सवैनो ब्रूहि, याज्ञावल्क्य॥ मन एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठानन्दइत्य् एनदुपासीत॥ कानन्दता, याज्ञवल्क्य॥ मन एव, सम्राड्, इति होवाच; मनसा वै, सम्राट्, स्त्रियमभिहर्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रोजायते; सआनन्दो॥ मनो वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म; नैनं मनो जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
'आता तुम्ही सांगा, याज्ञवल्क्य.' — 'मन हेच निवासस्थान आहे; आकाश हा त्याचा आधार आहे — याप्रमाणे त्याचे आनंद म्हणून ध्यान करावे.' 'हा आनंद म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य?' — 'राजन, मन हेच आनंद आहे,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'मनानेच, राजन, पुरुष स्त्रीकडे जातो आणि तिच्यात त्याच्यासारखा पुत्र जन्माला येतो; तोच आनंद आहे. मन हेच परब्रह्म आहे, राजन; मन कधीच सोडून जात नाही, सर्व जीव त्याच्याकडे येतात.'
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो माणूस असे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. 'मी हजार गायी देईन,' असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'माझ्या वडिलांचे मत होते की, शिकवण न देता काही घ्यावे नाही.' 'मग त्यांनी तुम्हाला काय सांगितले?''
. . \^. अब्रवीन्मे विदग्धः हाकल्योः हृदयं वैब्रह्मेति; यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद् धृदयं वैब्रह्मेति अहृदयस्य हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां !॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥. 2 = 14.6.11?? =
जो माणूस असे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. 'मी हजार गायी देईन,' असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'माझ्या वडिलांचे मत होते की, शिकवण न देता काही घ्यावे नाही.' 'मग त्यांनी तुम्हाला काय सांगितले?''
सहोवाच . इन्धो ह वैनामैषयोऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्; तं वाएतमिन्धँ सन्तमिन्द्र इत्य् आचक्षते परोक्षेणैव; परोक्षप्रिया इव हिदेवाः प्रत्यक्षद्विषः
याज्ञवल्क्य म्हणाले — 'जो पुरुष उजव्या डोळ्यात आहे, त्याला 'इंध' असे म्हणतात; त्याला 'इंद्र' असेही म्हणतात, पण अप्रत्यक्षपणेच; कारण देवांना अप्रत्यक्ष बोलणे आवडते आणि प्रत्यक्ष बोलणे नको असते.'
अथैतद्वामेऽक्षिणि . पुरुषरूपम् एषास्य पत्नी विराट्, तयोरेषसँस्तावोयएषोऽन्तर्हृदय आकाशो॥ अथैनयोरेतदन्नं यएषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डो॥ अथैनयोरेतत्प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिवाथैनयोरेषासृतिः सती . संचरणी यैषाहृदयादूर्ध्वानाड्य् उच्चरति
आता डाव्या डोळ्यात एक पुरुषरूप आहे — ती त्याची पत्नी विराज आहे. या दोघांचे एकत्र येणे हृदयातील आकाशात होते. या दोघांसाठी हृदयातील रक्ताचा गोळा हा त्यांचा आहार आहे. या दोघांसाठी हृदयातील जाळ्यासारखे जाळे हे त्यांचे आवरण आहे. आणि या दोघांसाठी हृदयातून वर जाणारी नाडी ही त्यांची वाट आहे.
तावाअस्यैताहितानाम नाड्योयथ केशः सहस्रधाभिन्न .\^ एताभिर्वाएतम् आस्रवदास्रवति; तस्मादेषप्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः
हृदयाच्या हजारो नाड्या आहेत, जणू केस हजार वेळा विभागावेत तशा. या नाड्यांतून तो आत-बाहेर जातो. म्हणून, जेव्हा आत्मा या शरीरातून निघून जातो, तेव्हा तो जणू उपाशी झाल्यासारखा कृश होतो.
