तदेतदृचाभ्युक्तम् एषनित्यो महिमाब्राह्मणस्य नकर्मणा वर्धते नोकनीयान्॥ तस्यैवस्यात्पदवित्तं विदित्वा नकर्मणा लिप्यते पापकेनेति॥ तस्मादेवंविच्छान्तोदान्तउपरतस् तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्य् एवात्मानं पश्येत्! सर्वमात्मानं पश्यति, सर्वोऽअस्यात्माभवति सर्वस्यात्माभवति . ॥., . सर्वं पाप्मानं तरति, नैनं पाप्मातपति, सर्वं पाप्मानं तपति, विपापोविरजोविजिघत्सोऽपिपसो . , ॥ ब्राह्मणोभवति, यएवं वेद . ॥., . , सम्राड्, एनं प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः॥ .
ऋचेत असं म्हटलं आहे: 'हा ब्रह्मज्ञानीचा शाश्वत महिमा आहे; तो कर्माने वाढत नाही किंवा कमी होत नाही.' आत्मा ओळखल्यावर तो वाईट कर्माने लागलेला राहत नाही. म्हणून, जो असं जाणतो, तो शांत, संयमी, निवृत्त, सहनशील आणि श्रद्धावान होऊन, स्वतःमध्ये आत्म्याला पाहावा. तो सर्वत्र आत्मा पाहतो, आणि सर्व काही त्याचं आत्मरूप होतं. तो सर्व पापांवर मात करतो; पाप त्याला जाळू शकत नाही; तोच पाप जाळतो. तो पापरहित, निर्मळ, तृष्णारहित, क्षुधारहित होतो—जो असं जाणतो, तोच ब्रह्मज्ञानी होतो. 'राजन, तू हे प्राप्त केलं आहेस,' असं याज्ञवल्क्य म्हणाला.
सवाएषमहानजआत्मान्नादोवसुदानः॥ सयोहैवमेतं महान्तमजमात्मानमन्नादं वसुदानं वेद, विन्दते वसु . विन्दते वसु,
हा आत्मा खरोखर महान, अजन्मा, अन्नाचा भक्षक आणि संपत्ती देणारा आहे. जो हा महान, अजन्मा आत्मा, अन्नाचा भक्षक, संपत्ती देणारा आहे, असं जाणतो, तो संपत्ती मिळवतो.
सवाएषमहानजआत्माजरोऽमरोऽभयोऽमृतो .\^. ब्रह्माभयं वै, जनक, प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः .: सोऽहं भगवते विदेहान्ददामि माम्चापि सहदास्यायेति . ॥. 5 = 14.7.3 =
हा आत्मा खरोखर महान, अजन्मा, कधीही नाश न होणारा, अमर, निर्भय आणि अमृत आहे. 'जनक, तू निर्भय ब्रह्म प्राप्त केलं आहेस,' असं याज्ञवल्क्य म्हणाला. 'भगवन्, मी विदेहाचं राज्य आणि स्वतःलाही तुमच्या सेवेसाठी अर्पण करतो,' असं त्याने उत्तर दिलं.
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वेभार्येबभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनीच; तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव, स्त्रीप्रज्ञैवतर्हि कात्यायनी॥ सोऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यमाण .\^
याज्ञवल्क्यांच्या दोन पत्नी होत्या—मैत्रेयी आणि कात्यायनी. त्यात मैत्रेयी ब्रह्मज्ञानाची इच्छुक होती, तर कात्यायनी सामान्य समजुतीची होती. ते दुसऱ्या जीवनमार्गाकडे वळण्याच्या तयारीत होते.
याज्ञवल्क्योः मैत्रेयीति होवाच प्रव्रजिष्यन्वाअरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि॥ हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति
याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'मैत्रेयी, मी आता हे घर सोडून संन्यास घेणार आहे. मी तुझं आणि कात्यायनीचं अंतिम वाटप करतो.'
साहोवाच मैत्रेयीः यन्नुम इयं, भगोः, सर्वा पृथिवीवित्तेन पूर्णास्यात् स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति॥ नेति होवाच याज्ञवल्क्यो, यथैवोपकरणवतां जीवितं, तथैवते जीवितँ स्याद् अमृतत्वस्य तुनाशास्ति वित्तेनेति
मैत्रेयी म्हणाली, 'भगवन्, जर ही संपूर्ण पृथ्वी संपत्तीने भरलेली माझी असती, तरी मी अमर होईल का?' याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'नाही, तुझं जीवन संपन्न असणाऱ्यांसारखंच राहील, पण संपत्तीने अमरत्व मिळत नाही.'
