यद्वैतन्नशृणोति, शृण्वन्वैतच्छ्रोतव्यं . नशृणोति; नहिश्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात्
तो काहीच ऐकत नाही, तरी 'तो ऐकतो' असं समजावं लागतं. तो ऐकत नाही, कारण ऐकणाऱ्याचं ऐकणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो ऐकू शकेल.
यद्वैतन्नमनुते, मन्वानोवैतन्मन्तव्यं . नमनुते; नहिमन्तुर्मतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत
तो काहीच विचार करत नाही, तरी 'तो विचार करतो' असं समजावं लागतं. तो विचार करत नाही, कारण विचार करणाऱ्याचं विचार करणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो विचार करू शकेल.
यद्वैतन्नस्पृशति, स्पृशन्वैतत्स्प्रष्टव्यं . नस्पृशति; नहिस्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत्
तो काहीच स्पर्श करत नाही, तरी 'तो स्पर्श करतो' असं समजावं लागतं. तो स्पर्श करत नाही, कारण स्पर्श करणाऱ्याचं स्पर्श करणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो स्पर्श करू शकेल.
यद्वैतन्नविजानाति, विजानन्वैतद्विज्ञेयं . नविजानाति; नहिविज्ञातुर्विज्ञानाद् विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्
तो काहीच जाणत नाही, तरी 'तो जाणतो' असं समजावं लागतं. तो जाणत नाही, कारण जाणणाऱ्याचं जाणणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो जाणू शकेल.
. यत्र वा अन्यदिव स्यात् तत्रान्योऽन्यत्पश्येद् अन्योऽन्यज् जिघ्रेद् अन्योऽन्यद्रसयेद् अन्योऽन्यद्वदेद् अन्योऽन्यच्छृणुयाद् अन्योऽन्यन्मन्वीता -न्योऽन्यत्स्पृशेद् अन्योऽन्यद्विजानीयात्
पण जर इथे दुसरं काही असतं, तर एकजण दुसऱ्याला पाहू शकला असता, वास घेऊ शकला असता, चव घेऊ शकला असता, बोलू शकला असता, ऐकू शकला असता, विचार करू शकला असता, स्पर्श करू शकला असता, जाणू शकला असता.
33-36 32-42; स वा एष एतस्मिन्त्स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव
हा आत्मा जागृती आणि झोप यामधल्या अवस्थेत सर्व सुख-दुःख अनुभवतो, पुण्य आणि पाप पाहतो, आणि मग त्याच मार्गाने पुन्हा पुन्हा नव्या जन्माला येतो, ज्ञान पूर्ण होईपर्यंत.
33-36 32-42; तद्यथानः सुसमाहितमुत्सर्जं यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जं याति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति
जसं ओझ्याने भरलेली गाडी हळूहळू पुढे जाते, तसंच हा देहधारी आत्मा प्रज्ञात्म्यावर आरूढ होऊन, वरचा श्वास सुटला की देह सोडतो.
33-36 32-42; स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति, तद्यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यत, एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति प्राणायैव
जेव्हा हा आत्मा सूक्ष्म अवस्थेला पोहोचतो—म्हणजे म्हातारपणाने किंवा आजाराने—तेव्हा तो देह सोडतो, जसं पिकलेलं आंबं, उंबर किंवा पिंपळाचं फळ डहाळीपासून सुटतं. तसंच हा पुरुष या सर्व अंगांपासून मुक्त होतो आणि मग त्याच मार्गाने पुन्हा पुन्हा नव्या जन्माला येतो, प्राणाच्या आधारावर.
तद्यथा राजानमायन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽन्नैः पानैरवसथैः प्रतिकल्पन्तेः अयमायात्ययमागच्छतीति एवँ हैवंविदँ सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्तः इदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति
जसं एखादा राजा येणार असतो, तेव्हा त्याचे कडक अधिकारी, सारथी, गावचे प्रमुख आणि इतर लोक अन्न, पाणी आणि निवासाची तयारी करतात, 'तो येतोय, तो जवळ येतोय' असं म्हणतात; तसंच, असं जाणणाऱ्यासाठी सर्व जीव 'हे ब्रह्म येतंय, हे ब्रह्म जवळ येतंय' असं म्हणत तयारी करतात.