तस्य वाएतस्य पुरुषस्य . ॥. प्राची दिक्प्राङ्चः प्राणा, दक्षिणा दिग्दक्षिणाः प्राणाः, प्रतीची दिक्प्रत्यङ्चः प्राणा, उदीची दिगुदङ्चः प्राणा, ऊर्ध्वादिगूर्ध्वाः प्राणा, अवाची दिगवाङ्चः प्राणाः, सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः
त्या पुरुषाचे प्राण दिशा आहेत — पूर्व दिशेला पूर्वेकडील प्राण, दक्षिणेला दक्षिणेकडील प्राण, पश्चिमेला पश्चिमेकडील प्राण, उत्तरेला उत्तरेकडील प्राण, वरच्या दिशेला वरचे प्राण, खालीच्या दिशेला खालीचे प्राण; सर्व दिशा म्हणजे सर्व प्राण.
जनकँ ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगामः समेनेन वदिष्य इत्य् अथ ह यज् जनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रेसमूदतुस् तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ॥ सह कामप्रश्नमेववव्रे॥ तँ हास्मै ददौ॥ तँ ह सम्राड् एवपूर्वः पप्रच्छ
जनक वैदेह याज्ञवल्क्याजवळ गेला, मनात म्हणाला — 'मी त्याच्याशी वाद करीन.' मग जनक आणि याज्ञवल्क्य यांनी एकत्र अग्निहोत्र केले. याज्ञवल्क्याने त्याला वर दिला. त्याने 'काम' या विषयाचा प्रश्न मागितला. याज्ञवल्क्याने तो दिला. मग राजाने पूर्वीप्रमाणेच त्याला विचारले.
याज्ञवल्क्य, किंज्योतिरयं पुरुष इति॥ आदित्यज्योतिः, सम्राड्, इति होवाचादित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
'याज्ञवल्क्य, या पुरुषाचे प्रकाश काय आहे?' — 'राजन, सूर्य हा त्याचा प्रकाश आहे,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'सूर्याच्या प्रकाशाने तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परततो.' — 'हे तसेच आहे, याज्ञवल्क्य.'
अस्तमित आदित्ये, याज्ञवल्क्य, किंज्योतिरेवायं पुरुष इति॥ चन्द्रज्योतिः, सम्राड्, इति होवाच; चन्द्रेणैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
'सूर्य अस्ताला गेल्यावर, याज्ञवल्क्य, या पुरुषाचे प्रकाश काय?' — 'राजन, चंद्र हा त्याचा प्रकाश आहे,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'चंद्राच्या प्रकाशाने तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परततो.' — 'हे तसेच आहे, याज्ञवल्क्य.'
अस्तमित आदित्ये, याज्ञवल्क्य, चन्द्रमस्यस्तमिते, किंज्योतिरेवायं पुरुष इति॥ अग्निज्योतिः, सम्राड्, इति होवाच अग्निनैवज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
याज्ञवल्क्य, जेव्हा सूर्य मावळतो आणि चंद्रही मावळतो, तेव्हा हा मनुष्य कोणत्या प्रकाशात वावरतो? 'राजन्, त्याला अग्नीचा प्रकाश असतो,' असं त्यांनी उत्तर दिलं. अग्नीच्या प्रकाशात तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परत येतो.' 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.'
अस्तमित आदित्ये, याज्ञवल्क्य, चन्द्रमस्यस्तमिते, शान्तेऽग्नौ, किंज्योतिरेवायं पुरुष इति॥ वाग्ज्योतिः, सम्राड्, ! इति होवाच वाचैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येति॥ तस्माद्वै, सम्राड्, अपि यत्र स्वः पाणिर्नविनिर्ज्ञायते, अथ यत्र वागुच्चरति उपैवतत्र न्येतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
अस्तमित आदित्ये, याज्ञवल्क्य, चन्द्रमस्यस्तमिते, शान्तेऽग्नौ, शान्तायां वाचि, किंज्योतिरेवायं पुरुष इति॥ आत्मज्योतिः, सम्राड्, इति होवाच ! आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येतीति
याज्ञवल्क्य, जेव्हा सूर्य मावळतो, चंद्रही मावळतो, अग्नी शांत होतो, आणि वाणीही शांत होते, तेव्हा हा मनुष्य कोणत्या प्रकाशात वावरतो? 'राजन्, त्याला आत्म्याचा प्रकाश असतो,' असं त्यांनी सांगितलं. आत्म्याच्या प्रकाशात तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परत येतो.
