सएषनेति नेत्य् आत्मागृह्यो नहिगृह्यतेऽशीर्यो नहिशीर्यतेऽसङ्गोऽसितो नसज्यते नव्यथते .\^ अभयं वै, जनक, प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः॥ सहोवाच जनकोवैदेहोः नमस् ते, याज्ञवल्क्याभयं त्वागच्छताद्योनो, भगवन् अभयं वेदयस .: स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वागच्छताद् याज्ञवल्क्य, यो नो, भगवन् अभयं वेदयसे; नमस् तेऽस्तु इमेविदेहाअयमहमस्मीति॥ 3 = 14.7.1 =
हा आत्मा 'हे नाही, ते नाही' असा आहे; तो पकडता येत नाही, कारण तो पकडता येत नाही; तो नाश पावत नाही, कारण तो नाश पावत नाही; तो कुठेही जडत नाही, कारण तो कुणाशीही जडत नाही; तो कधीही दुःखी होत नाही. 'राजन, तू निर्भयता प्राप्त केली आहेस,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. जनक वैदेह म्हणाले, 'आपल्याला नमस्कार, याज्ञवल्क्य. आम्हाला निर्भयता लाभो. भगवन्, आपण आम्हाला निर्भयता शिकवली.' जनक म्हणाले, 'याज्ञवल्क्य, तुम्हालाही निर्भयता लाभो, कारण तुम्ही आम्हाला निर्भयता शिकवली. आपल्याला नमस्कार. हे विदेह माझे आहेत; मी हाच आहे.'
जनकँ ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगामः समेनेन वदिष्य इत्य् अथ ह यज् जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रेसमूदतुस् तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ॥ सह कामप्रश्नमेववव्रे॥ तँ हास्मै ददौ॥ तँ ह सम्राड् एवपूर्वः पप्रच्छ
जनक वैदेह याज्ञवल्क्याजवळ गेला, मनात म्हणाला — 'मी त्याच्याशी वाद करीन.' मग जनक आणि याज्ञवल्क्य यांनी एकत्र अग्निहोत्र केले. याज्ञवल्क्याने त्याला वर दिला. त्याने 'काम' या विषयाचा प्रश्न मागितला. याज्ञवल्क्याने तो दिला. मग राजाने पूर्वीप्रमाणेच त्याला विचारले.
याज्ञवल्क्य, किंज्योतिरयं पुरुष इति॥ आदित्यज्योतिः, सम्राड्, इति होवाचादित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
'याज्ञवल्क्य, या पुरुषाचे प्रकाश काय आहे?' — 'राजन, सूर्य हा त्याचा प्रकाश आहे,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'सूर्याच्या प्रकाशाने तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परततो.' — 'हे तसेच आहे, याज्ञवल्क्य.'
अस्तमित आदित्ये, याज्ञवल्क्य, किंज्योतिरेवायं पुरुष इति॥ चन्द्रज्योतिः, सम्राड्, इति होवाच; चन्द्रेणैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
'सूर्य अस्ताला गेल्यावर, याज्ञवल्क्य, या पुरुषाचे प्रकाश काय?' — 'राजन, चंद्र हा त्याचा प्रकाश आहे,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'चंद्राच्या प्रकाशाने तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परततो.' — 'हे तसेच आहे, याज्ञवल्क्य.'
अस्तमित आदित्ये, याज्ञवल्क्य, चन्द्रमस्यस्तमिते, किंज्योतिरेवायं पुरुष इति॥ अग्निज्योतिः, सम्राड्, इति होवाच अग्निनैवज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
याज्ञवल्क्य, जेव्हा सूर्य मावळतो आणि चंद्रही मावळतो, तेव्हा हा मनुष्य कोणत्या प्रकाशात वावरतो? 'राजन्, त्याला अग्नीचा प्रकाश असतो,' असं त्यांनी उत्तर दिलं. अग्नीच्या प्रकाशात तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परत येतो.' 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.'
अस्तमित आदित्ये, याज्ञवल्क्य, चन्द्रमस्यस्तमिते, शान्तेऽग्नौ, किंज्योतिरेवायं पुरुष इति॥ वाग्ज्योतिः, सम्राड्, ! इति होवाच वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येति॥ तस्माद्वै, सम्राड्, अपि यत्र स्वः पाणिर्नविनिर्ज्ञायते, अथ यत्र वागुच्चरति उपैवतत्र न्येतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
अस्तमित आदित्ये, याज्ञवल्क्य, चन्द्रमस्यस्तमिते, शान्तेऽग्नौ, शान्तायां वाचि, किंज्योतिरेवायं पुरुष इति॥ आत्मज्योतिः, सम्राड्, इति होवाच ! आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येतीति
याज्ञवल्क्य, जेव्हा सूर्य मावळतो, चंद्रही मावळतो, अग्नी शांत होतो, आणि वाणीही शांत होते, तेव्हा हा मनुष्य कोणत्या प्रकाशात वावरतो? 'राजन्, त्याला आत्म्याचा प्रकाश असतो,' असं त्यांनी सांगितलं. आत्म्याच्या प्रकाशात तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परत येतो.
