तद्यथा राजानमायन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽन्नैः पानैरवसथैः प्रतिकल्पन्तेः अयमायात्ययमागच्छतीति एवँ हैवंविदँ सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्तः इदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति
जसं एखादा राजा येणार असतो, तेव्हा त्याचे कडक अधिकारी, सारथी, गावचे प्रमुख आणि इतर लोक अन्न, पाणी आणि निवासाची तयारी करतात, 'तो येतोय, तो जवळ येतोय' असं म्हणतात; तसंच, असं जाणणाऱ्यासाठी सर्व जीव 'हे ब्रह्म येतंय, हे ब्रह्म जवळ येतंय' असं म्हणत तयारी करतात.
तद्यथा राजानं प्रयियासन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यउपसमायन्त्य् . एवम्हैवंविदं सर्वे प्राणाउपसमायन्ति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासीभवति॥ 4 = 14.7.2 =
जसं एखादा राजा निघून जाणार असतो, तेव्हा त्याचे कडक अधिकारी, सारथी आणि गावचे प्रमुख त्याच्याजवळ गोळा होतात; तसंच, असं जाणणाऱ्याजवळ त्याचा श्वास वर जाणार असतो, तेव्हा सर्व प्राण त्याच्याजवळ गोळा होतात.
सयत्रायम्शारिरं . आत्माबल्यं नीत्य संमोहमिव न्येति अथैनमेतेप्राणाअभिसमायन्ति; सएतास् तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति
जेव्हा हा आत्मा शरीरातून आपली शक्ती मागे घेतो, जणू काही तो बेशुद्ध होतो, तेव्हा हे सर्व प्राण त्याच्याजवळ एकत्र येतात; तो आपल्या तेजाचा अंश घेऊन हृदयाकडे जातो.
सयत्रैषचाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते, अथारूपज्ञो भवति
जेव्हा डोळ्यातील पुरुष मागे वळतो, तेव्हा तो रूपं पाहत नाही.
एकीभवति नपश्यतीत्य् आहुः एकीभवति नजिघ्रतीत्य् आहुः एकीभवति नरसयतीत्य् आहुः एकीभवति नवदतीत्य् आहुः एकीभवति नशृणोतीत्य् आहुः एकीभवति नमनुत इत्य् आहुः एकीभवति नस्पृशतीत्य् आहुः एकीभवति नविजानातीत्य् आहुः
लोक म्हणतात, 'तो एकरूप होतो; तो पाहत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो वास घेत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो चव घेत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो बोलत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो ऐकत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो विचार करत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो स्पर्श करत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो जाणत नाही.'
तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते; तेन प्रद्योतेनैषआत्मानिष्क्रामति, चक्षुष्टोवा मूर्ध्नोवान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः॥ तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति, प्राणमनूत्क्रामन्तँ सर्वे प्राणाअनूत्क्रामन्ति॥ संजानं एवान्ववक्रामति, सएषज्ञः सविज्ञानो भवति तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञाच
तद्यथा तृणजलायुकातृणस्यान्तं गत्वात्मनं उपसँहरति एवमेवायम्पुरुष इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वात्मनं उपसँहरति
जसं जळ्यातील जळवा गवताच्या टोकावर पोहोचून स्वतःला आकसून घेतो, तसंच हा पुरुष हे शरीर सोडून, अज्ञान झटकून, स्वतःला एकत्र करतो.
तद्यथा पेशस्कारीपेशसो मात्रामपादायान्यन् नवतरं कल्याणतरँ रूपं तनुत, एवमेवायम्पुरुष इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरँ रूपं तनुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा ब्राह्मं वा प्राजापत्यं वा दैवं वान्येभ्यो वा भूतेभ्यः
जसा सोनार सोन्याचा एक तुकडा घेऊन त्यातून नवीन, अधिक सुंदर रूप बनवतो, तसंच हा पुरुष हे शरीर सोडून, अज्ञान झटकून, स्वतःसाठी नवीन, अधिक सुंदर रूप घेतो—ते पितरांचं असो, गंधर्वांचं असो, ब्रह्माचं असो, प्रजापतीचं असो, दैवी असो किंवा इतर कुठल्याही जीवांचं असो.
अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति; सयथाकामो भवति, तथाक्रतुर् भवति; यथाक्रतुर् भवति, तत्कर्म कुरुते; यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते
लोक म्हणतात, 'हा पुरुष इच्छेने बनलेला आहे.' जशी त्याची इच्छा, तसा त्याचा संकल्प; जसा संकल्प, तसं त्याचं कर्म; जे कर्म तो करतो, तेच त्याला मिळतं.
तदेषश्लोको भवतिः तदेवसत्तत् सहकर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य यत्किङ्चेहकरोत्ययं तस्माल् लोकात्पुनरैति अस्मैलोकाय कर्मण, इति नुकामयमानो; अथाकामयमानो योऽकामोनिष्काम आत्मकाम आप्तकामो भवति नतस्माद् प्राणाउत्क्रामन्ति अत्रैवसमवनीयन्ते . ॥. ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति
एक श्लोक आहे: 'ज्याचं मन ज्या गोष्टीशी जोडलेलं असतं, तो आपली कर्मं घेऊन तिथे जातो; कर्म संपल्यावर, इथे जे काही करतो त्यानुसार, तो त्या जगातून पुन्हा या जगात येतो. पण जो इच्छा नसलेला, इच्छा सोडलेला, स्वतःमध्ये समाधान पावलेला आहे, त्याचे प्राण बाहेर पडत नाहीत; तो ब्रह्मच होऊन ब्रह्मात विलीन होतो.'
तदेषश्लोको भवतिः यदासर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदिश्रिता अथ मर्त्योऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुत इति
एक श्लोक आहे: 'जेव्हा हृदयातील सर्व इच्छा सुटतात, तेव्हा माणूस अमर होतो; तो इथेच ब्रह्म प्राप्त करतो.'
तद्यथाहिनिर्व्लयनीवल्मीके मृताप्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते॥ अथायमनस्थिकोऽशरीरः प्राज्ञआत्मा .\^ ब्रह्मैवलोक एव, सम्राड्, इति होवाच याज्ञवल्क्यः . ॥. सोऽहं भगवते सहस्रानि ददामीति होवाच जनकोवैदेहः
जसं साप आपली कात टाकून वाळमुळावर पडून राहतो, तसं हे शरीर पडून राहतं; पण हा देह नसलेला, बुद्धिमान आत्मा ब्रह्म प्राप्त करून अमर होतो, राजन,' असं याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'मी आपल्याला हजार द्यायला तयार आहे, भगवन्,' असं जनक वैदेह म्हणाले.
तदप्य् एतेश्लोका अणुः पन्था वितरः पुराणो; माँ स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविद उत्क्रम्य स्वर्गं लोकमितोविमुक्ताः
काही श्लोक आहेत: 'हा मार्ग अगदी सूक्ष्म आणि प्राचीन आहे; मी त्याला स्पर्शही केलेला नाही, न चाललेलोही नाही. त्या मार्गाने, ब्रह्म जाणणारे ज्ञानी, हे जग सोडून, स्वर्गलोक प्राप्त करतात.'
तस्मिङ्छुक्लमुतनीलमाहुः पिङ्गलँ हरितं लोहितं चै- -षपन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस् तेनैति ब्रह्मवित्तैजसः पुण्यकृच्च \^
त्या मार्गावर पांढरं, निळं, पिवळं, हिरवं आणि लाल असं म्हणतात; तो ब्रह्माचा मार्ग आहे. त्या मार्गाने, ब्रह्म जाणणारा तेजस्वी आणि पुण्यवान जातो.
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिम् . उपासते; ततो भूय इव तेतमो यउ सम्भूत्याँ . रताः
जे अव्यक्ताची उपासना करतात, ते अंधाऱ्या अंधारात जातात; आणि जे व्यक्तात रममाण होतात, ते त्याहूनही अधिक अंधारात पडतात.
असुर्या नाम तेलोका अन्धेन तमसावृतास् ताँस् तेप्रेत्यापिगच्छत्य् य् अविद्वाँसोऽबुधाजनाः
'असुर्य' नावाचे जे लोक आहेत, ते घनदाट अंधाराने वेढलेले आहेत; अशा लोकांत, मृत्यूनंतर, अज्ञानी आणि मूर्ख लोक जातात.