साहोवाच मैत्रेयीः येनाहं नामृता स्यां, किमहं तेन कुर्यां॥ यदेवभगवान्वेद, तदेवमे ब्रूहीति
मैत्रेयी म्हणाली, "जर या गोष्टीमुळे मला अमरत्व मिळणार नसेल, तर मला त्याचा काय उपयोग? भगवन्, तुम्हाला जे माहीत आहे, तेच मला सांगा."
सहोवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया . खलु नो भवती सती, प्रियमवृतद् \^ धन्त खलु भवति, तेऽहं तद्वक्ष्यामि, व्याख्यामि ते; वाचं तुमे निदिध्यासस्वेति .: एतद्व्याख्यास्यामि ते; \` ब्रवितु भगवानिति .
याज्ञवल्क्य म्हणाले, "तू आम्हाला फार प्रिय आहेस आणि प्रिय गोष्टीच बोललीस. म्हणून मी तुला हे समजावून सांगतो; माझ्या शब्दांचा विचार कर. मी तुला हे स्पष्ट सांगतो. बोला, भगवन्."
सयथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, दुन्दुभेस् तुग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः
जसे एखाद्या ढोलावर मारले असता बाहेर पडणारे आवाज पकडता येत नाहीत, पण ढोल किंवा त्यावर मारल्याचे मूळ पकडल्याने तो आवाज समजतो.
सयथा वीणायै वाद्यमानायै नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, वीणायै तुग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः
जसे वीणेवर वाजवले असता बाहेर पडणारे आवाज पकडता येत नाहीत, पण वीणा किंवा वाजवण्याचे मूळ पकडल्याने तो आवाज समजतो.
सयथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, शङ्खस्य तुग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः
जसे शंख फुंकला असता बाहेर पडणारे आवाज पकडता येत नाहीत, पण शंख किंवा फुंकण्याचे मूळ पकडल्याने तो आवाज समजतो.
सयथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमाविनिश्चरन्ति एवं वाअरेऽस्य महतोभूतस्य निश्वसितम् एतद्यदृग्वेदोयजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्याउपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननि दत्तम् हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि
सयथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नोरसघनएवस्याद् . एवं वाअरे इदं महद्भूतमनन्तमपरं .. कृत्स्नः प्रज्ञानघनएवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तानि~ एवानुविनयति; नप्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रविमीति होवाच याज्ञवल्क्यः
जसा मिठाचा गोळा आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे मिठाच असतो, तसाच हा महान आत्मा अनंत, अपरिमित आणि पूर्णपणे ज्ञानाचा गोळा आहे. हा आत्मा या सर्व प्राण्यांतून उगवून पुन्हा त्यांना आपल्यात सामावून घेतो. मृत्यूनंतर वेगळी ओळख राहत नाही, असे मी सांगतो, असे याज्ञवल्क्य म्हणाले.
साहोवाच मैत्रेयि अत्रैवमा भगवान्मोहान्तमापीपदन् नवाअहमिमं विजानामीतिः नप्रेत्य संज्ञास्तीति . ॥.
मैत्रेयी म्हणाली, "भगवन्, तुम्ही मला या ठिकाणी गोंधळात टाकले. 'मृत्यूनंतर वेगळी ओळख राहत नाही' हे मला समजले नाही."
सहोवाच याज्ञवल्क्यो . नवाअरेऽहं मोहं ब्रवीमि अविनाशीवाअरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा, मात्रासँसर्गस् त्वस्य भवति . ॥.
याज्ञवल्क्य म्हणाले, "मी गोंधळ निर्माण करत नाही. हा आत्मा खरोखरच नाश न होणारा आहे, त्याचा कधीही अंत होत नाही; फक्त पंचमहाभूतांचे एकत्र येणे होते."
