बृहदारण्यकोपनिषद्

एषउ एवबृहस्पतिः वाग्वैबृहती, तस्या एषपतिः तस्मादु बृहस्पतिः

तोच बृहस्पती आहे; वाणी ही खरी बृहती आहे आणि तो तिचा स्वामी आहे, म्हणून त्याला बृहस्पती म्हणतात.

एषउ एवब्रह्मणस्पतिः वाग्वैब्रह्म, तस्या एषपतिः तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः

तोच ब्रह्मणस्पती आहे; वाणी ही खऱ्या अर्थाने ब्रह्म आहे आणि तो तिचा स्वामी आहे, म्हणून त्याला ब्रह्मणस्पती म्हणतात.

एषउ एवसाम; वाग्वैसामैषसाचामश्चेति, तत्साम्नः सामत्वं॥ यद्वेवसमः प्लुषिणा, समोमशकेन, समोनागेन, समएभिस् त्रिभिर्लोकैः, समोऽनेन सर्वेण, तस्माद्वेवसामाश्नुतेसाम्नः सायुज्यँ सलोकतां, यएवमेतत्साम वेद

तोच साम आहे; वाणी ही खरी साम आहे आणि तोच तिचा गायक आहे. हेच सामाचं सार आहे. जो घोड्यासारखा, माश्यासारखा, हत्तीप्रमाणे, या तिन्ही लोकांसारखा आणि या सर्वांप्रमाणे सम आहे, तो सामाशी एकरूप होतो, सामाचं ऐक्य आणि लोकत्व प्राप्त करतो, जो हे साम जाणतो.

एषउ वाउद्गीथः॥ प्राणोवाउत् प्राणेन हीदँ सर्वमुत्तब्धं॥ वागेवगीथोच्च गीथा चेति, सउद्गीथः

तोच उद्गीथ आहे; श्वास हा खरा उद्गीथ आहे, कारण श्वासामुळेच सर्व काही टिकून आहे. वाणी ही गीतेची गाणी आणि गायक आहे; म्हणून त्याला उद्गीथ म्हणतात.

तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयोराजानं भक्षयन्नुवाचायं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद् यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति॥ वाचाच ह्य् एवसप्राणेन चोदगायदिति

एकदा, चिकीतान देशाचा राजा ब्रह्मदत्त जेवत असताना म्हणाला, "हा तो राजा आहे ज्याचं मस्तक फाटलं; कारण जेव्हा त्याचा सार दुसऱ्या मार्गाने गेला, तेव्हा तो वाणी आणि श्वासानेच गेला."

तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद, भवति हास्य सुवर्णं॥ तस्य वैस्वर एवसुवर्णं॥ भवति हास्य सुवर्णं, यएवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद

जो या सामाचं खरं सोनं ओळखतो, त्याला खरं सोनं मिळतं; त्याच्यासाठी स्वर म्हणजेच सोनं आहे. ज्याला या सामाचं सोनं कळतं, त्याला खरंच सोनं मिळतं.

तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद, प्रति ह तिष्ठति॥ तस्य वैवागेवप्रतिष्ठा, वाचिहिखल्वेषएतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते, अन्न इत्य् उ हैक आहुः

जो या सामाचं पाया ओळखतो, तो खरोखरच स्थिर राहतो; त्याच्यासाठी पाया म्हणजे वाणी आहे. खरंतर, हा प्राण वाणीमध्ये स्थिर आहे आणि तो गायला जातो; काही लोक म्हणतात, तो अन्न आहे.

अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः॥ सवैखलु प्रस्तोतासाम प्रस्तौति॥ सयत्र प्रस्तुयात् तदेतानि जपेद् असतो मा सद्गमय तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मामृतं गमयेति

आता पवमानांच्या आरोहाबद्दल सांगतो: प्रस्तोता एकटा प्रस्थानाचं साम गातो. जेव्हा तो गातो, तेव्हा त्याने हे म्हणावं: 'असत्यातून सत्याकडे ने, अंधारातून प्रकाशाकडे ने, मृत्यूतून अमरतेकडे ने.'

सयदाहासतो मा सद्गमयेति, मृत्युर्वाअसत् सदमृतम् मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्य् एवैतदाह

जेव्हा तो म्हणतो, 'असत्यातून सत्याकडे ने,' तेव्हा असत्य म्हणजे मृत्यू, आणि सत्य म्हणजे अमरत्व; 'मृत्यूतून अमरतेकडे ने'—असं तो म्हणतो, 'मला मरणधर्मा करू नकोस.'

तमसो मा ज्योतिर्गमयेति, मृत्युर्वैतमो, ज्योतिरमृतम् मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्य् एवैतदाह॥ मृत्योर्मामृतं गमयेति, नात्र तिरोहितमिवास्ति

'अंधारातून प्रकाशाकडे ने'—मृत्यू म्हणजे अंधार, प्रकाश म्हणजे अमरत्व; 'मृत्यूतून अमरतेकडे ने'—असं तो म्हणतो, 'मला मरणधर्मा करू नकोस.' 'मृत्यूतून अमरतेकडे ने'—यात काहीही लपलेलं नाही.

