अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति; तमाक्रममाक्रम्योभयान्पाप्मन आनन्दाँश्च पश्यति॥ सयत्रायं . प्रस्वपिति अस्यलोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय, स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासास्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति
जसा हा पुरुष परलोकात प्रवेश करतो, तसा तिथे जाऊन तो पाप आणि आनंद, दोन्ही फळं पाहतो. जेव्हा तो झोपतो, तेव्हा या जगाच्या आठवणी घेऊन, त्यांना स्वतः नष्ट करून, पुन्हा स्वतः तयार करतो आणि स्वतःच्या प्रकाशात, स्वतःच्या तेजात झोपतो. इथे हा पुरुष स्वतःच प्रकाश बनतो.
नतत्र रथा नरथयोगा नपन्थानो भवन्ति अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते॥ नतत्रानन्दामुदः प्रमुदो भवन्ति अथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते॥ नतत्र वेशान्ताः स्रवन्त्यः पुष्करिण्यो भवन्ति अथ वेशान्तान्स्रवन्तीः पुष्करिणीः सृजते; सहिकर्ता
तिथे ना रथ असतात, ना रथवान, ना रस्ते; पण तो स्वतः रथ, रथवान आणि रस्ते निर्माण करतो. तिथे ना आनंद, ना सुख, ना हर्ष असतो; पण तो स्वतः आनंद, सुख, हर्ष निर्माण करतो. तिथे ना तलाव, ना वाहणाऱ्या नद्या, ना कमळाचे तलाव असतात; पण तो स्वतः तलाव, नद्या, कमळाचे तलाव निर्माण करतो. कारण तोच कर्ता आहे.
तदप्य् एतेश्लोकाः स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्या- -सुप्तः सुप्तानभिचाकशीति शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयः पौरुष एकहँसः
यासंबंधी असे श्लोक सांगितले जातात: झोपेत, शरीरावर विजय मिळवून, तो झोपणारा स्वतःच्या प्रकाशात चमकतो आणि शुद्ध सार घेऊन पुन्हा आपल्या स्थानावर परततो — तोच सुवर्णमय पुरुष, एकटा हंस.
प्राणेन रक्षन्नपरं कुलायं बहिः कुलायादमृतश्चरित्वा, सईयतेऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पौरुष एकहँसः
श्वासाने घराचे रक्षण करत, तो अमर पुरुष घराबाहेर फिरतो आणि पुन्हा जिथे इच्छा असेल तिथे परततो — तो सुवर्णमय पुरुष, एकटा हंस.
स्वप्नान्तउच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहून्य् उतेव स्त्रीभिः सहमोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन्
स्वप्नाच्या शेवटी, हा देव वरखाली फिरत, अनेक रूपं निर्माण करतो; कधी स्त्रियांसोबत आनंद घेतो, कधी खातो, कधी भीतीदायक गोष्टी पाहतो.
आराममस्य पश्यन्ति नतं कश्चनपश्यतीति तं नायतं बोधयेदित्य् आहुः दुर्भिषज्यँ हास्मैभवति, यमेषनप्रतिपद्यते
लोक त्याचं आनंदवन पाहतात, पण कोणीही त्याला पाहू शकत नाही. असं म्हणतात, 'कोणीही त्याला तिथे जागं करू नये.' जर त्याला शोधूनही तो परत आला नाही, तर तो बरा होणं कठीण होतं.
अथो खल्वाहुः जागरितदेशएवास्यैस; यानि ह्य् एवजाग्रत्पश्यति तानि सुप्तइत्यत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्यः . \`॥. सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव . ब्रूहीति
काही लोक म्हणतात, 'हीच त्याची जागृतावस्था आहे.' कारण जो काही तो जागेपणी पाहतो, तेच तो झोपेतही पाहतो — इथे हा पुरुष स्वतःच प्रकाश बनतो. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.' 'भगवन्, मी आपल्याला हजार देतो. आता, मला मुक्तीसाठी पुढे सांगा.'