कतमआत्मेति॥ योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः \^\` ससमानः सन्नुभौलोकौसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव सधीः \` स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति . \^
आत्मा कोणता? जो हा ज्ञानमय पुरुष आहे, प्राणांमध्ये, हृदयातील अंतरंग प्रकाश — तोच दोन्ही लोकांत फिरतो. तो जणू काही विचार करतो, जणू काही हलतो, बुद्धीने युक्त आहे. तो स्वप्नवत होऊन हा लोक सोडून जातो.
सवाअयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः सँसृज्यते॥ सउत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति मृत्योरूपाणि .
हा पुरुष जन्म घेतो, शरीरात प्रवेश करतो आणि पापांशी जोडला जातो. मृत्यूसमयी वर जाताना, तो पाप — म्हणजे मृत्यूची रूपं — सोडून देतो.
तस्य वाएतस्य पुरुषस्य द्वेएवस्थाने भवतः इदं च परलोकस्थानं च; सन्ध्यं तृतीयँ स्वप्नस्थानं; तस्मिन्त्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठनुभेस्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च
या पुरुषाला दोन ठिकाणं आहेत — हे जग आणि परलोक. तिसरं, मधलं ठिकाण म्हणजे स्वप्नावस्था. या मधल्या अवस्थेत उभा राहून तो हे जग आणि परलोक, दोन्ही पाहतो.
अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति; तमाक्रममाक्रम्योभयान्पाप्मन आनन्दाँश्च पश्यति॥ सयत्रायं . प्रस्वपिति अस्यलोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय, स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासास्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति
जसा हा पुरुष परलोकात प्रवेश करतो, तसा तिथे जाऊन तो पाप आणि आनंद, दोन्ही फळं पाहतो. जेव्हा तो झोपतो, तेव्हा या जगाच्या आठवणी घेऊन, त्यांना स्वतः नष्ट करून, पुन्हा स्वतः तयार करतो आणि स्वतःच्या प्रकाशात, स्वतःच्या तेजात झोपतो. इथे हा पुरुष स्वतःच प्रकाश बनतो.
नतत्र रथा नरथयोगा नपन्थानो भवन्ति अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते॥ नतत्रानन्दामुदः प्रमुदो भवन्ति अथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते॥ नतत्र वेशान्ताः स्रवन्त्यः पुष्करिण्यो भवन्ति अथ वेशान्तान्स्रवन्तीः पुष्करिणीः सृजते; सहिकर्ता
तिथे ना रथ असतात, ना रथवान, ना रस्ते; पण तो स्वतः रथ, रथवान आणि रस्ते निर्माण करतो. तिथे ना आनंद, ना सुख, ना हर्ष असतो; पण तो स्वतः आनंद, सुख, हर्ष निर्माण करतो. तिथे ना तलाव, ना वाहणाऱ्या नद्या, ना कमळाचे तलाव असतात; पण तो स्वतः तलाव, नद्या, कमळाचे तलाव निर्माण करतो. कारण तोच कर्ता आहे.
तदप्य् एतेश्लोकाः स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्या- -सुप्तः सुप्तानभिचाकशीति शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयः पौरुष एकहँसः
यासंबंधी असे श्लोक सांगितले जातात: झोपेत, शरीरावर विजय मिळवून, तो झोपणारा स्वतःच्या प्रकाशात चमकतो आणि शुद्ध सार घेऊन पुन्हा आपल्या स्थानावर परततो — तोच सुवर्णमय पुरुष, एकटा हंस.
प्राणेन रक्षन्नपरं कुलायं बहिः कुलायादमृतश्चरित्वा, सईयतेऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पौरुष एकहँसः
श्वासाने घराचे रक्षण करत, तो अमर पुरुष घराबाहेर फिरतो आणि पुन्हा जिथे इच्छा असेल तिथे परततो — तो सुवर्णमय पुरुष, एकटा हंस.
स्वप्नान्तउच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहून्य् उतेव स्त्रीभिः सहमोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन्
स्वप्नाच्या शेवटी, हा देव वरखाली फिरत, अनेक रूपं निर्माण करतो; कधी स्त्रियांसोबत आनंद घेतो, कधी खातो, कधी भीतीदायक गोष्टी पाहतो.