16-25, 15; यद्वैतन्नपश्यति, पश्यन्वैतद्द्रष्टव्यं नपश्यति; नहिद्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्
जेव्हा एखादा पाहत असतानाही हे पाहत नाही, तेव्हा हेच पाहिले पाहिजे; कारण पाहणाऱ्याच्या पाहण्यात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय पाहावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नजिघ्रति, जिघ्रन्वैतद्घ्रतव्यं नजिघ्रति; नहिघ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यज् जिघ्रेत्
जेव्हा एखादा सुगंध घेत असतानाही हे सुगंध घेत नाही, तेव्हा हेच घ्यावे; कारण घ्राण करणाऱ्याच्या घ्राणात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय घ्यावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नरसयति, विजानन्वैतद्रसं नरसयति; नहिरसयितूरसाद्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत्
जेव्हा एखादा चव घेत असतानाही हे चाखत नाही, तेव्हा हेच चाखावे; कारण चव घेणाऱ्याच्या चवीत कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय चाखावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नवदति, वदन्वैतद्वक्तव्यं नवदति; नहिवक्तुर्वचो विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत्
जेव्हा एखादा बोलत असतानाही हे बोलत नाही, तेव्हा हेच बोलावे; कारण बोलणाऱ्याच्या बोलण्यात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय बोलावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नशृणोति, शृण्वन्वैतच्छ्रोतव्यं नशृणोति; नहिश्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात्
जेव्हा एखादा ऐकत असतानाही हे ऐकत नाही, तेव्हा हेच ऐकावे; कारण ऐकणाऱ्याच्या ऐकण्यात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय ऐकावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नमनुते, मन्वानोवैतन्मन्तव्यं नमनुते; नहिमन्तुर्मतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत
जेव्हा एखादा विचार करत असतानाही हे विचार करत नाही, तेव्हा हेच विचारावे; कारण विचार करणाऱ्याच्या विचारात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय विचारावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नस्पृशति, स्पृशन्वैतत्स्प्रष्टव्यं नस्पृशति; नहिस्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत्
जे या वस्तूला स्पर्श करत नाही, पण जेव्हा कोणी स्पर्श करतो, तेव्हा हेच स्पर्श करण्याजोगे असते, तरीही ते स्पर्श होत नाही; कारण स्पर्श करणारा आणि ज्याला स्पर्श केला जातो त्यांचा वेगळेपणा नाही, कारण ते नाशवंत नाही. आणि त्यापासून वेगळे दुसरे काहीही नाही, जे त्याला स्पर्श करू शकेल.
16-25, 15; यद्वैतन्नविजानाति, विजानन्वैतद्विज्ञेयं नविजानाति; नहिविज्ञातुर्विज्ञानाद्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्॥ 24 16-25, 15; यत्र वाअन्यदिव स्यात् तत्रऽन्योऽन्यत्पश्येद् अन्योऽन्यज् जिघ्रेद् अन्योऽन्यद्रसयेद् अन्योऽन्यद्वदेद् अन्योऽन्यच्छृणुयाद् अन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेद् अन्योऽन्यद्विजानीयात्॥ 25 16-25, 15; यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् तत्केन कं जिघ्रेत् तत्केन कँ रसयेत् तत्केन कमभिवदेत् तत्केन कं शृणुयात् तत्केन कं मन्वीत, तत्केन कँ स्पृशेत् तत्केन कं विजानीयाद्॥ येनेदँ सर्वं विजानाति, तं केन विजानीयाद्॥ विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्य् उक्तानुशासनासि, मैत्रेयि एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वायाज्ञवल्क्यो प्रवव्रज
जे या वस्तूला ओळखत नाही, पण जेव्हा कोणी ओळखतो, तेव्हा हेच ओळखण्याजोगे असते, तरीही ते ओळखले जात नाही; कारण ओळखणारा आणि जे ओळखले जाते त्यांचा वेगळेपणा नाही, कारण ते नाश होत नाही. आणि त्यापासून वेगळे दुसरे काहीही नाही, जे त्याला ओळखू शकेल.
अथ वँशः पशुतिमाष्यो गौपवनाद् गौपवनः पशुतिमाष्यात् पशुतिमाष्यो गौपवनाद् गौपवनः कौशिकात् कौशिकः कौण्डिन्यात् कौण्डिन्यः हाण्डिल्याच्, छाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च, गौतमो
पशुतिमाष्य यांनी गौपवन यांच्याकडून, गौपवन यांनी पशुतिमाष्य यांच्याकडून, पशुतिमाष्य यांनी पुन्हा गौपवन यांच्याकडून, गौपवन यांनी कौशिक यांच्याकडून, कौशिक यांनी कौंडिन्य यांच्याकडून, कौंडिन्य यांनी हांडिल्य यांच्याकडून, चांडिल्य यांनी कौशिक आणि गौतम यांच्याकडून, गौतम यांनी...
