यदैतमनुपश्यति अत्मानं देवमङ्जसे- -शानं भूतभव्यस्य नतदा विचिकित्सति \`
जेव्हा माणूस या आत्म्याला देव, सरळ, भूतकाळ आणि भविष्यातील सर्वाचा स्वामी म्हणून पाहतो, तेव्हा त्याच्या मनात शंका राहत नाही.
यस्मिन्पङ्च पङ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितस् तमेवमन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतं
ज्याच्यात पाच पाचांचे समूह आणि आकाश स्थिर आहेत, असा आत्मा ज्याने ओळखला, तो ब्रह्मरूप होतो आणि अमरत्व प्राप्त करतो.
यस्मादर्वाक्संवत्सरो अहोभिः परिवर्तते तद्देवाज्योतिषां ज्योतिर् आयुर्ह्य् उपासते अमृतं
ज्याच्यापासून वर्ष दिवसांनुसार फिरते, त्यालाच देवता प्रकाशांचा प्रकाश, आयुष्य आणि अमरत्व मानून उपासना करतात.
प्राणस्य प्राणमुतचक्षुषश्चक्षुर् उतश्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो येमनो विदुः तेनिचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यं 19 मनसैवाप्तव्यं नेहनानास्ति किं चन
श्वासाचा श्वास, डोळ्यांचे डोळे, कानांचे कान, अन्नाचे अन्न, मनाचे मन—हे जे जाणतात, त्यांनी आद्य आणि प्राचीन ब्रह्म ओळखले आहे. ते केवळ मनानेच मिळवता येते. इथे काहीही वेगळेपण नाही.
मृत्योः समृत्युमाप्नोति यइहनानेव पश्यति 20 मनसैवानुद्रष्टव्यं एतदप्रमयं ध्रुवम्
जो इथे काहीही भिन्नता पाहतो, तो मृत्यूनंतर मृत्यूला जातो. हे केवळ मनानेच जाणता येते; हे मोजता येत नाही, आणि कायमचे आहे.
विरजः पर आकाशाद् अजआत्मामहान्ध्रुवस् 21 तमेवधीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणो नानुध्यायाद्बहूङ्छब्दान् वाचोविग्लापनँ हितद् इति
जो निर्मळ, सर्वोच्च, आकाशाहून मोठा, अजन्मा, महान आणि अचल आहे—त्याला ओळखून ज्ञानी ब्राह्मणाने समज वाढवावी; अनेक शब्दांमध्ये गुंतू नये, कारण त्याने केवळ वाणी थकते.
सवाअयमात्मा . ; य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः ~ सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किङ्च . ॥. सनसाधुना कर्मणा भूयान्नोएवासाधुना कनीयान् . एषभूताधिपतिर् . एषलोकेश्वरएशलोकपाल . ससेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय
हा आत्मा म्हणजेच तो, जो हृदयातील आकाशात आहे, सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा अधिपती, सर्वांचा रक्षक, आणि सर्व काही नियंत्रित करणारा आहे. चांगल्या कर्माने तो मोठा होतो, वाईट कर्माने तो लहान होतो. तोच सर्व प्राण्यांचा स्वामी, जगाचा स्वामी, जगाचा रक्षक, आणि या सर्व लोकांना वेगळे ठेवणारा पूल आहे.
तमेतं वेदानुवचनेन . विविदिषन्ति, ब्रह्मचर्येन तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतम् एवविदित्वामुनिर्भवति एतमेवप्रव्राजिनो लोकमीप्सन्तः प्रव्रजन्ति
याच ज्ञानासाठी लोक वेदपठण, ब्रह्मचर्य, तप, श्रद्धा आणि नाश न होणाऱ्या यज्ञाने प्रयत्न करतात. हे न कळल्यास माणूस ऋषी होतो; आणि जे केवळ ह्याच लोकाची इच्छा करतात, ते संन्यास घेऊन त्याचा शोध घेतात.