अथ यानीतराणि स्तोत्राणि, तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत्; तस्मादु तेषु वरं वृणीत, यं कामं कामयेत, तँ॥ सएषएवंविदुद्गातात्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते, तमागायति॥ तद्धैतल् लोकजिदेव, नहैवालोक्यताया आशास्ति, यएवमेतत्साम वेद॥ 4 = 14.4.2.1-31 =

इतर स्तोत्रांमध्ये, तिथे स्वतःसाठी खाण्यापिण्याचं गाणं म्हणावं; म्हणून, त्यात आपल्याला हवी ती इच्छा निवडावी. जो उद्गाता असं जाणतो, तो स्वतःसाठी किंवा यजमानासाठी ज्या इच्छेची कामना करतो, ती गातो. हेच खऱ्या अर्थाने जग जिंकणं आहे; जो हे साम ओळखतो, तो कधीही दिसणाऱ्या गोष्टींची अपेक्षा करत नाही.

आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः॥ सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्॥ सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत्॥ ततोऽहंनामाभवत्॥ तस्मादप्य् एतर्ह्य् आमन्त्रितोः अहमयमित्य् एवाग्र उक्त्वाथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति

सुरुवातीला, फक्त आत्माच होता, तोही पुरुषाच्या रूपात. त्याने सर्वत्र पाहिलं, पण स्वतःखेरीज काहीच दिसलं नाही. मग त्याने प्रथम म्हटलं, 'मी आहे.' त्यामुळे त्याचं नाव 'मी' पडलं. म्हणूनच, आजही कुणाला हाक मारली की तो आधी 'मी आहे' असं म्हणतो, आणि मग आपलं दुसरं नाव सांगतो.

सयत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन औषत् तस्मात्पुरुष॥ ओषति ह वैसतं, योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति, यएवं वेद

कारण त्याने आधीच सर्व पापं जाळली, म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात. जो असं जाणतो आणि जो आपल्या पुढचं पाप जाळू इच्छितो, तो खरंच ते जाळतो.

सोऽबिभेत्; तस्मादेकाकीबिभेति॥ सहायमीक्षां चक्रेः यन्मदन्यन्नास्ति, कस्मान्नुबिभेमीति॥ तत एवास्य भयं वीयाय॥ कस्माद्ध्यभेष्यद् द्वितीयाद्वैभयं भवति

तो घाबरला; म्हणूनच, जो एकटा असतो तो घाबरतो. मग त्याने विचार केला, 'माझ्याशिवाय दुसरं काहीच नाही, मग मी कशाला घाबरू?' त्यामुळे त्याचा भयं दूर झाला; खरंच, दुसऱ्यामुळेच भीती निर्माण होते.

सवैनैवरेमे; तस्मादेकाकीनरमते॥ सद्वितीयमैच्छत्॥ सहैतावानास यथा स्त्रीपुमाँसौ सम्परिष्वक्तौ

तो खरंच एकटाच होता; म्हणूनच, जो एकटा असतो त्याला आनंद मिळत नाही. त्याला दुसऱ्याची इच्छा झाली. तो एवढा मोठा झाला, जसा स्त्री-पुरुष एकमेकांना घट्ट मिठी मारतात.

सइममेवात्मानं द्वेधापातयत्; ततः पतिश्च पत्नी चाभवतां॥ तस्मादिदमर्धबृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः॥ तस्मादयमाकाशः स्त्रियापूर्यत एव॥ ताँ समभवत् ततो मनुष्याअजायन्त

त्याने स्वतःला दोन भागांत विभागलं; त्यातून पती आणि पत्नी निर्माण झाले. म्हणून याज्ञवल्क्य म्हणायचे, 'हे जणू अर्ध्या हरभऱ्यासारखं आहे.' म्हणूनच, ही जागा स्त्रीने भरली जाते. तो तिच्याशी एकरूप झाला आणि त्यातून माणसं जन्माला आली.

सोहेयमीक्षां चक्रेः कथं नुमात्मन एवजनयित्वासम्भवति॥ हन्त तिरोऽसानीति

ती विचार करू लागली, 'ज्याने मला स्वतःमधून निर्माण केलं, तो माझ्याशी कसा एकरूप होईल?' म्हणून तिने स्वतःला लपवलं.

सागौरभवद् वृषभइतरस्; ताँ समेवाभवत् ततो गावोऽजायन्त

तो बैल झाला, ती गाय झाली; तो तिच्याशी एकरूप झाला आणि त्यातून गायी जन्माला आल्या.