तद्यथा राजानं प्रयियासन्तमुग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्यउपसमायन्त्य् . एवम्हैवंविदं सर्वे प्राणाउपसमायन्ति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासीभवति॥ 4 = 14.7.2 =
जसं एखादा राजा निघून जाणार असतो, तेव्हा त्याचे कडक अधिकारी, सारथी आणि गावचे प्रमुख त्याच्याजवळ गोळा होतात; तसंच, असं जाणणाऱ्याजवळ त्याचा श्वास वर जाणार असतो, तेव्हा सर्व प्राण त्याच्याजवळ गोळा होतात.
सयत्रायम्शारिरं . आत्माबल्यं नीत्य संमोहमिव न्येति अथैनमेतेप्राणाअभिसमायन्ति; सएतास् तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति
जेव्हा हा आत्मा शरीरातून आपली शक्ती मागे घेतो, जणू काही तो बेशुद्ध होतो, तेव्हा हे सर्व प्राण त्याच्याजवळ एकत्र येतात; तो आपल्या तेजाचा अंश घेऊन हृदयाकडे जातो.
सयत्रैषचाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते, अथारूपज्ञो भवति
जेव्हा डोळ्यातील पुरुष मागे वळतो, तेव्हा तो रूपं पाहत नाही.
एकीभवति नपश्यतीत्य् आहुः एकीभवति नजिघ्रतीत्य् आहुः एकीभवति नरसयतीत्य् आहुः एकीभवति नवदतीत्य् आहुः एकीभवति नशृणोतीत्य् आहुः एकीभवति नमनुत इत्य् आहुः एकीभवति नस्पृशतीत्य् आहुः एकीभवति नविजानातीत्य् आहुः
लोक म्हणतात, 'तो एकरूप होतो; तो पाहत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो वास घेत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो चव घेत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो बोलत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो ऐकत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो विचार करत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो स्पर्श करत नाही.' 'तो एकरूप होतो; तो जाणत नाही.'
तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते; तेन प्रद्योतेनैषआत्मानिष्क्रामति, चक्षुष्टोवा मूर्ध्नोवान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः॥ तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति, प्राणमनूत्क्रामन्तँ सर्वे प्राणाअनूत्क्रामन्ति॥ संजानं एवान्ववक्रामति, सएषज्ञः सविज्ञानो भवति तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञाच
तद्यथा तृणजलायुकातृणस्यान्तं गत्वात्मनं उपसँहरति एवमेवायम्पुरुष इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वात्मनं उपसँहरति
जसं जळ्यातील जळवा गवताच्या टोकावर पोहोचून स्वतःला आकसून घेतो, तसंच हा पुरुष हे शरीर सोडून, अज्ञान झटकून, स्वतःला एकत्र करतो.
तद्यथा पेशस्कारीपेशसो मात्रामपादायान्यन् नवतरं कल्याणतरँ रूपं तनुत, एवमेवायम्पुरुष इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरँ रूपं तनुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा ब्राह्मं वा प्राजापत्यं वा दैवं वान्येभ्यो वा भूतेभ्यः
जसा सोनार सोन्याचा एक तुकडा घेऊन त्यातून नवीन, अधिक सुंदर रूप बनवतो, तसंच हा पुरुष हे शरीर सोडून, अज्ञान झटकून, स्वतःसाठी नवीन, अधिक सुंदर रूप घेतो—ते पितरांचं असो, गंधर्वांचं असो, ब्रह्माचं असो, प्रजापतीचं असो, दैवी असो किंवा इतर कुठल्याही जीवांचं असो.
अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति; सयथाकामो भवति, तथाक्रतुर् भवति; यथाक्रतुर् भवति, तत्कर्म कुरुते; यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते
लोक म्हणतात, 'हा पुरुष इच्छेने बनलेला आहे.' जशी त्याची इच्छा, तसा त्याचा संकल्प; जसा संकल्प, तसं त्याचं कर्म; जे कर्म तो करतो, तेच त्याला मिळतं.