एतद्ध स्म वैतत्पूर्वे ब्रह्मणाअनुचाना . विद्वाँसः प्रजां नकामयन्तेः किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायम्लोकइति॥ तेह स्म पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति; याह्य् एवपुत्रैषणासावित्तैषणा, यावित्तैषणासालोकैषणोभेह्य् एतेएषणे एवभवतः
पूर्वीचे ब्रह्मज्ञानी हे जाणून, संततीची इच्छा करत नसत: 'आमचा आत्मा जेव्हा हा जगच झाला, तेव्हा आम्हाला मुलांची काय गरज?' म्हणून त्यांनी पुत्र, संपत्ती आणि लोकांची इच्छा सोडून भिक्षेवर जगले. पुत्राची इच्छा म्हणजेच संपत्तीची, आणि संपत्तीची इच्छा म्हणजेच लोकांची—या दोन्ही केवळ इच्छा आहेत.
सएषनेति नेत्य् आत्मागृह्यो नहिगृह्यते, अशीर्यो नहिशीर्यते, असङ्गोऽसितो नसज्यते नव्यथते .\^ , . य् अतः [+]+[/+]पापमकरवमित्यतः कल्याणमकरवमित्य् उभे-उभे ह्य् एष एतेतरति अमृतः साध्वसाधुनी . \^॥. नैनं कृताकृते तपतः
हा आत्मा 'हे नाही, ते नाही' असाच आहे—त्याला पकडता येत नाही, तो कधीही नाश पावत नाही, कुठेही जडत नाही, आणि कधीही दुःखी होत नाही. 'मी पाप केलं' किंवा 'मी पुण्य केलं' असं वाटलं, तरी तो दोन्हींपलीकडे जातो; तो अमर आहे, चांगल्या-वाईटाच्या पलीकडे आहे. त्याला कुठलेही कर्म लागू पडत नाही.
सवाएषमहानजआत्मान्नादोवसुदानः॥ सयोहैवमेतं महान्तमजमात्मानमन्नादं वसुदानं वेद, विन्दते वसु . विन्दते वसु,
हा आत्मा खरोखर महान, अजन्मा, अन्नाचा भक्षक आणि संपत्ती देणारा आहे. जो हा महान, अजन्मा आत्मा, अन्नाचा भक्षक, संपत्ती देणारा आहे, असं जाणतो, तो संपत्ती मिळवतो.
सवाएषमहानजआत्माजरोऽमरोऽभयोऽमृतो .\^. ब्रह्माभयं वै, जनक, प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः .: सोऽहं भगवते विदेहान्ददामि माम्चापि सहदास्यायेति . ॥. 5 = 14.7.3 =
हा आत्मा खरोखर महान, अजन्मा, कधीही नाश न होणारा, अमर, निर्भय आणि अमृत आहे. 'जनक, तू निर्भय ब्रह्म प्राप्त केलं आहेस,' असं याज्ञवल्क्य म्हणाला. 'भगवन्, मी विदेहाचं राज्य आणि स्वतःलाही तुमच्या सेवेसाठी अर्पण करतो,' असं त्याने उत्तर दिलं.
अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वेभार्येबभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनीच; तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव, स्त्रीप्रज्ञैवतर्हि कात्यायनी॥ सोऽन्यद्वृत्तमुपाकरिष्यमाण .\^
याज्ञवल्क्यांच्या दोन पत्नी होत्या—मैत्रेयी आणि कात्यायनी. त्यात मैत्रेयी ब्रह्मज्ञानाची इच्छुक होती, तर कात्यायनी सामान्य समजुतीची होती. ते दुसऱ्या जीवनमार्गाकडे वळण्याच्या तयारीत होते.
याज्ञवल्क्योः मैत्रेयीति होवाच प्रव्रजिष्यन्वाअरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि॥ हन्त तेऽनया कत्यायन्यान्तं करवाणीति
याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'मैत्रेयी, मी आता हे घर सोडून संन्यास घेणार आहे. मी तुझं आणि कात्यायनीचं अंतिम वाटप करतो.'
साहोवाच मैत्रेयीः यन्नुम इयं, भगोः, सर्वा पृथिवीवित्तेन पूर्णास्यात् स्यां न्वहं तेनामृताहो३ नेति॥ नेति होवाच याज्ञवल्क्यो, यथैवोपकरणवतां जीवितं, तथैवते जीवितँ स्याद् अमृतत्वस्य तुनाशास्ति वित्तेनेति
मैत्रेयी म्हणाली, 'भगवन्, जर ही संपूर्ण पृथ्वी संपत्तीने भरलेली माझी असती, तरी मी अमर होईल का?' याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'नाही, तुझं जीवन संपन्न असणाऱ्यांसारखंच राहील, पण संपत्तीने अमरत्व मिळत नाही.'