. 40 : 34 सवाएषएतस्मिन्त्स्वप्नान्ते रत्वाचरित्वादृष्ट्वैवपुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव सयदत्र किङ्चित्पश्यत्यनन्वागतस् तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैवब्रूहीति
. स वा एष एतस्मिन्त्स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव; स यत्तत्र किङ्चित्पश्यत्यनन्वागतस् तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति
. स वा एष एतस्मिन्बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नान्तायैव
खरंच, जागृतीत आनंद घेत, फिरून, पुण्य आणि पाप पाहून, तो पुन्हा प्रत्येकाला त्यांच्या जागी परत आणतो, स्वप्नासाठी.
तद्यथा महामत्स्यउभेकूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं चैवमेवायं पुरुष एताउभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च
जसा मोठा मासा दोन्ही काठांवर — पूर्व आणि पश्चिम — फिरतो, तसा हा पुरुष या दोन्ही सीमांवर — स्वप्न आणि जागृती — फिरतो.
तद्यथास्मिन्नाकाशेश्येनोवा सुपर्णोवा विपरिपत्य रान्तः सँहत्य पक्षौसंलयायैवध्रियत, एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धवति यत्र सुप्तोनकं चनकामं कामयते नकं चनस्वप्नं पश्यति
जसा आकाशात पक्षी किंवा हंस उडत-उडत दमतो आणि पंख मिटतो, तसा हा पुरुष त्या टोकाकडे धावतो, जिथे तो झोपेत असतो, काहीच इच्छा करत नाही आणि कोणताही स्वप्न पाहत नाही.
तद्वाअस्यैतदात्मकाममाप्तकाममकामं .. रूपं॥ तद्यथा प्रियया स्त्रियासंपरिष्वक्तो नबाह्यं किं चनवेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः शारिरआत्मा . प्राज्ञनात्मना संपरिष्वक्तो नबाह्यं किं चनवेद नान्तरं
हेच त्याचं खरं स्वरूप आहे—स्वतःच्या इच्छांनी पूर्ण, सगळ्या इच्छा संपलेल्या स्थितीतलं. जसं प्रिय स्त्रीच्या मिठीत असताना बाहेरचं किंवा आतलं काहीच जाणवत नाही, तसंच हा देहधारी आत्मा प्रज्ञात्म्याच्या मिठीत असतो, तेव्हा त्याला बाहेरचं किंवा आतलं काहीच कळत नाही.
तद्वाअस्यैतदतिच्छन्दोऽपहतपाप्माभयँ रूपमशोकान्तरम्
हेच त्याचं अगदी मोकळं, पापरहित, निर्बंध, दुःखरहित आणि अंतःसुखाने भरलेलं स्वरूप आहे.
अत्र पितापिता भवति मातामाता लोकाअलोका देवाअदेवा वेदा अवेदा यज्ञोऽयज्ञो . अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा पौल्कसोऽपौल्कसश्चाण्डालोऽचण्डालः . . श्रमणोऽश्रमणस् तापसोऽतापसोऽनन्वागतः पुण्येनानन्वागतः पापेन; तीर्णोहितदासर्वाङ्शोकान्हृदयस्य भवति
यद्वैतन्नपश्यति, पश्यन्वैतद्द्रष्टव्यं . नपश्यतिः नहिद्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान्; नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्
तो काहीच पाहत नाही, तरी 'तो पाहतो' असं समजावं लागतं. तो पाहत नाही, कारण पाहणाऱ्याचं पाहणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो पाहू शकेल.
यद्वैतन्नजिघ्रति, जिघ्रन्वैतद्घ्रातव्यं . नजिघ्रति; नहिघ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यज् जिघ्रेत्
तो काहीच वास घेत नाही, तरी 'तो वास घेतो' असं समजावं लागतं. तो वास घेत नाही, कारण वास घेणाऱ्याचं वास घेणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो वास घेऊ शकेल.
यद्वैतन्नरसयति, विजानन्वैतद्रसं नरसयति; नहिरसयितूरसाद् विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत्
तो काहीच चव घेत नाही, तरी 'तो चव घेतो' असं समजावं लागतं. तो चव घेत नाही, कारण चव घेणाऱ्याचं चव घेणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो चाखू शकेल.
यद्वैतन्नवदति, वदन्वैतद्वक्तव्यं . नवदति; नहिवक्तुर्वचो विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत्
तो काहीच बोलत नाही, तरी 'तो बोलतो' असं समजावं लागतं. तो बोलत नाही, कारण बोलणाऱ्याचं बोलणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की ज्याच्याशी तो बोलू शकेल.