सहोवाच याज्ञवल्क्यो . नवाअरे पत्युः कामाय पतिः प्रियोभवति आत्मनस् तुकामाय पतिः प्रियोभवति; नवाअरे जायायै कामाय जायाप्रियाभवति आत्मनस् तुकामाय जायाप्रियाभवति; नवाअरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रियाभवन्ति आत्मनस् तुकामाय पुत्राः प्रियाभवन्ति; नवाअरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवति आत्मनस् तुकामाय वित्तं प्रियं भवति; नवाअरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवति आत्मनस् तुकामाय ब्रह्म प्रियं भवति; नवाअरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवति आत्मनस् तुकामाय क्षत्रं प्रियं भवति; नवाअरे लोकानां कामाय लोकाः प्रियाभवन्ति आत्मनस् तुकामाय लोकाः प्रियाभवन्ति; नवाअरे देवानां कामाय देवाः प्रियाभवन्ति आत्मनस् तुकामाय देवाः प्रियाभवन्ति; नवाअरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति आत्मनस् तुकामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति; नवाअरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मनस् तुकामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मावाअरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो, मैत्रेयि आत्मनो वाअरे दर्शनेन श्रवणेन मत्याविज्ञानेनेदँ सर्वं विदितम्
याज्ञवल्क्य म्हणाले, "पती आपल्यासाठी प्रिय नसतो, आत्म्यासाठीच पती प्रिय असतो; पत्नी आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच पत्नी प्रिय असते; मुले आपल्यासाठी प्रिय नसतात, आत्म्यासाठीच मुले प्रिय असतात; संपत्ती आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच संपत्ती प्रिय असते; ब्रह्म आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच ब्रह्म प्रिय असते; क्षत्रियत्व आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच क्षत्रियत्व प्रिय असते; लोक आपल्यासाठी प्रिय नसतात, आत्म्यासाठीच लोक प्रिय असतात; देव आपल्यासाठी प्रिय नसतात, आत्म्यासाठीच देव प्रिय असतात; सर्व प्राणी आपल्यासाठी प्रिय नसतात, आत्म्यासाठीच प्राणी प्रिय असतात; सर्व काही आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच सर्व काही प्रिय असते. म्हणून, मैत्रेयी, आत्मा पाहिला पाहिजे, ऐकला पाहिजे, विचार केला पाहिजे आणि ध्यान केला पाहिजे; आत्म्याच्या दर्शनाने, श्रवणाने, विचाराने आणि जाणिवेने सर्व काही समजते."
ब्रह्म तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो वेदान्वेद; वेदास् तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो वेदान्वेद; यज्ञास् तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो यज्ञान्वेद .: योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद; क्षत्रं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद; लोकास् तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद; देवास् तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद; वेदास् तं परादुः . भूतानि तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद; सर्वं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद; इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमेलोकाइमेदेवाइमेवेदा इमानि भूतानीदँ सर्वं यदयमात्मा
जो ब्रह्म आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून ब्रह्म दूर जाते; जो वेद आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून वेद दूर जातात; जो यज्ञ आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून यज्ञ दूर जातात; जो क्षत्रियत्व आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून क्षत्रियत्व दूर जाते; जो लोक आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून लोक दूर जातात; जो देव आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून देव दूर जातात; जो प्राणी आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून प्राणी दूर जातात; जो सर्व काही आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून सर्व काही दूर जाते. हेच ब्रह्म, हेच क्षत्रियत्व, हेच लोक, हेच देव, हेच वेद, हेच प्राणी, हेच सर्व — जे काही आहे, ते हा आत्माच आहे.
जसे ओलसर लाकडाच्या अग्नीतून वेगवेगळ्या धुराच्या लाटा निघतात, तसेच या महान अस्तित्वाच्या श्वासातून ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषद, श्लोक, सूत्रे, स्पष्टीकरणे, भाष्य, दान, होम, खाल्लेले अन्न, प्यायलेले पाणी, हा लोक आणि परलोक, सर्व प्राणी — हे सर्व त्याच्याच श्वासातून निघाले आहेत.