साहोवाच मैत्रेयीः येनाहं नामृता स्यां, किमहं तेन कुर्यां॥ यदेवभगवान्वेद, तदेवमे ब्रूहीति
मैत्रेयी म्हणाली, "जर या गोष्टीमुळे मला अमरत्व मिळणार नसेल, तर मला त्याचा काय उपयोग? भगवन्, तुम्हाला जे माहीत आहे, तेच मला सांगा."
सहोवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया . खलु नो भवती सती, प्रियमवृतद् \^ धन्त खलु भवति, तेऽहं तद्वक्ष्यामि, व्याख्यामि ते; वाचं तुमे निदिध्यासस्वेति .: एतद्व्याख्यास्यामि ते; \` ब्रवितु भगवानिति .
याज्ञवल्क्य म्हणाले, "तू आम्हाला फार प्रिय आहेस आणि प्रिय गोष्टीच बोललीस. म्हणून मी तुला हे समजावून सांगतो; माझ्या शब्दांचा विचार कर. मी तुला हे स्पष्ट सांगतो. बोला, भगवन्."
सयथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, दुन्दुभेस् तुग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः
जसे एखाद्या ढोलावर मारले असता बाहेर पडणारे आवाज पकडता येत नाहीत, पण ढोल किंवा त्यावर मारल्याचे मूळ पकडल्याने तो आवाज समजतो.
सयथा वीणायै वाद्यमानायै नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, वीणायै तुग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः
जसे वीणेवर वाजवले असता बाहेर पडणारे आवाज पकडता येत नाहीत, पण वीणा किंवा वाजवण्याचे मूळ पकडल्याने तो आवाज समजतो.
सयथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, शङ्खस्य तुग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः
जसे शंख फुंकला असता बाहेर पडणारे आवाज पकडता येत नाहीत, पण शंख किंवा फुंकण्याचे मूळ पकडल्याने तो आवाज समजतो.
सयथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमाविनिश्चरन्ति एवं वाअरेऽस्य महतोभूतस्य निश्वसितम् एतद्यदृग्वेदोयजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्याउपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननि दत्तम् हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि
सयथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नोरसघनएवस्याद् . एवं वाअरे इदं महद्भूतमनन्तमपरं .. कृत्स्नः प्रज्ञानघनएवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तानि~ एवानुविनयति; नप्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रविमीति होवाच याज्ञवल्क्यः
जसा मिठाचा गोळा आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे मिठाच असतो, तसाच हा महान आत्मा अनंत, अपरिमित आणि पूर्णपणे ज्ञानाचा गोळा आहे. हा आत्मा या सर्व प्राण्यांतून उगवून पुन्हा त्यांना आपल्यात सामावून घेतो. मृत्यूनंतर वेगळी ओळख राहत नाही, असे मी सांगतो, असे याज्ञवल्क्य म्हणाले.
साहोवाच मैत्रेयि अत्रैवमा भगवान्मोहान्तमापीपदन् नवाअहमिमं विजानामीतिः नप्रेत्य संज्ञास्तीति . ॥.
मैत्रेयी म्हणाली, "भगवन्, तुम्ही मला या ठिकाणी गोंधळात टाकले. 'मृत्यूनंतर वेगळी ओळख राहत नाही' हे मला समजले नाही."
सहोवाच याज्ञवल्क्यो . नवाअरेऽहं मोहं ब्रवीमि अविनाशीवाअरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा, मात्रासँसर्गस् त्वस्य भवति . ॥.
याज्ञवल्क्य म्हणाले, "मी गोंधळ निर्माण करत नाही. हा आत्मा खरोखरच नाश न होणारा आहे, त्याचा कधीही अंत होत नाही; फक्त पंचमहाभूतांचे एकत्र येणे होते."