तदेवसन्तस् तदु भवामो . नचेदवेदी महती विनष्टिर् येतद्विदुरमृतास् तेभवन्त्य् अथेतरे दुःखमेवोपयन्ति
जेव्हा आपण तेच असतो, तेव्हा आपण तेच होतो. हे जर कुणाला कळलं नाही, तर मोठं नुकसान होतं. ज्यांना हे कळतं, ते अमर होतात; इतर मात्र दुःखातच अडकतात.
आत्मानं चेद्विजानीयाद् अयमस्मीति पुरुषः किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनु संचरेत्
जर एखाद्या माणसाने स्वतःला 'हेच मी आहे' असं ओळखलं, तर मग तो कोणत्या इच्छेसाठी आणि कोणासाठी हे शरीर धरून राहील?
यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा- -स्मिन्त्संदेह्येगहने प्रविष्टः सविश्वकृत् सहिसर्वस्य कर्ता तस्य लोकः, सउ लोकएव
ज्याचा आत्मा जागृत आहे, ज्याच्याजवळ समज आहे, जो या घनदाट शरीरात प्रवेशलेला आहे, जो सर्वांचा कर्ता आहे—त्याच्यासाठी तोच खरा लोक आहे, आणि तोच त्याचा खरा लोक आहे.
यदैतमनुपश्यति अत्मानं देवमङ्जसे- -शानं भूतभव्यस्य नतदा विचिकित्सति \`
जेव्हा माणूस या आत्म्याला देव, सरळ, भूतकाळ आणि भविष्यातील सर्वाचा स्वामी म्हणून पाहतो, तेव्हा त्याच्या मनात शंका राहत नाही.
यस्मिन्पङ्च पङ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितस् तमेवमन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतं
ज्याच्यात पाच पाचांचे समूह आणि आकाश स्थिर आहेत, असा आत्मा ज्याने ओळखला, तो ब्रह्मरूप होतो आणि अमरत्व प्राप्त करतो.
यस्मादर्वाक्संवत्सरो अहोभिः परिवर्तते तद्देवाज्योतिषां ज्योतिर् आयुर्ह्य् उपासते अमृतं
ज्याच्यापासून वर्ष दिवसांनुसार फिरते, त्यालाच देवता प्रकाशांचा प्रकाश, आयुष्य आणि अमरत्व मानून उपासना करतात.
प्राणस्य प्राणमुतचक्षुषश्चक्षुर् उतश्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो येमनो विदुः तेनिचिक्युर्ब्रह्म पुराणमग्र्यं 19 मनसैवाप्तव्यं नेहनानास्ति किं चन
श्वासाचा श्वास, डोळ्यांचे डोळे, कानांचे कान, अन्नाचे अन्न, मनाचे मन—हे जे जाणतात, त्यांनी आद्य आणि प्राचीन ब्रह्म ओळखले आहे. ते केवळ मनानेच मिळवता येते. इथे काहीही वेगळेपण नाही.
मृत्योः समृत्युमाप्नोति यइहनानेव पश्यति 20 मनसैवानुद्रष्टव्यं एतदप्रमयं ध्रुवम्
जो इथे काहीही भिन्नता पाहतो, तो मृत्यूनंतर मृत्यूला जातो. हे केवळ मनानेच जाणता येते; हे मोजता येत नाही, आणि कायमचे आहे.
विरजः पर आकाशाद् अजआत्मामहान्ध्रुवस् 21 तमेवधीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणो नानुध्यायाद्बहूङ्छब्दान् वाचोविग्लापनँ हितद् इति
जो निर्मळ, सर्वोच्च, आकाशाहून मोठा, अजन्मा, महान आणि अचल आहे—त्याला ओळखून ज्ञानी ब्राह्मणाने समज वाढवावी; अनेक शब्दांमध्ये गुंतू नये, कारण त्याने केवळ वाणी थकते.
सवाअयमात्मा . ; य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः ~ सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किङ्च . ॥. सनसाधुना कर्मणा भूयान्नोएवासाधुना कनीयान् . एषभूताधिपतिर् . एषलोकेश्वरएशलोकपाल . ससेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय
हा आत्मा म्हणजेच तो, जो हृदयातील आकाशात आहे, सर्वांचा स्वामी, सर्वांचा अधिपती, सर्वांचा रक्षक, आणि सर्व काही नियंत्रित करणारा आहे. चांगल्या कर्माने तो मोठा होतो, वाईट कर्माने तो लहान होतो. तोच सर्व प्राण्यांचा स्वामी, जगाचा स्वामी, जगाचा रक्षक, आणि या सर्व लोकांना वेगळे ठेवणारा पूल आहे.