तदेषश्लोको भवतिः तदेवसत्तत् सहकर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य प्राप्यान्तं कर्मणस् तस्य यत्किङ्चेहकरोत्ययं तस्माल् लोकात्पुनरैति अस्मैलोकाय कर्मण, इति नुकामयमानो; अथाकामयमानो योऽकामोनिष्काम आत्मकाम आप्तकामो भवति नतस्माद् प्राणाउत्क्रामन्ति अत्रैवसमवनीयन्ते . ॥. ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति
एक श्लोक आहे: 'ज्याचं मन ज्या गोष्टीशी जोडलेलं असतं, तो आपली कर्मं घेऊन तिथे जातो; कर्म संपल्यावर, इथे जे काही करतो त्यानुसार, तो त्या जगातून पुन्हा या जगात येतो. पण जो इच्छा नसलेला, इच्छा सोडलेला, स्वतःमध्ये समाधान पावलेला आहे, त्याचे प्राण बाहेर पडत नाहीत; तो ब्रह्मच होऊन ब्रह्मात विलीन होतो.'
तदेषश्लोको भवतिः यदासर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदिश्रिता अथ मर्त्योऽमृतो भवत्य् अत्र ब्रह्म समश्नुत इति
एक श्लोक आहे: 'जेव्हा हृदयातील सर्व इच्छा सुटतात, तेव्हा माणूस अमर होतो; तो इथेच ब्रह्म प्राप्त करतो.'
तद्यथाहिनिर्व्लयनीवल्मीके मृताप्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते॥ अथायमनस्थिकोऽशरीरः प्राज्ञआत्मा .\^ ब्रह्मैवलोक एव, सम्राड्, इति होवाच याज्ञवल्क्यः . ॥. सोऽहं भगवते सहस्रानि ददामीति होवाच जनकोवैदेहः
जसं साप आपली कात टाकून वाळमुळावर पडून राहतो, तसं हे शरीर पडून राहतं; पण हा देह नसलेला, बुद्धिमान आत्मा ब्रह्म प्राप्त करून अमर होतो, राजन,' असं याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'मी आपल्याला हजार द्यायला तयार आहे, भगवन्,' असं जनक वैदेह म्हणाले.
तदप्य् एतेश्लोका अणुः पन्था वितरः पुराणो; माँ स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविद उत्क्रम्य स्वर्गं लोकमितोविमुक्ताः
काही श्लोक आहेत: 'हा मार्ग अगदी सूक्ष्म आणि प्राचीन आहे; मी त्याला स्पर्शही केलेला नाही, न चाललेलोही नाही. त्या मार्गाने, ब्रह्म जाणणारे ज्ञानी, हे जग सोडून, स्वर्गलोक प्राप्त करतात.'
तस्मिङ्छुक्लमुतनीलमाहुः पिङ्गलँ हरितं लोहितं चै- -षपन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस् तेनैति ब्रह्मवित्तैजसः पुण्यकृच्च \^
त्या मार्गावर पांढरं, निळं, पिवळं, हिरवं आणि लाल असं म्हणतात; तो ब्रह्माचा मार्ग आहे. त्या मार्गाने, ब्रह्म जाणणारा तेजस्वी आणि पुण्यवान जातो.
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिम् . उपासते; ततो भूय इव तेतमो यउ सम्भूत्याँ . रताः
जे अव्यक्ताची उपासना करतात, ते अंधाऱ्या अंधारात जातात; आणि जे व्यक्तात रममाण होतात, ते त्याहूनही अधिक अंधारात पडतात.
असुर्या नाम तेलोका अन्धेन तमसावृतास् ताँस् तेप्रेत्यापिगच्छत्य् य् अविद्वाँसोऽबुधाजनाः
'असुर्य' नावाचे जे लोक आहेत, ते घनदाट अंधाराने वेढलेले आहेत; अशा लोकांत, मृत्यूनंतर, अज्ञानी आणि मूर्ख लोक जातात.
तदेवसन्तस् तदु भवामो . नचेदवेदी महती विनष्टिर् येतद्विदुरमृतास् तेभवन्त्य् अथेतरे दुःखमेवोपयन्ति
जेव्हा आपण तेच असतो, तेव्हा आपण तेच होतो. हे जर कुणाला कळलं नाही, तर मोठं नुकसान होतं. ज्यांना हे कळतं, ते अमर होतात; इतर मात्र दुःखातच अडकतात.