16-25, 15; यद्वैतन्नपश्यति, पश्यन्वैतद्द्रष्टव्यं नपश्यति; नहिद्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्
जेव्हा एखादा पाहत असतानाही हे पाहत नाही, तेव्हा हेच पाहिले पाहिजे; कारण पाहणाऱ्याच्या पाहण्यात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय पाहावे?
16-25, 15; यद्वैतन्नजिघ्रति, जिघ्रन्वैतद्घ्रतव्यं नजिघ्रति; नहिघ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यज् जिघ्रेत्
जेव्हा एखादा सुगंध घेत असतानाही हे सुगंध घेत नाही, तेव्हा हेच घ्यावे; कारण घ्राण करणाऱ्याच्या घ्राणात कधीही खंड पडत नाही, तो नाश पावत नाही. दुसरे काहीच नाही, मग त्याशिवाय दुसरे काय घ्यावे?
तदेतदृचाभ्युक्तम् एषनित्यो महिमाब्राह्मणस्य नकर्मणा वर्धते नोकनीयान्॥ तस्यैवस्यात्पदवित्तं विदित्वा नकर्मणा लिप्यते पापकेनेति॥ तस्मादेवंविच्छान्तोदान्तउपरतस् तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्य् एवात्मानं पश्येत्! सर्वमात्मानं पश्यति, सर्वोऽअस्यात्माभवति सर्वस्यात्माभवति . ॥., . सर्वं पाप्मानं तरति, नैनं पाप्मातपति, सर्वं पाप्मानं तपति, विपापोविरजोविजिघत्सोऽपिपसो . , ॥ ब्राह्मणोभवति, यएवं वेद . ॥., . , सम्राड्, एनं प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः॥ .
ऋचेत असं म्हटलं आहे: 'हा ब्रह्मज्ञानीचा शाश्वत महिमा आहे; तो कर्माने वाढत नाही किंवा कमी होत नाही.' आत्मा ओळखल्यावर तो वाईट कर्माने लागलेला राहत नाही. म्हणून, जो असं जाणतो, तो शांत, संयमी, निवृत्त, सहनशील आणि श्रद्धावान होऊन, स्वतःमध्ये आत्म्याला पाहावा. तो सर्वत्र आत्मा पाहतो, आणि सर्व काही त्याचं आत्मरूप होतं. तो सर्व पापांवर मात करतो; पाप त्याला जाळू शकत नाही; तोच पाप जाळतो. तो पापरहित, निर्मळ, तृष्णारहित, क्षुधारहित होतो—जो असं जाणतो, तोच ब्रह्मज्ञानी होतो. 'राजन, तू हे प्राप्त केलं आहेस,' असं याज्ञवल्क्य म्हणाला.
सहोवाच याज्ञवल्क्यो . नवाअरे पत्युः कामाय पतिः प्रियोभवति आत्मनस् तुकामाय पतिः प्रियोभवति; नवाअरे जायायै कामाय जायाप्रियाभवति आत्मनस् तुकामाय जायाप्रियाभवति; नवाअरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रियाभवन्ति आत्मनस् तुकामाय पुत्राः प्रियाभवन्ति; नवाअरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवति आत्मनस् तुकामाय वित्तं प्रियं भवति; नवाअरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवति आत्मनस् तुकामाय ब्रह्म प्रियं भवति; नवाअरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवति आत्मनस् तुकामाय क्षत्रं प्रियं भवति; नवाअरे लोकानां कामाय लोकाः प्रियाभवन्ति आत्मनस् तुकामाय लोकाः प्रियाभवन्ति; नवाअरे देवानां कामाय देवाः प्रियाभवन्ति आत्मनस् तुकामाय देवाः प्रियाभवन्ति; नवाअरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति आत्मनस् तुकामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति; नवाअरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मनस् तुकामाय सर्वं प्रियं भवति आत्मावाअरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो, मैत्रेयि आत्मनो वाअरे दर्शनेन श्रवणेन मत्याविज्ञानेनेदँ सर्वं विदितम्
याज्ञवल्क्य म्हणाले, "पती आपल्यासाठी प्रिय नसतो, आत्म्यासाठीच पती प्रिय असतो; पत्नी आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच पत्नी प्रिय असते; मुले आपल्यासाठी प्रिय नसतात, आत्म्यासाठीच मुले प्रिय असतात; संपत्ती आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच संपत्ती प्रिय असते; ब्रह्म आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच ब्रह्म प्रिय असते; क्षत्रियत्व आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच क्षत्रियत्व प्रिय असते; लोक आपल्यासाठी प्रिय नसतात, आत्म्यासाठीच लोक प्रिय असतात; देव आपल्यासाठी प्रिय नसतात, आत्म्यासाठीच देव प्रिय असतात; सर्व प्राणी आपल्यासाठी प्रिय नसतात, आत्म्यासाठीच प्राणी प्रिय असतात; सर्व काही आपल्यासाठी प्रिय नसते, आत्म्यासाठीच सर्व काही प्रिय असते. म्हणून, मैत्रेयी, आत्मा पाहिला पाहिजे, ऐकला पाहिजे, विचार केला पाहिजे आणि ध्यान केला पाहिजे; आत्म्याच्या दर्शनाने, श्रवणाने, विचाराने आणि जाणिवेने सर्व काही समजते."