आराममस्य पश्यन्ति नतं कश्चनपश्यतीति तं नायतं बोधयेदित्य् आहुः दुर्भिषज्यँ हास्मैभवति, यमेषनप्रतिपद्यते
लोक त्याचं आनंदवन पाहतात, पण कोणीही त्याला पाहू शकत नाही. असं म्हणतात, 'कोणीही त्याला तिथे जागं करू नये.' जर त्याला शोधूनही तो परत आला नाही, तर तो बरा होणं कठीण होतं.
अथो खल्वाहुः जागरितदेशएवास्यैस; यानि ह्य् एवजाग्रत्पश्यति तानि सुप्तइत्यत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्यः . \`॥. सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव . ब्रूहीति
काही लोक म्हणतात, 'हीच त्याची जागृतावस्था आहे.' कारण जो काही तो जागेपणी पाहतो, तेच तो झोपेतही पाहतो — इथे हा पुरुष स्वतःच प्रकाश बनतो. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.' 'भगवन्, मी आपल्याला हजार देतो. आता, मला मुक्तीसाठी पुढे सांगा.'
. 40 : 34 सवाएषएतस्मिन्त्स्वप्नान्ते रत्वाचरित्वादृष्ट्वैवपुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव सयदत्र किङ्चित्पश्यत्यनन्वागतस् तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैवब्रूहीति
. स वा एष एतस्मिन्त्स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव; स यत्तत्र किङ्चित्पश्यत्यनन्वागतस् तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति
. स वा एष एतस्मिन्बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नान्तायैव
खरंच, जागृतीत आनंद घेत, फिरून, पुण्य आणि पाप पाहून, तो पुन्हा प्रत्येकाला त्यांच्या जागी परत आणतो, स्वप्नासाठी.
तद्यथा महामत्स्यउभेकूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं चैवमेवायं पुरुष एताउभावन्तावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च
जसा मोठा मासा दोन्ही काठांवर — पूर्व आणि पश्चिम — फिरतो, तसा हा पुरुष या दोन्ही सीमांवर — स्वप्न आणि जागृती — फिरतो.
तद्यथास्मिन्नाकाशेश्येनोवा सुपर्णोवा विपरिपत्य रान्तः सँहत्य पक्षौसंलयायैवध्रियत, एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धवति यत्र सुप्तोनकं चनकामं कामयते नकं चनस्वप्नं पश्यति
जसा आकाशात पक्षी किंवा हंस उडत-उडत दमतो आणि पंख मिटतो, तसा हा पुरुष त्या टोकाकडे धावतो, जिथे तो झोपेत असतो, काहीच इच्छा करत नाही आणि कोणताही स्वप्न पाहत नाही.
तद्वाअस्यैतदात्मकाममाप्तकाममकामं .. रूपं॥ तद्यथा प्रियया स्त्रियासंपरिष्वक्तो नबाह्यं किं चनवेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः शारिरआत्मा . प्राज्ञनात्मना संपरिष्वक्तो नबाह्यं किं चनवेद नान्तरं
हेच त्याचं खरं स्वरूप आहे—स्वतःच्या इच्छांनी पूर्ण, सगळ्या इच्छा संपलेल्या स्थितीतलं. जसं प्रिय स्त्रीच्या मिठीत असताना बाहेरचं किंवा आतलं काहीच जाणवत नाही, तसंच हा देहधारी आत्मा प्रज्ञात्म्याच्या मिठीत असतो, तेव्हा त्याला बाहेरचं किंवा आतलं काहीच कळत नाही.
तद्वाअस्यैतदतिच्छन्दोऽपहतपाप्माभयँ रूपमशोकान्तरम्
हेच त्याचं अगदी मोकळं, पापरहित, निर्बंध, दुःखरहित आणि अंतःसुखाने भरलेलं स्वरूप आहे.
अत्र पितापिता भवति मातामाता लोकाअलोका देवाअदेवा वेदा अवेदा यज्ञोऽयज्ञो . अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभ्रूणहा पौल्कसोऽपौल्कसश्चाण्डालोऽचण्डालः . . श्रमणोऽश्रमणस् तापसोऽतापसोऽनन्वागतः पुण्येनानन्वागतः पापेन; तीर्णोहितदासर्वाङ्शोकान्हृदयस्य भवति
यद्वैतन्नपश्यति, पश्यन्वैतद्द्रष्टव्यं . नपश्यतिः नहिद्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान्; नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्
तो काहीच पाहत नाही, तरी 'तो पाहतो' असं समजावं लागतं. तो पाहत नाही, कारण पाहणाऱ्याचं पाहणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो पाहू शकेल.
यद्वैतन्नजिघ्रति, जिघ्रन्वैतद्घ्रातव्यं . नजिघ्रति; नहिघ्रातुर्घ्रातेर्विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यज् जिघ्रेत्
तो काहीच वास घेत नाही, तरी 'तो वास घेतो' असं समजावं लागतं. तो वास घेत नाही, कारण वास घेणाऱ्याचं वास घेणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो वास घेऊ शकेल.
