्मीति; तस्मात्तत्सर्वमभवत्॥ तद्यो-यो देवानां प्रत्यबुध्यत, सएवतदभवत् तथर्षीनां, तथा मनुष्याणाम्
पूर्वी फक्त ब्रह्मच होतं, एकटंच. त्याने स्वतःला ओळखलं: 'मी ब्रह्म आहे.' म्हणून सर्व काही त्यातून झालं. देवांपैकी ज्याने हे जाणलं, तो तेच झाला; ऋषींपैकी आणि माणसांपैकीही तसंच.
सनैवव्यभवत्॥ सविशमसृजत, यान्य् एतानि देवजातानि गणशआख्यायन्ते, वसवो रुद्राआदित्याविश्वे देवामरुत इति
त्याने स्वतःला वेगळं केलं. त्याने देवांच्या गटांची निर्मिती केली, ज्यांना वसु, रुद्र, आदित्य, विश्वदेव, मरुत असे म्हणतात.
सनैवव्यभवत्॥ सशौद्रं वर्णमसृजत पूषणम्॥ इयं वैपूषेयँ हीदँ सर्वं पुष्यति यदिदं किङ्च
त्याने स्वतःला वेगळं केलं. त्याने शूद्र वर्गाची निर्मिती केली, म्हणजे पूषण. खरंतर, हा पूषण इथलं सर्व काही पोसतो.
तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रः॥ तदग्निनैवदेवेषु ब्रह्माभवद् ब्राह्मणोमनुष्येषु, क्षत्रियेण क्षत्रियो, वैश्येन वैश्यः, शूद्रेण शूद्रः॥ तस्मादग्नावेवदेवेषु लोकमिच्छन्ते, ब्राह्मणेमनुष्येषु एताभ्याँ हिरूपाभ्यां ब्रह्माभवत्
हेच ब्रह्म, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आहे. देवांमध्ये अग्नी ब्रह्म झाला; माणसांमध्ये ब्राह्मण; क्षत्रियाने क्षत्रिय, वैश्याने वैश्य, शूद्राने शूद्र झाला. म्हणून देवांमध्ये अग्नीमधून लोक मिळवतात, माणसांमध्ये ब्राह्मणामधून. या दोन रूपांतून ब्रह्म प्रकट झाला.
तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेः अहं मनुरभवँ सूर्यश्चेति॥ तदिदमप्य् एतर्हि यएवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति, सइदँ सर्वं भवति, तस्य ह नदेवाश्चनाभूत्या ईशत, आत्माह्य् एषाँ सभवति॥ अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेः अन्योऽसाउ अन्योऽहमस्मीति, नसवेद॥ यथा पशुरेवँ सदेवानां॥ यथा ह वैबहवः पशवो मनुष्यं भुङ्ज्युः एवमेकैकः पुरुषो देवान्भुनक्ति॥ एकस्मिन्नेवपशावादीयमानेऽप्रियं भवति, किमु बहुषु; तस्मादेषां तन्नप्रियं यदेतन्मनुष्याविद्युः
हे पाहून ऋषी वामदेव म्हणाले: 'मी मनू झालो, मी सूर्य झालो.' आजही जो 'मी ब्रह्म आहे' असं जाणतो, तो सर्व काही होतो. त्याच्यावर देव किंवा पितर राज्य करत नाहीत, कारण तोच आत्मा होतो. पण जो दुसऱ्या देवतेची उपासना करतो, 'तो वेगळा, मी वेगळा' असं समजतो, तो जाणत नाही. तो देवांसाठी जणू जनावरासारखा असतो. जसं अनेक जनावरे माणसाची सेवा करतात, तसं प्रत्येक माणूस देवांची सेवा करतो. एक जनावर जरी घेतलं, तरी वाईट वाटतं; मग अनेक घेतली तर किती वाईट! म्हणूनच, जे माणसं जाणतात, ते देवांसाठी अप्रिय असतं.
ब्रह्म वाइदमग्र आसीदेकमेव॥ तदेकँ सन्नव्यभवत्॥ तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं, यान्य् एतानि देवत्राक्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमोमृत्युरीशान इति॥ तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति; तस्माद्! ब्राह्मणः क्षत्रियं अधस्तादुपास्ते राजसूये॥ क्षत्रएवतद्यशो दधाति, सैषाक्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म॥ तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति, ब्रह्मैवान्ततउपनिश्रयति स्वां योनिं॥ यउ एनँ हिनस्ति, स्वाँ सयोनिमृच्छति॥ सपापीयान्भवति, यथा श्रेयाँसँ हिँसित्वा
पूर्वी फक्त ब्रह्मच होतं, एकटंच. त्याने स्वतःला वेगळं केलं. त्याने सर्वश्रेष्ठ रूप म्हणजे क्षत्रिय निर्माण केलं: हेच दिव्य क्षत्रिय—इंद्र, वरुण, सोम, रुद्र, पर्जन्य, यम, मृत्यू, ईशान. म्हणून क्षत्रियाहून श्रेष्ठ काही नाही. म्हणून ब्राह्मण राजसूय यज्ञात क्षत्रियाची खालून उपासना करतो. क्षत्रियच त्याला कीर्ती देतो. क्षत्रियाचं मूळ ब्रह्म आहे. म्हणून राजा जरी श्रेष्ठत्वाला पोहोचला, तरी शेवटी तो ब्रह्माकडे, आपल्या मूळाकडेच परततो. जो त्याला दुखावतो, तो आपल्या मूळातच पोहोचतो. तो अधिक पापी होतो, जसा श्रेष्ठतेपासून दूर गेलेला.
सनैवव्यभवत्॥ तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत धर्मं॥ तदेतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यद्धर्मः॥ तस्माद्धर्मात्परं नास्ति॥ अथो अबलीयान्बलीयाँसमाशँसते धर्मेण यथा राज्ञैवं॥ योवैसधर्मः, सत्यं वैतत्॥ तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुः धर्मं वदतीति, धर्मं वा वदन्तँ: सत्यं वदतीति एतद्ध्य् एवैतदुभयं भवति
त्याने स्वतःला वेगळं केलं. त्याने सर्वश्रेष्ठ रूप म्हणजे धर्म निर्माण केला. धर्म हेच क्षत्रियाचं क्षत्रियत्व आहे. म्हणून धर्माहून श्रेष्ठ काही नाही. म्हणून दुर्बल बलवानास धर्मामुळेच मानतो, जसं राजाला मानतात. जो धर्म आहे, तोच सत्य आहे. म्हणून जो सत्य बोलतो, त्याला 'तो धर्म बोलतो' असं म्हणतात; आणि जो धर्म बोलतो, त्याला 'तो सत्य बोलतो' असं म्हणतात. हे दोन्ही एकच आहे.