सयथा सर्वासामपाँ समुद्रएकायनम् एवँ सर्वेषाँ स्पर्शानां त्वगेकायनम् एवँ सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् एवँ सर्वेषाँ रसानां जिह्वैकायनम् एवँ सर्वेषाँ रूपाणां चक्षुरेकायनम् एवँ सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् एवँ सर्वेषाँ सङ्कल्पानां मन एकायनम् एवँ सर्वेषां वेदानां हृदयमेकायनम् एवँ सर्वेषां कर्मणाँ हस्तावेकायनम् एवँ सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् एवँ सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् एवँ सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् एवँ सर्वासां विद्यानाँ वागेकायनम्
जसे सर्व नद्यांचे अंतिम ठिकाण समुद्र असते, सर्व स्पर्शांचे ठिकाण त्वचा असते, सर्व सुगंधांचे ठिकाण नाक असते, सर्व चवीचे ठिकाण जीभ असते, सर्व रूपांचे ठिकाण डोळे असते, सर्व आवाजांचे ठिकाण कान असते, सर्व विचारांचे ठिकाण मन असते, सर्व वेदांचे ठिकाण हृदय असते, सर्व कर्मांचे ठिकाण हात असते, सर्व मार्गांचे ठिकाण पाय असते, सर्व आनंदांचे ठिकाण जननेंद्रिय असते, सर्व विसर्जनाचे ठिकाण गुदद्वार असते, तसेच सर्व ज्ञानाचे ठिकाण वाणी असते.
24-25; यत्र हि द्वैतमिव भवति, तदितर इतरं पश्यति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरँ रसयति, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरँ शृणोति, तदितर इतरं मनुते, तदितर इतरँ स्पृशति, तदितर इतरं विजानाति॥ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् तत्केन कं जिघ्रेत् तत्केन कँ रसयेत् तत्केन कमभिवदेत् तत्केन कँ शृणुयात् तत्केन कं मन्वीत, तत्केन कँ स्पृशेत् तत्केन कं विजानीयाद्॥ येनेदँ सर्वं विजानाति, तं केन विजानीयात्॥ स एष नेति नेत्य् आत्मागृह्यो न हि गृह्यते, अशीर्यो न हि शीर्यते, असङ्गो न हि सज्यते, असितो न व्यथते न रिष्यति॥ विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्य् उक्तानुशासनासि, मैत्रेयि एतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार॥ [पनुस्तुब्] 26 5,26-28, 6; अथ वँशः॥ तदिदं वयं हौर्पणाय्याच्, छौर्पणय्यो गौतमाद् गौतमो वत्स्याद् वत्स्यो वात्स्याच्च पाराशर्याच्च, पाराशर्यः षांकृत्याच्च भारद्वाजाच्च, भारद्वाज औदावहेश्च हाण्डिल्याच्च, हाण्डिल्यो वैजवापाच्च गौतमाच्च, गौतमो वैजवापायनाच्च वैष्टपुरेयाच्च, वैष्टपुरेयः हाण्डिल्याच्च ऱौहिणायनाच्च, ऱौहिणायनः हौनकाच्च जैवन्तायनाच्च ऱैभ्याच्च, ऱैभ्यः पौतिमाष्यायणाच्च कौण्डिन्यायनाच्च, कौण्डिन्यायनः कौण्डिन्याभ्यां, कौण्डिन्या और्णवाभेभ्यः, और्णवाभाः कौण्डिन्यात् कौण्डिन्यः कौण्डिन्याच्चाग्निवेश्याच्च, 27 5,26-28, 6; अग्निवेश्यः षौतवात् षौतवः पाराशर्यात् पाराशर्यो जातुकर्ण्यात् जातुकर्ण्यो भारद्वाजाद् भारद्वाजो भारद्वाजाच्चासुरायणाच्च गौतमाच्च, गौतमो भारद्वाजाद् भारद्वाजो वलाकाकौशिताद् वलाकाकौशितः काषायणात् काषायणः षौकरायनात् षौकरायनस् ट्रैवणेः ट्रैवणिराउपजन्धनेः आउपजन्धनिर्षायकायनात् षायकायनः कौशिकायनेः, कौशिकायनिर्घृतकौशिकाद् घृतकौशिकः पाराशर्यात् पाराशर्यः पाराशर्यात् पाराशर्यः जातुकर्ण्यात् जातुकर्ण्यो भारद्वाजाद् भारद्वाजो भारद्वाजाच्चासुरायणाच्यस्काच्च, असुरायणस् ट्रैवणेः