कतमआत्मेति॥ योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः \^\` ससमानः सन्नुभौलोकौसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव सधीः \` स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति . \^
आत्मा कोणता? जो हा ज्ञानमय पुरुष आहे, प्राणांमध्ये, हृदयातील अंतरंग प्रकाश — तोच दोन्ही लोकांत फिरतो. तो जणू काही विचार करतो, जणू काही हलतो, बुद्धीने युक्त आहे. तो स्वप्नवत होऊन हा लोक सोडून जातो.
सवाअयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मभिः सँसृज्यते॥ सउत्क्रामन्म्रियमाणः पाप्मनो विजहाति मृत्योरूपाणि .
हा पुरुष जन्म घेतो, शरीरात प्रवेश करतो आणि पापांशी जोडला जातो. मृत्यूसमयी वर जाताना, तो पाप — म्हणजे मृत्यूची रूपं — सोडून देतो.
तस्य वाएतस्य पुरुषस्य द्वेएवस्थाने भवतः इदं च परलोकस्थानं च; सन्ध्यं तृतीयँ स्वप्नस्थानं; तस्मिन्त्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठनुभेस्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च
या पुरुषाला दोन ठिकाणं आहेत — हे जग आणि परलोक. तिसरं, मधलं ठिकाण म्हणजे स्वप्नावस्था. या मधल्या अवस्थेत उभा राहून तो हे जग आणि परलोक, दोन्ही पाहतो.
अथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति; तमाक्रममाक्रम्योभयान्पाप्मन आनन्दाँश्च पश्यति॥ सयत्रायं . प्रस्वपिति अस्यलोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय, स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासास्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति
जसा हा पुरुष परलोकात प्रवेश करतो, तसा तिथे जाऊन तो पाप आणि आनंद, दोन्ही फळं पाहतो. जेव्हा तो झोपतो, तेव्हा या जगाच्या आठवणी घेऊन, त्यांना स्वतः नष्ट करून, पुन्हा स्वतः तयार करतो आणि स्वतःच्या प्रकाशात, स्वतःच्या तेजात झोपतो. इथे हा पुरुष स्वतःच प्रकाश बनतो.
नतत्र रथा नरथयोगा नपन्थानो भवन्ति अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते॥ नतत्रानन्दामुदः प्रमुदो भवन्ति अथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते॥ नतत्र वेशान्ताः स्रवन्त्यः पुष्करिण्यो भवन्ति अथ वेशान्तान्स्रवन्तीः पुष्करिणीः सृजते; सहिकर्ता
तिथे ना रथ असतात, ना रथवान, ना रस्ते; पण तो स्वतः रथ, रथवान आणि रस्ते निर्माण करतो. तिथे ना आनंद, ना सुख, ना हर्ष असतो; पण तो स्वतः आनंद, सुख, हर्ष निर्माण करतो. तिथे ना तलाव, ना वाहणाऱ्या नद्या, ना कमळाचे तलाव असतात; पण तो स्वतः तलाव, नद्या, कमळाचे तलाव निर्माण करतो. कारण तोच कर्ता आहे.
तदप्य् एतेश्लोकाः स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्या- -सुप्तः सुप्तानभिचाकशीति शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयः पौरुष एकहँसः
यासंबंधी असे श्लोक सांगितले जातात: झोपेत, शरीरावर विजय मिळवून, तो झोपणारा स्वतःच्या प्रकाशात चमकतो आणि शुद्ध सार घेऊन पुन्हा आपल्या स्थानावर परततो — तोच सुवर्णमय पुरुष, एकटा हंस.
प्राणेन रक्षन्नपरं कुलायं बहिः कुलायादमृतश्चरित्वा, सईयतेऽमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पौरुष एकहँसः
श्वासाने घराचे रक्षण करत, तो अमर पुरुष घराबाहेर फिरतो आणि पुन्हा जिथे इच्छा असेल तिथे परततो — तो सुवर्णमय पुरुष, एकटा हंस.
स्वप्नान्तउच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहून्य् उतेव स्त्रीभिः सहमोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन्
स्वप्नाच्या शेवटी, हा देव वरखाली फिरत, अनेक रूपं निर्माण करतो; कधी स्त्रियांसोबत आनंद घेतो, कधी खातो, कधी भीतीदायक गोष्टी पाहतो.