ब्रह्म तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनो वेदान्वेद; वेदास् तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो वेदान्वेद; यज्ञास् तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो यज्ञान्वेद .: योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद; क्षत्रं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद; लोकास् तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद; देवास् तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद; वेदास् तं परादुः . भूतानि तं परादुः योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद; सर्वं तं परादाद् योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद; इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमेलोकाइमेदेवाइमेवेदा इमानि भूतानीदँ सर्वं यदयमात्मा
जो ब्रह्म आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून ब्रह्म दूर जाते; जो वेद आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून वेद दूर जातात; जो यज्ञ आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून यज्ञ दूर जातात; जो क्षत्रियत्व आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून क्षत्रियत्व दूर जाते; जो लोक आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून लोक दूर जातात; जो देव आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून देव दूर जातात; जो प्राणी आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून प्राणी दूर जातात; जो सर्व काही आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यापासून सर्व काही दूर जाते. हेच ब्रह्म, हेच क्षत्रियत्व, हेच लोक, हेच देव, हेच वेद, हेच प्राणी, हेच सर्व — जे काही आहे, ते हा आत्माच आहे.
जसे ओलसर लाकडाच्या अग्नीतून वेगवेगळ्या धुराच्या लाटा निघतात, तसेच या महान अस्तित्वाच्या श्वासातून ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषद, श्लोक, सूत्रे, स्पष्टीकरणे, भाष्य, दान, होम, खाल्लेले अन्न, प्यायलेले पाणी, हा लोक आणि परलोक, सर्व प्राणी — हे सर्व त्याच्याच श्वासातून निघाले आहेत.
सयथा सर्वासामपाँ समुद्रएकायनम् एवँ सर्वेषाँ स्पर्शानां त्वगेकायनम् एवँ सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् एवँ सर्वेषाँ रसानां जिह्वैकायनम् एवँ सर्वेषाँ रूपाणां चक्षुरेकायनम् एवँ सर्वेषं शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् एवँ सर्वेषाँ सङ्कल्पानां मन एकायनम् एवँ सर्वेषां वेदानां हृदयमेकायनम् एवँ सर्वेषां कर्मणाँ हस्तावेकायनम् एवँ सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् एवँ सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् एवँ सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् एवँ सर्वासां विद्यानाँ वागेकायनम्
जसे सर्व नद्यांचे अंतिम ठिकाण समुद्र असते, सर्व स्पर्शांचे ठिकाण त्वचा असते, सर्व सुगंधांचे ठिकाण नाक असते, सर्व चवीचे ठिकाण जीभ असते, सर्व रूपांचे ठिकाण डोळे असते, सर्व आवाजांचे ठिकाण कान असते, सर्व विचारांचे ठिकाण मन असते, सर्व वेदांचे ठिकाण हृदय असते, सर्व कर्मांचे ठिकाण हात असते, सर्व मार्गांचे ठिकाण पाय असते, सर्व आनंदांचे ठिकाण जननेंद्रिय असते, सर्व विसर्जनाचे ठिकाण गुदद्वार असते, तसेच सर्व ज्ञानाचे ठिकाण वाणी असते.