यद्वैतन्नशृणोति, शृण्वन्वैतच्छ्रोतव्यं . नशृणोति; नहिश्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात्
तो काहीच ऐकत नाही, तरी 'तो ऐकतो' असं समजावं लागतं. तो ऐकत नाही, कारण ऐकणाऱ्याचं ऐकणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो ऐकू शकेल.
यद्वैतन्नमनुते, मन्वानोवैतन्मन्तव्यं . नमनुते; नहिमन्तुर्मतेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत
तो काहीच विचार करत नाही, तरी 'तो विचार करतो' असं समजावं लागतं. तो विचार करत नाही, कारण विचार करणाऱ्याचं विचार करणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो विचार करू शकेल.
यद्वैतन्नस्पृशति, स्पृशन्वैतत्स्प्रष्टव्यं . नस्पृशति; नहिस्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत्
तो काहीच स्पर्श करत नाही, तरी 'तो स्पर्श करतो' असं समजावं लागतं. तो स्पर्श करत नाही, कारण स्पर्श करणाऱ्याचं स्पर्श करणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो स्पर्श करू शकेल.
यद्वैतन्नविजानाति, विजानन्वैतद्विज्ञेयं . नविजानाति; नहिविज्ञातुर्विज्ञानाद् विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्
तो काहीच जाणत नाही, तरी 'तो जाणतो' असं समजावं लागतं. तो जाणत नाही, कारण जाणणाऱ्याचं जाणणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो जाणू शकेल.
. यत्र वा अन्यदिव स्यात् तत्रान्योऽन्यत्पश्येद् अन्योऽन्यज् जिघ्रेद् अन्योऽन्यद्रसयेद् अन्योऽन्यद्वदेद् अन्योऽन्यच्छृणुयाद् अन्योऽन्यन्मन्वीता -न्योऽन्यत्स्पृशेद् अन्योऽन्यद्विजानीयात्
पण जर इथे दुसरं काही असतं, तर एकजण दुसऱ्याला पाहू शकला असता, वास घेऊ शकला असता, चव घेऊ शकला असता, बोलू शकला असता, ऐकू शकला असता, विचार करू शकला असता, स्पर्श करू शकला असता, जाणू शकला असता.
33-36 32-42; स वा एष एतस्मिन्त्स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव
हा आत्मा जागृती आणि झोप यामधल्या अवस्थेत सर्व सुख-दुःख अनुभवतो, पुण्य आणि पाप पाहतो, आणि मग त्याच मार्गाने पुन्हा पुन्हा नव्या जन्माला येतो, ज्ञान पूर्ण होईपर्यंत.
33-36 32-42; तद्यथानः सुसमाहितमुत्सर्जं यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जं याति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति
जसं ओझ्याने भरलेली गाडी हळूहळू पुढे जाते, तसंच हा देहधारी आत्मा प्रज्ञात्म्यावर आरूढ होऊन, वरचा श्वास सुटला की देह सोडतो.
33-36 32-42; स यत्रायमणिमानं न्येति जरया वोपतपता वाणिमानं निगच्छति, तद्यथाम्रं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यत, एवमेवायं पुरुष एभ्योऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति प्राणायैव
जेव्हा हा आत्मा सूक्ष्म अवस्थेला पोहोचतो—म्हणजे म्हातारपणाने किंवा आजाराने—तेव्हा तो देह सोडतो, जसं पिकलेलं आंबं, उंबर किंवा पिंपळाचं फळ डहाळीपासून सुटतं. तसंच हा पुरुष या सर्व अंगांपासून मुक्त होतो आणि मग त्याच मार्गाने पुन्हा पुन्हा नव्या जन्माला येतो, प्राणाच्या आधारावर.
खरंच, स्वप्नात आनंद घेत, फिरून, पुण्य आणि पाप पाहून, तो पुन्हा प्रत्येकाला त्यांच्या जागी परत आणतो, जागृतीसाठी. तिथे जे काही तो पाहतो, त्यानंतर काही येत नाही, त्याचं तो होतो; कारण हा पुरुष कोणत्याही गोष्टीशी जोडलेला नाही. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.' 'भगवन्, मी आपल्याला हजार देतो. आता, मला मुक्तीसाठी पुढे सांगा.'