आराममस्य पश्यन्ति नतं कश्चनपश्यतीति तं नायतं बोधयेदित्य् आहुः दुर्भिषज्यँ हास्मैभवति, यमेषनप्रतिपद्यते
लोक त्याचं आनंदवन पाहतात, पण कोणीही त्याला पाहू शकत नाही. असं म्हणतात, 'कोणीही त्याला तिथे जागं करू नये.' जर त्याला शोधूनही तो परत आला नाही, तर तो बरा होणं कठीण होतं.
अथो खल्वाहुः जागरितदेशएवास्यैस; यानि ह्य् एवजाग्रत्पश्यति तानि सुप्तइत्यत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्यः . \`॥. सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव . ब्रूहीति
काही लोक म्हणतात, 'हीच त्याची जागृतावस्था आहे.' कारण जो काही तो जागेपणी पाहतो, तेच तो झोपेतही पाहतो — इथे हा पुरुष स्वतःच प्रकाश बनतो. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.' 'भगवन्, मी आपल्याला हजार देतो. आता, मला मुक्तीसाठी पुढे सांगा.'
. 40 : 34 सवाएषएतस्मिन्त्स्वप्नान्ते रत्वाचरित्वादृष्ट्वैवपुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव सयदत्र किङ्चित्पश्यत्यनन्वागतस् तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैवब्रूहीति
. स वा एष एतस्मिन्त्स्वप्ने रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति बुद्धान्तायैव; स यत्तत्र किङ्चित्पश्यत्यनन्वागतस् तेन भवति असङ्गो ह्ययं पुरुष इति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य॥ सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि॥ अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति
. स वा एष एतस्मिन्बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्य् आद्रवति स्वप्नान्तायैव
खरंच, जागृतीत आनंद घेत, फिरून, पुण्य आणि पाप पाहून, तो पुन्हा प्रत्येकाला त्यांच्या जागी परत आणतो, स्वप्नासाठी.
विदग्ध शाकल्य यांनी मला सांगितले — 'हृदय हेच ब्रह्म आहे.' जसा कोणी आई, वडील किंवा गुरु यांच्या अधिकाराने बोलतो, तसा शाकल्य म्हणाला — 'हृदय हेच ब्रह्म आहे; कारण ज्याच्याकडे हृदय नाही, तो जणू काही हृदयच नसल्यासारखा आहे.' त्याला विचारले, 'त्याचे निवासस्थान आणि आधार काय?' पण त्याने उत्तर दिले नाही. हे, राजन, केवळ एक पैलू आहे.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ हृदयमेवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा; स्थितिरित्य् एनदुपासीत॥ कास्थितिता, याज्ञवल्क्य॥ हृदयमेव, सम्राड्, इति होवाच; हृदयं वै, सम्राट्, सर्वेषां भूतानामायतनँ; हृदयं वै, सम्राट्, सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा, हृदये ह्य् एव, सम्राट्, सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति; हृदयं वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म; नैनँ हृदयं जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
'आता तुम्ही सांगा, याज्ञवल्क्य.' — 'हृदय हेच निवासस्थान आहे; आकाश हा त्याचा आधार आहे — याप्रमाणे त्याचे स्थैर्य म्हणून ध्यान करावे.' 'हे स्थैर्य म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य?' — 'राजन, हृदय हेच स्थैर्य आहे,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'हृदय हे सर्व जीवांचे निवासस्थान आहे, राजन; हृदय हे सर्व जीवांचा आधार आहे; खरेतर, सर्व जीव हृदयातच स्थिर असतात, राजन. हृदय हेच परब्रह्म आहे; हृदय कधीच सोडून जात नाही, सर्व जीव त्याच्याकडे येतात.'