यद्वैतन्नरसयति, विजानन्वैतद्रसं नरसयति; नहिरसयितूरसाद् विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्रसयेत्
तो काहीच चव घेत नाही, तरी 'तो चव घेतो' असं समजावं लागतं. तो चव घेत नाही, कारण चव घेणाऱ्याचं चव घेणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की जे तो चाखू शकेल.
यद्वैतन्नवदति, वदन्वैतद्वक्तव्यं . नवदति; नहिवक्तुर्वचो विपरिलोपोविद्यतेऽविनाशित्वान् नतुतद्द्वितीयमस्ति, ततोऽन्यद्विभक्तं यद्वदेत्
तो काहीच बोलत नाही, तरी 'तो बोलतो' असं समजावं लागतं. तो बोलत नाही, कारण बोलणाऱ्याचं बोलणं कधीच थांबत नाही, ते अमर आहे. इथे दुसरं काहीच नाही, वेगळं असं काही नाही की ज्याच्याशी तो बोलू शकेल.
याज्ञवल्क्य, जेव्हा सूर्य मावळतो, चंद्रही मावळतो, अग्नीही शांत होतो, तेव्हा हा मनुष्य कोणत्या प्रकाशात वावरतो? 'राजन्, त्याला वाणीचा प्रकाश असतो,' असं त्यांनी सांगितलं. वाणीच्या प्रकाशात तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परत येतो. म्हणून, राजन्, जिथे आपला हातही दिसत नाही, तिथे जिथे वाणी ऐकू येते, तिथेच तो जातो. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.'
खरंच, स्वप्नात आनंद घेत, फिरून, पुण्य आणि पाप पाहून, तो पुन्हा प्रत्येकाला त्यांच्या जागी परत आणतो, जागृतीसाठी. तिथे जे काही तो पाहतो, त्यानंतर काही येत नाही, त्याचं तो होतो; कारण हा पुरुष कोणत्याही गोष्टीशी जोडलेला नाही. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.' 'भगवन्, मी आपल्याला हजार देतो. आता, मला मुक्तीसाठी पुढे सांगा.'
खरंच, या स्वप्नात आनंद घेत, फिरून, पुण्य आणि पाप पाहून, तो पुन्हा प्रत्येकाला त्यांच्या जागी परत आणतो, जागृतीसाठी. तिथे जे काही तो पाहतो, त्यानंतर काही येत नाही, त्याचं तो होतो; कारण हा पुरुष कोणत्याही गोष्टीशी जोडलेला नाही. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.' 'भगवन्, मी आपल्याला हजार देतो. आता, मला मुक्तीसाठी पुढे सांगा.'
तावाअस्यैताहितानाम नाड्योयथा केशः सहस्रधाभिन्नस् तावताणिम्नातिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णा॥ अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति यदेवजाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया भयं . मन्यते॥ अथ यत्र राजेव देवइवाहम् एवइदँ सर्वं अस्मीति मन्यते सोऽस्य परमोलोको॥ अथ सुप्तोनकं चनकामं कामयते नकं चनस्वप्नं पश्यति . ॥.
या या नसा आपल्या देहात आहेत, जणू केसाची हजार तुकडे झाली असावीत, तशा त्या सगळ्या नाड्या पांढऱ्या, निळ्या, पिवळ्या, हिरव्या आणि लाल रंगांनी भरलेल्या आहेत. मग कधी कुणी आपल्याला मारल्यासारखं, दडपल्यासारखं, पकडल्यासारखं, अंधारात टाकल्यासारखं, खड्ड्यात पडल्यासारखं वाटतं, किंवा जागेपणी भीतीदायक गोष्टी दिसतात, ती सगळी भीती अज्ञानामुळे येते. पण जेव्हा माणूस म्हणतो, 'मीच राजा आहे, मीच देव आहे, हे सर्व मीच आहे,' तेव्हा तोच त्याचा सर्वोच्च लोक असतो. आणि जेव्हा तो गाढ झोपेत असतो, तेव्हा त्याला काहीच इच्छा राहत नाही, ना काही स्वप्न दिसतात.
इथे वडील वडील राहत नाहीत, आई आई राहत नाही, लोक लोक राहत नाहीत, देव देव राहत नाहीत, वेद वेद राहत नाहीत, यज्ञ यज्ञ राहत नाही. इथे चोर चोर राहत नाही, भ्रूणहत्यारा भ्रूणहत्यारा राहत नाही, अस्पृश्य अस्पृश्य राहत नाही, संन्यासी संन्यासी राहत नाही, तापस्वी तापस्वी राहत नाही; ना पुण्याचा ना पापाचा त्याला स्पर्श होतो; तो सर्व दुःखांवर मात करून मुक्त होतो.