खरंच, या स्वप्नात आनंद घेत, फिरून, पुण्य आणि पाप पाहून, तो पुन्हा प्रत्येकाला त्यांच्या जागी परत आणतो, जागृतीसाठी. तिथे जे काही तो पाहतो, त्यानंतर काही येत नाही, त्याचं तो होतो; कारण हा पुरुष कोणत्याही गोष्टीशी जोडलेला नाही. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.' 'भगवन्, मी आपल्याला हजार देतो. आता, मला मुक्तीसाठी पुढे सांगा.'
तावाअस्यैताहितानाम नाड्योयथा केशः सहस्रधाभिन्नस् तावताणिम्नातिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णा॥ अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति यदेवजाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया भयं . मन्यते॥ अथ यत्र राजेव देवइवाहम् एवइदँ सर्वं अस्मीति मन्यते सोऽस्य परमोलोको॥ अथ सुप्तोनकं चनकामं कामयते नकं चनस्वप्नं पश्यति . ॥.
या या नसा आपल्या देहात आहेत, जणू केसाची हजार तुकडे झाली असावीत, तशा त्या सगळ्या नाड्या पांढऱ्या, निळ्या, पिवळ्या, हिरव्या आणि लाल रंगांनी भरलेल्या आहेत. मग कधी कुणी आपल्याला मारल्यासारखं, दडपल्यासारखं, पकडल्यासारखं, अंधारात टाकल्यासारखं, खड्ड्यात पडल्यासारखं वाटतं, किंवा जागेपणी भीतीदायक गोष्टी दिसतात, ती सगळी भीती अज्ञानामुळे येते. पण जेव्हा माणूस म्हणतो, 'मीच राजा आहे, मीच देव आहे, हे सर्व मीच आहे,' तेव्हा तोच त्याचा सर्वोच्च लोक असतो. आणि जेव्हा तो गाढ झोपेत असतो, तेव्हा त्याला काहीच इच्छा राहत नाही, ना काही स्वप्न दिसतात.
इथे वडील वडील राहत नाहीत, आई आई राहत नाही, लोक लोक राहत नाहीत, देव देव राहत नाहीत, वेद वेद राहत नाहीत, यज्ञ यज्ञ राहत नाही. इथे चोर चोर राहत नाही, भ्रूणहत्यारा भ्रूणहत्यारा राहत नाही, अस्पृश्य अस्पृश्य राहत नाही, संन्यासी संन्यासी राहत नाही, तापस्वी तापस्वी राहत नाही; ना पुण्याचा ना पापाचा त्याला स्पर्श होतो; तो सर्व दुःखांवर मात करून मुक्त होतो.
सलिलएको द्रष्टाद्वैतो भवति एषब्रह्मलोकः, सम्राड्, इति हैनमुवाचैषास्य . \` परमागतिः एषास्य परमासंपद् एषोऽस्य परमोलोक, एषोऽस्य परमआनन्द, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति॥ 32 32-42, 33-36; सयोमनूष्याणाँ राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैः कामैः सम्पन्नतमः, समनुष्याणां परमआनन्दः॥ 33 32-42, 33-36; अथ येशतं मनुष्याणामानन्दाः, सएकः पित्ऱ्णां जितलोकानामानन्दः॥ 34 32-42, 33-36; अथ येशतं पित्ऱ्णां जितलोकानामानन्दाः, सएकः कर्मदेवानामानन्दो, येकर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते॥ 35 32-42, 33-36; अथ येशतं कर्मदेवानामानन्दाः, सएक आजानदेवानामानन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 36 32-42, 33-36; अथ येशतमाजानदेवानामानन्दाः, सएको देवलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 37 32-42, 33-36; अथ येशतं देवलोकआनन्दाः, सएको गन्धर्वलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 38 32-42, 33-36; अथ येशतं गन्धर्वलोकआनन्दाः, सएकः प्रजापतिलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः॥ 39 32-42, 33-36; अथ येशतं प्रजापतिलोकआनन्दाः, सएको ब्रह्मलोकआनन्दो, यश्च [+]+[/+]श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहत॥ एषब्रह्मलोकः, सम्राड्॥ इति हैनं अनुशशासैतदमृतँ॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैवब्रूहीति॥ 40 32-42, 33-36; सवाएषएतस्मिन्त्सम्प्रसादे रत्वाचरित्वादृष्ट्वैवपुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव; सयदत्र किङ्चित्पश्यत्यनन्वागतस् तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैवब्रूहीति॥ ==संबंधित कड़ियाँ== #[[उपनिषद्]] ##[[बृहदारण्यक उपनिषद्]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 1]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 2]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 3]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 4]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 5]] ==बाहरी कडियाँ== [[वर्गः:]]