ट्रैवणिराउपजन्धनेः आउपजन्धनिःअसुरेः असुरिर्भारद्वाजाद् भारद्वाजो अत्रेयात् 28 5,26-28 6; अत्रेयोमाण्टेः, माण्टिर्गौतमाद् गौतमो गौतमाद् गौतमो वात्स्याद् वात्स्यः हाण्डिल्याच्, छाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् कैशोर्यः काप्यः कुमारहरितात् कुमारहरितोगालवाद् गालवोविदर्भीकौण्डिन्याद् विदर्भीकौण्डिन्योवत्सनपातो बाभवाद् वत्सनपाद्बाभवः पथः षौभरात् पन्थाः षौभरोऽयास्यादाङ्गिरसाद् आयास्योऽङ्गिरसऽभुतेस् ट्वाष्ट्राद् आभुतिः ट्वाष्ट्रो विश्वरूपात्ट्वाष्ट्राद् विश्वरूपस् ट्वाष्ट्रोऽश्विभ्यां, आश्विनौ डधिच अथर्वणाद् डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽथर्वणोडैवाद् आथर्वा डैवोः मृत्योः प्राध्वँसनान् मृत्युः प्राध्वँसनः प्राध्वँसनान् प्राध्वँसनः एकर्षेः एकर्षिर्विप्रजित्तेः विप्रजित्तिर्व्यष्टेः व्यष्टिः षनारोः, षनारुः षनातनात् षनातनः षनगात् षनगः परमेष्टिणः, परमेष्टीब्रह्मणो॥ ब्रह्म स्वयम्भू ब्रह्म नमः
जिथे द्वैतासारखे काही असते, तिथे एक जण दुसऱ्याला पाहतो, एक जण दुसऱ्याचा वास घेतो, एक जण दुसऱ्याची चव घेतो, एक जण दुसऱ्याशी बोलतो, एक जण दुसऱ्याचे ऐकतो, एक जण दुसऱ्याचा विचार करतो, एक जण दुसऱ्याला स्पर्श करतो, एक जण दुसऱ्याला ओळखतो. पण जिथे सर्व काही त्याच्यासाठी आत्माच झाले आहे, तिथे कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाला पाहावे? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाचा वास घ्यावा? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाची चव घ्यावी? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाशी बोलावे? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाचे ऐकावे? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाचा विचार करावा? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाला स्पर्श करावा? कोणत्या माध्यमातून आणि कोणाला ओळखावे? ज्याच्यामुळे हे सर्व ओळखले जाते, त्याला कोणत्या माध्यमातून ओळखावे? ओळखणाऱ्या अमर आत्म्याला कोणत्या माध्यमातून ओळखावे? हेच उपदेश पूर्ण झाला, मैत्रेयी. हेच खरे अमरत्व आहे. असे सांगून याज्ञवल्क्य निघून गेले.
अग्निवेश्याद् अग्निवेश्यो गार्ग्याद् गार्ग्यो गार्ग्याद् गार्ग्यो गौतमाद् गौतमः षैतवात् षैतवः पाराशर्यायणात् पाराशार्यायणो गार्ग्यायणाद् गार्ग्यायण ऊद्दालकायनाद् ऊद्दालकायनो जाबालायनात् जाबालायनो माध्यन्दिनायनान् माध्यन्दिनायनः षौकरायणात् षौकरायणः काषायणात् काषायणः षायकायनात् षायकायनः कौशिकायनेः, कौशिकायनिः
अग्निवेश्य यांनी अग्निवेश्य यांच्याकडून, अग्निवेश्य यांनी गार्ग्य यांच्याकडून, गार्ग्य यांनी गार्ग्य यांच्याकडून, गार्ग्य यांनी गौतम यांच्याकडून, गौतम यांनी शैतव यांच्याकडून, शैतव यांनी पाराशार्यायण यांच्याकडून, पाराशार्यायण यांनी गार्गायण यांच्याकडून, गार्गायण यांनी उद्दालकायण यांच्याकडून, उद्दालकायण यांनी जबालायण यांच्याकडून, जबालायण यांनी माध्यंदिनायण यांच्याकडून, माध्यंदिनायण यांनी शौकरायण यांच्याकडून, शौकरायण यांनी काषायन यांच्याकडून, काषायन यांनी शायकायण यांच्याकडून, शायकायण यांनी कौशिकायण यांच्याकडून, कौशिकायण यांनी...