आत्मानं चेद्विजानीयाद् अयमस्मीति पुरुषः किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनु संचरेत्
जर एखाद्या माणसाने स्वतःला 'हेच मी आहे' असं ओळखलं, तर मग तो कोणत्या इच्छेसाठी आणि कोणासाठी हे शरीर धरून राहील?
यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा- -स्मिन्त्संदेह्येगहने प्रविष्टः सविश्वकृत् सहिसर्वस्य कर्ता तस्य लोकः, सउ लोकएव
ज्याचा आत्मा जागृत आहे, ज्याच्याजवळ समज आहे, जो या घनदाट शरीरात प्रवेशलेला आहे, जो सर्वांचा कर्ता आहे—त्याच्यासाठी तोच खरा लोक आहे, आणि तोच त्याचा खरा लोक आहे.
सलिलएको द्रष्टाद्वैतो भवति एषब्रह्मलोकः, सम्राड्, इति हैनमुवाचैषास्य . \` परमागतिः एषास्य परमासंपद् एषोऽस्य परमोलोक, एषोऽस्य परमआनन्द, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति॥ 32 32-42, 33-36; सयोमनूष्याणाँ राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैः कामैः सम्पन्नतमः, समनुष्याणां परमआनन्दः॥ 33 32-42, 33-36; अथ येशतं मनुष्याणामानन्दाः, सएकः पित्ऱ्णां जितलोकानामानन्दः॥ 34 32-42, 33-36; अथ येशतं पित्ऱ्णां जितलोकानामानन्दाः, सएकः कर्मदेवानामानन्दो, येकर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते॥ 35 32-42, 33-36; अथ येशतं कर्मदेवानामानन्दाः, सएक आजानदेवानामानन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 36 32-42, 33-36; अथ येशतमाजानदेवानामानन्दाः, सएको देवलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 37 32-42, 33-36; अथ येशतं देवलोकआनन्दाः, सएको गन्धर्वलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 38 32-42, 33-36; अथ येशतं गन्धर्वलोकआनन्दाः, सएकः प्रजापतिलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 39 32-42, 33-36; अथ येशतं प्रजापतिलोकआनन्दाः, सएको ब्रह्मलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहत॥ एषब्रह्मलोकः, सम्राड्॥ इति हैनं अनुशशासैतदमृतँ॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैवब्रूहीति॥ 40 32-42, 33-36; सवाएषएतस्मिन्त्सम्प्रसादे रत्वाचरित्वादृष्ट्वैवपुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव; सयदत्र किङ्चित्पश्यत्यनन्वागतस् तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैवब्रूहीति॥ ==संबंधित कड़ियाँ== #[[उपनिषद्]] ##[[बृहदारण्यक उपनिषद्]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 1]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 2]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 3]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 4]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 5]] ==बाहरी कडियाँ== [[वर्गः:]]
पाण्यासारखा, तो एकटाच आहे, पाहणारा, द्वैत नाही—हेच ब्रह्मलोक आहे, सम्राट. असं त्याने शिकवलं: हेच त्याचं सर्वोच्च स्थान, हेच त्याची परमोच्च प्राप्ती, हेच त्याचा सर्वोच्च लोक, हेच त्याचा सर्वोच्च आनंद. या आनंदाचा एक तुकडा सुद्धा इतर सर्व जीव जगतात. माणसांत जो सर्व सुखांनी संपन्न, समृद्ध, इतरांचा स्वामी आहे, तोच सर्वांत आनंदी असतो. अशा माणसाचा आनंद हा माणसांचा सर्वोच्च आनंद आहे. या मानवाच्या आनंदाच्या शंभरपट जितके पितरांनी मिळवलेल्या लोकांचा आनंद आहे. त्या शंभरपट कर्माने देवत्व मिळवलेल्या देवांचा आनंद आहे. त्या शंभरपट जन्मतःच देव असलेल्या आणि जो वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहित आहे, त्याचा आनंद आहे. त्या शंभरपट प्रजापतीच्या लोकांचा आणि अशा वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहिताचा आनंद आहे. त्या शंभरपट ब्रह्मलोकाचा आणि अशा वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहिताचा आनंद आहे. हेच ब्रह्मलोक आहे, सम्राट. असं त्याने शिकवलं: हेच अमरत्व. 'मी आपल्याला हजार द्यतो, भगवन्. आता पुढे मुक्तीसाठी शिकवा.'