पाण्यासारखा, तो एकटाच आहे, पाहणारा, द्वैत नाही—हेच ब्रह्मलोक आहे, सम्राट. असं त्याने शिकवलं: हेच त्याचं सर्वोच्च स्थान, हेच त्याची परमोच्च प्राप्ती, हेच त्याचा सर्वोच्च लोक, हेच त्याचा सर्वोच्च आनंद. या आनंदाचा एक तुकडा सुद्धा इतर सर्व जीव जगतात. माणसांत जो सर्व सुखांनी संपन्न, समृद्ध, इतरांचा स्वामी आहे, तोच सर्वांत आनंदी असतो. अशा माणसाचा आनंद हा माणसांचा सर्वोच्च आनंद आहे. या मानवाच्या आनंदाच्या शंभरपट जितके पितरांनी मिळवलेल्या लोकांचा आनंद आहे. त्या शंभरपट कर्माने देवत्व मिळवलेल्या देवांचा आनंद आहे. त्या शंभरपट जन्मतःच देव असलेल्या आणि जो वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहित आहे, त्याचा आनंद आहे. त्या शंभरपट प्रजापतीच्या लोकांचा आणि अशा वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहिताचा आनंद आहे. त्या शंभरपट ब्रह्मलोकाचा आणि अशा वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहिताचा आनंद आहे. हेच ब्रह्मलोक आहे, सम्राट. असं त्याने शिकवलं: हेच अमरत्व. 'मी आपल्याला हजार द्यतो, भगवन्. आता पुढे मुक्तीसाठी शिकवा.'
33-36 32-42; स यो मनूष्याणाँ राद्धः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नतमः, स मनुष्याणां परम आनन्दो॥ अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः, स एकः पितृणां जितलोकानामानन्दो॥ अथ ये शतं पितृणां जितलोकानामानन्दाः, स एको गन्धर्वलोक आनन्दो॥ अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः, स एकः कर्मदेवानामानन्दो ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्ते॥ अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः, स एक आजानदेवानामानन्दो, यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो॥ अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः, स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो॥ अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः, स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो॥ अथैष एव परम आनन्द एष ब्रह्मलोकः, सम्राड्, इति होवाच याज्ञवल्क्यः॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति॥ अत्र ह याज्ञवल्क्यो बिभयां चकारः मेधावी राजा सर्वेभ्यो मान्तेभ्य उदरौत्सीदिति
माणसांत जो सर्व सुखांनी परिपूर्ण, समृद्ध, इतरांचा स्वामी आहे, तोच सर्वांत आनंदी असतो. अशा माणसाचा आनंद हा माणसांचा सर्वोच्च आनंद आहे. त्या मानवाच्या आनंदाच्या शंभरपट जितके पितरांनी मिळवलेल्या लोकांचा आनंद आहे. त्या शंभरपट गंधर्वलोकाचा आनंद आहे. त्या शंभरपट कर्माने देवत्व मिळवलेल्या देवांचा आनंद आहे. त्या शंभरपट जन्मतःच देव असलेल्या आणि जो वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहित आहे, त्याचा आनंद आहे. त्या शंभरपट प्रजापतीच्या लोकांचा आणि अशा वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहिताचा आनंद आहे. त्या शंभरपट ब्रह्मलोकाचा आणि अशा वेदज्ञ, निष्पाप, इच्छारहिताचा आनंद आहे. हेच खरे सर्वोच्च आनंद, हेच ब्रह्मलोक आहे, सम्राट, असं याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'मी आपल्याला हजार द्यतो, भगवन्. आता पुढे मुक्तीसाठी शिकवा.' तेव्हा याज्ञवल्क्य घाबरले, 'हा बुद्धिमान राजा सर्वांना मागे टाकेल' असं त्यांना वाटलं.