तमेतं वेदानुवचनेन . विविदिषन्ति, ब्रह्मचर्येन तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतम् एवविदित्वामुनिर्भवति एतमेवप्रव्राजिनो लोकमीप्सन्तः प्रव्रजन्ति
याच ज्ञानासाठी लोक वेदपठण, ब्रह्मचर्य, तप, श्रद्धा आणि नाश न होणाऱ्या यज्ञाने प्रयत्न करतात. हे न कळल्यास माणूस ऋषी होतो; आणि जे केवळ ह्याच लोकाची इच्छा करतात, ते संन्यास घेऊन त्याचा शोध घेतात.
एतद्ध स्म वैतत्पूर्वे ब्रह्मणाअनुचाना . विद्वाँसः प्रजां नकामयन्तेः किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायम्लोकइति॥ तेह स्म पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति; याह्य् एवपुत्रैषणासावित्तैषणा, यावित्तैषणासालोकैषणोभेह्य् एतेएषणे एवभवतः
पूर्वीचे ब्रह्मज्ञानी हे जाणून, संततीची इच्छा करत नसत: 'आमचा आत्मा जेव्हा हा जगच झाला, तेव्हा आम्हाला मुलांची काय गरज?' म्हणून त्यांनी पुत्र, संपत्ती आणि लोकांची इच्छा सोडून भिक्षेवर जगले. पुत्राची इच्छा म्हणजेच संपत्तीची, आणि संपत्तीची इच्छा म्हणजेच लोकांची—या दोन्ही केवळ इच्छा आहेत.
सएषनेति नेत्य् आत्मागृह्यो नहिगृह्यते, अशीर्यो नहिशीर्यते, असङ्गोऽसितो नसज्यते नव्यथते .\^ , . य् अतः [+]+[/+]पापमकरवमित्यतः कल्याणमकरवमित्य् उभे-उभे ह्य् एष एतेतरति अमृतः साध्वसाधुनी . \^॥. नैनं कृताकृते तपतः
हा आत्मा 'हे नाही, ते नाही' असाच आहे—त्याला पकडता येत नाही, तो कधीही नाश पावत नाही, कुठेही जडत नाही, आणि कधीही दुःखी होत नाही. 'मी पाप केलं' किंवा 'मी पुण्य केलं' असं वाटलं, तरी तो दोन्हींपलीकडे जातो; तो अमर आहे, चांगल्या-वाईटाच्या पलीकडे आहे. त्याला कुठलेही कर्म लागू पडत नाही.
त्याच्या हृदयाचा टोक उजळतो; त्या प्रकाशामुळे आत्मा बाहेर पडतो—कधी डोळ्यातून, कधी डोक्यातून, किंवा शरीराच्या इतर भागांतून. तो निघताना प्राण मागे येतो; प्राण निघाला की सर्व इतर प्राण मागे येतात. तो पूर्ण शुद्धतेने निघतो, आणि तो ज्ञानी व जागरूक असतो. त्याचं ज्ञान, त्याची कर्मं आणि त्याची पूर्वीची समज हे सगळं त्याच्यासोबत जातं.
सवाअयमात्माब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः . प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमय आकाशमयो वायुमयस् तेजोमय आपोमयः पृथिवीमयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो हर्षमयोऽहर्षमयः \^ . . . धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयः॥ तद्यदेदंमयो अदोमय इति यथाकारीयथाचारीतथा भवति॥ साधुकारीसाधुर्भवति, पापकारीपापोभवति, पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन
हा आत्मा म्हणजेच ब्रह्म आहे—तो ज्ञानाचा, मनाचा, वाणीचा, प्राणाचा, डोळ्याचा, कानाचा, आकाशाचा, वाऱ्याचा, तेजाचा, पाण्याचा, पृथ्वीचा, रागाचा, राग नसण्याचा, आनंदाचा, आनंद नसण्याचा, धर्माचा, अधर्माचा—सर्वांचा बनलेला आहे. जसा तो वागतो, जसं त्याचं आचरण असतं, तसाच तो होतो. जो चांगलं करतो तो चांगला होतो; जो वाईट करतो तो वाईट होतो. पुण्य कर्माने पुण्य मिळतं, पाप कर्माने पाप मिळतं.