33-36 32-42; स यो मनूष्याणाँ राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः, स मनुष्याणां परम आनन्दो॥ अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः, स एकः पितृणां जितलोकानामानन्दो॥ अथ ये शतं पितृणां जितलोकानामानन्दाः, स एको गन्धर्वलोक आनन्दो॥ अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः, स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते॥ अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः, स एक आजानदेवानामानन्दो, यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो॥ अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः, स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो॥ अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः, स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो॥ अथैष एव परम आनन्द एष ब्रह्मलोकः, सम्राड्, इति होवाच याज्ञवल्क्यः॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति॥ अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकारः मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति
माणसांत जो सर्व सुखांनी परिपूर्ण, समृद्ध, इतरांचा स्वामी आहे, तोच सर्वांत आनंदी असतो. अशा माणसाचा आनंद हा माणसांचा सर्वोच्च आनंद आहे. त्या मानवाच्या आनंदाच्या शंभरपट जितके पितरांनी मिळवलेल्या लोकांचा आनंद आहे. त्या शंभरपट गंधर्वलोकाचा आनंद आहे. त्या शंभरपट कर्माने देवत्व मिळवलेल्या देवांचा आनंद आहे. त्या शंभरपट जन्मतःच देव असलेल्या आणि जो वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहित आहे, त्याचा आनंद आहे. त्या शंभरपट प्रजापतीच्या लोकांचा आणि अशा वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहिताचा आनंद आहे. त्या शंभरपट ब्रह्मलोकाचा आणि अशा वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहिताचा आनंद आहे. हेच खरे सर्वोच्च आनंद, हेच ब्रह्मलोक आहे, सम्राट, असं याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'मी आपल्याला हजार द्यतो, भगवन्. आता पुढे मुक्तीसाठी शिकवा.' तेव्हा याज्ञवल्क्य घाबरले, 'हा बुद्धिमान राजा सर्वांना मागे टाकेल' असं त्यांना वाटलं.
त्याच्या हृदयाचा टोक उजळतो; त्या प्रकाशामुळे आत्मा बाहेर पडतो—कधी डोळ्यातून, कधी डोक्यातून, किंवा शरीराच्या इतर भागांतून. तो निघताना प्राण मागे येतो; प्राण निघाला की सर्व इतर प्राण मागे येतात. तो पूर्ण शुद्धतेने निघतो, आणि तो ज्ञानी व जागरूक असतो. त्याचं ज्ञान, त्याची कर्मं आणि त्याची पूर्वीची समज हे सगळं त्याच्यासोबत जातं.
सवाअयमात्माब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः . प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमय आकाशमयो वायुमयस् तेजोमय आपोमयः पृथिवीमयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो हर्षमयोऽहर्षमयः \^ . . . धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयः॥ तद्यदेदंमयो अदोमय इति यथाकारीयथाचारीतथा भवति॥ साधुकारीसाधुर्भवति, पापकारीपापोभवति, पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन
हा आत्मा म्हणजेच ब्रह्म आहे—तो ज्ञानाचा, मनाचा, वाणीचा, प्राणाचा, डोळ्याचा, कानाचा, आकाशाचा, वाऱ्याचा, तेजाचा, पाण्याचा, पृथ्वीचा, रागाचा, राग नसण्याचा, आनंदाचा, आनंद नसण्याचा, धर्माचा, अधर्माचा—सर्वांचा बनलेला आहे. जसा तो वागतो, जसं त्याचं आचरण असतं, तसाच तो होतो. जो चांगलं करतो तो चांगला होतो; जो वाईट करतो तो वाईट होतो. पुण्य कर्माने पुण्य मिळतं, पाप कर्माने पाप मिळतं.