अथ ह जनको वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाचः नमस् ते ॥ याज्ञवल्क्यानु मा शाधीति॥ सहोवाचः यथा वै, सम्राड्, महान्तमध्वानमेष्यन्रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मासि एवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतोविमुच्यमानः क्वगमिष्यसीति॥ नाहं तद् भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति॥ अथ वैतेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति॥ ब्रवीतु भगवानिति
तेव्हा जनक वैदेह आपल्या आसनावरून उठून याज्ञवल्क्याजवळ आला आणि म्हणाला, 'आपल्याला नमस्कार! याज्ञवल्क्य, मला हरवू नका.' याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'राजन, जसा कोणी मोठ्या प्रवासासाठी रथ किंवा नौका तयार करतो, तसेच या उपनिषदांनी तुम्ही स्वतःला तयार केले आहे. श्रीमंत वृंदारक, वेद शिकून आणि उपनिषद सांगून, इथून मुक्त झाल्यावर तुम्ही कुठे जाल?' 'माझ्या प्रभो, मला माहीत नाही की मी कुठे जाईन.' 'तर मी सांगेन की तुम्ही कुठे जाल.' 'कृपया सांगा, भगवन्.'
सएषनेति नेत्य् आत्मागृह्यो नहिगृह्यतेऽशीर्यो नहिशीर्यतेऽसङ्गोऽसितो नसज्यते नव्यथते .\^ अभयं वै, जनक, प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः॥ सहोवाच जनकोवैदेहोः नमस् ते, याज्ञवल्क्याभयं त्वागच्छताद्योनो, भगवन् अभयं वेदयस .: स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वागच्छताद् याज्ञवल्क्य, यो नो, भगवन् अभयं वेदयसे; नमस् तेऽस्तु इमेविदेहाअयमहमस्मीति॥ 3 = 14.7.1 =
हा आत्मा 'हे नाही, ते नाही' असा आहे; तो पकडता येत नाही, कारण तो पकडता येत नाही; तो नाश पावत नाही, कारण तो नाश पावत नाही; तो कुठेही जडत नाही, कारण तो कुणाशीही जडत नाही; तो कधीही दुःखी होत नाही. 'राजन, तू निर्भयता प्राप्त केली आहेस,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. जनक वैदेह म्हणाले, 'आपल्याला नमस्कार, याज्ञवल्क्य. आम्हाला निर्भयता लाभो. भगवन्, आपण आम्हाला निर्भयता शिकवली.' जनक म्हणाले, 'याज्ञवल्क्य, तुम्हालाही निर्भयता लाभो, कारण तुम्ही आम्हाला निर्भयता शिकवली. आपल्याला नमस्कार. हे विदेह माझे आहेत; मी हाच आहे.'
याज्ञवल्क्य, जेव्हा सूर्य मावळतो, चंद्रही मावळतो, अग्नीही शांत होतो, तेव्हा हा मनुष्य कोणत्या प्रकाशात वावरतो? 'राजन्, त्याला वाणीचा प्रकाश असतो,' असं त्यांनी सांगितलं. वाणीच्या प्रकाशात तो बसतो, फिरतो, काम करतो आणि परत येतो. म्हणून, राजन्, जिथे आपला हातही दिसत नाही, तिथे जिथे वाणी ऐकू येते, तिथेच तो जातो. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.'
खरंच, स्वप्नात आनंद घेत, फिरून, पुण्य आणि पाप पाहून, तो पुन्हा प्रत्येकाला त्यांच्या जागी परत आणतो, जागृतीसाठी. तिथे जे काही तो पाहतो, त्यानंतर काही येत नाही, त्याचं तो होतो; कारण हा पुरुष कोणत्याही गोष्टीशी जोडलेला नाही. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.' 'भगवन्, मी आपल्याला हजार देतो. आता, मला मुक्तीसाठी पुढे सांगा.'
खरंच, या स्वप्नात आनंद घेत, फिरून, पुण्य आणि पाप पाहून, तो पुन्हा प्रत्येकाला त्यांच्या जागी परत आणतो, जागृतीसाठी. तिथे जे काही तो पाहतो, त्यानंतर काही येत नाही, त्याचं तो होतो; कारण हा पुरुष कोणत्याही गोष्टीशी जोडलेला नाही. 'हे अगदी खरं आहे, याज्ञवल्क्य.' 'भगवन्, मी आपल्याला हजार देतो. आता, मला मुक्तीसाठी पुढे सांगा.'