घृतकौशिकाद् घृतकौशिकः प्राशर्यायणात् पारशर्यायणः पाराशर्यात् पाराशर्यो जातूकर्ण्यात् जातूकर्ण्य असुरायणाच्च यास्काच्च, असुरायणस् ट्रैवणेः ट्रैवणिरौपजन्धनेः, औपजन्धनिरसुरेः, असुरिर्भारद्वाजाद् भारद्वाज अत्रेयाद् अत्रेयो माण्टेः, माण्टिर्गौतमाद् गौतमो गौतमाद् गौतमो वात्स्याद् वात्स्यः हाण्डिल्याच्, छाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् कैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात् कुमारहारितो गालवाद् गालवो विदर्भीकौण्डिन्याद् विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवाद् वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः षौभरात् पन्थाः षौभरोऽयास्यादङ्गिरसाद् आयास्य अङ्गिरस अभूतेस् ट्वाष्ट्राद् अभूतिस् ट्वाष्ट्रो विवरूपात्ट्वाष्ट्राद् विश्वरूपस् ट्वाष्ट्रोऽव्शिभ्याम् आश्विनौ डधीच अथर्वणाद् डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽथर्वणो डैवाद् आथर्वा डैवो मृत्योः प्राध्वँसनान् मृत्युः प्राध्वँसनः प्रध्वँसनात् प्रध्वँसन एकर्षेः, एकर्षिर्विप्रचित्तेः, विप्रचित्तिर्व्यष्टेः, व्यष्टिः षनारोः, षनारुः षनातनात् षनातनः षनगात् षनगः परमेष्ठिनः, परमेष्ठी ब्रह्मणो, ब्रह्म स्वयंभु, ब्रह्मणे नमः॥ [प्नोर्मल्] 5 = 14.8 =
घृतकौशिक यांनी घृतकौशिक यांच्याकडून, प्राशर्यायण यांनी पाराशर्यायण यांच्याकडून, पाराशर्य यांनी पाराशर्य यांच्याकडून, जातूकरण्य यांनी जातूकरण्य यांच्याकडून, असुरायण आणि यास्क यांनी असुरायण यांच्याकडून, असुरायण यांनी ट्रैवण यांच्याकडून, ट्रैवण यांनी औपजंधन यांच्याकडून, औपजंधन यांनी असुर यांच्याकडून, असुर यांनी भारद्वाज यांच्याकडून, भारद्वाज यांनी अत्रेय यांच्याकडून, अत्रेय यांनी मांटे यांच्याकडून, मांटे यांनी गौतम यांच्याकडून, गौतम यांनी गौतम यांच्याकडून, गौतम यांनी वात्स्य यांच्याकडून, वात्स्य यांनी हांडिल्य यांच्याकडून, चांडिल्य यांनी कैशोर्य यांच्याकडून, काप्य यांनी कैशोर्य यांच्याकडून, काप्य यांनी कुमारहारित यांच्याकडून, कुमारहारित यांनी गालव यांच्याकडून, गालव यांनी विदर्भीकौंडिन्य यांच्याकडून, विदर्भीकौंडिन्य यांनी वत्सनपात यांच्याकडून, बाभ्रव यांनी वत्सनपात यांच्याकडून, पंथ यांनी शौभर यांच्याकडून, शौभर यांनी आयास्य यांच्याकडून, आयास्य यांनी अंगिरस यांच्याकडून, भूति यांनी त्वष्ट यांच्याकडून, त्वष्ट यांनी विश्वरूप यांच्याकडून, विश्वरूप यांनी त्वष्ट यांच्याकडून, त्वष्ट यांनी अश्विनीकडून, अश्विनी यांनी डधीच यांच्याकडून, डध्यंग यांनी अथर्वण यांच्याकडून, अथर्वण यांनी आथर्व यांच्याकडून, आथर्व यांनी दैव यांच्याकडून, दैव यांनी मृत्यू यांच्याकडून, मृत्यू यांनी प्राध्वंसन यांच्याकडून, प्राध्वंसन यांनी प्राध्वंसन यांच्याकडून, प्राध्वंसन यांनी एकर्षि यांच्याकडून, एकर्षि यांनी विप्रचित्त यांच्याकडून, विप्रचित्त यांनी व्यष्टि यांच्याकडून, व्यष्टि यांनी षणार यांच्याकडून, षणार यांनी षणातन यांच्याकडून, षणातन यांनी षणग यांच्याकडून, षणग यांनी परमेष्ठी यांच्याकडून, परमेष्ठी यांनी ब्रह्म यांच्याकडून, ब्रह्म स्वयंभू, ब्रह्मास वंदन.