वडवेतराभवद् अश्ववृषइतरो; गर्दभीतरा, गर्दभइतरस्; ताँ समेवाभवत् तत एकशफमजायत

तो घोडा झाला, ती घोडी झाली; तो गाढव झाला, ती गाढवी झाली; तो तिच्याशी एकरूप झाला आणि त्यातून एकपाय असलेली जनावरं जन्माला आली.

अजेतराभवद् बस्तइतरो; अविरितरा, मेषइतरस्; ताँ समेवाभवत् ततोऽजावयोऽजायन्तैवमेवयदिदं किङ्च मिथुनमापिपीलिकाभ्यः तत्सर्वमसृजत

तो शेळा झाला, ती शेळी झाली; तो मेंढा झाला, ती मेंढी झाली; तो तिच्याशी एकरूप झाला आणि त्यातून शेळ्या-मेंढ्या जन्माला आल्या. असंच, जेवढीही जोडीदार प्राणी आहेत, अगदी मुंग्यांपर्यंत, ते सगळे त्याने निर्माण केले.

सोऽवेद् अहं वावसृष्टिरस्मि अहँ हीदँ सर्वमसृक्षीति॥ ततः सृष्टिरभवत्॥ सृष्ट्याँ हास्यैतस्यां भवति, यएवं वेद

त्याला कळलं, 'मीच ही सृष्टी आहे, कारण मी हे सर्व निर्माण केलं.' त्यामुळेच सृष्टी निर्माण झाली. जो असं जाणतो, त्याच्यासाठी या सृष्टीत खरंच सर्जनशीलता असते.

अथेत्यभ्यमन्थत्॥ समुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्निमसृजत॥ तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतो, अलोमका हियोनिरन्तरतः

मग त्याने स्वतःला घासलं; तोंडातून आणि हातातून त्याने अग्नी निर्माण केला. म्हणूनच, तोंडाच्या आत आणि स्त्रीच्या योनीच्या आत केस नसतात; योनीच्या आतून पूर्णपणे केस नसतात.

तद्यदिदमाहुः अमुं यजामुं यजेत्य् एकैकं देवम् एतस्यैवसाविसृष्टिः एषउ ह्य् एवसर्वे देवा

म्हणून लोक म्हणतात, 'हा देव पूजावा, तो देव पूजावा,' पण प्रत्येक देव हा ह्याचाच एक भाग आहे; कारण सर्व देव हे हाच आहेत.

अथ यत्किङ्चेदमार्द्रं, तद्रेतसोऽसृजत; तदु सोम॥ एतावद्वाइदँ सर्वमन्नं चैवान्नादश्च; सोम एवान्नम् अग्निरन्नादः

इथे जे काही ओलसर आहे, ते त्याने वीर्यरूपाने निर्माण केलं; ते म्हणजे सोम. अशा प्रकारे सर्व अन्न आणि अन्न खाणारा यांचा समावेश होतो: सोम हेच अन्न, आणि अग्नी हा अन्न खाणारा आहे.

सैषाब्रह्मणोऽतिसृष्टिः यच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत, तस्मादतिसृष्टिः अतिसृष्ट्याँ हास्यैतस्यां भवति, यएवं वेद

हीच ब्रह्माची श्रेष्ठ निर्मिती आहे: श्रेष्ठ असताना त्याने देवांची निर्मिती केली; मग मर्त्य असताना माणसांची निर्मिती केली. म्हणून हीच श्रेष्ठ निर्मिती आहे. जो हे श्रेष्ठत्व जाणतो, त्याला त्यातच आनंद मिळतो.

तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्॥ तन्नामरूपाभ्यामेवव्याक्रियतासौनामायमिदँरूप इति॥ तदिदमप्य् एतर्हि नामरूपाभ्यामेवव्याक्रियत असौनामायमिदँरूप इति

तेव्हा हे सर्व अद्याप न वेगळं झालेलं होतं. ते फक्त नाव आणि रूप यांद्वारे वेगळं झालं: 'याचं हे नाव, हे रूप.' आजही हे नाव आणि रूप यांद्वारेच वेगळं होतं: 'याचं हे नाव, हे रूप.'

सएषइहप्रविष्ट आनखाग्रेभ्यो॥ यथा क्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद् विश्वम्भरोवा विश्वम्भरकुलाये, तं नपश्यन्ति अकृत्स्नो हिसः;

तो इथे, नखांच्या टोकापर्यंत प्रवेशलेला आहे. जसं धार असलेला सुरा आपल्या खोकेमध्ये असतो, किंवा पृथ्वी आपल्या घरात असते, तसाच तो आहे; पण लोक त्याला पाहू शकत नाहीत, कारण तो पूर्णपणे प्रकट झालेला नाही.

प्राणन्नेवप्राणोनाम भवति, वदन्वाक् पश्यंश्चक्षुः, शृण्वङ्छ्रोत्रं, मन्वानोमनः॥ तान्यस्यैतानि कर्मनामान्य् एव॥ सयोऽत एकैकमुपास्ते, नसवेदाकृत्स्नो ह्य् एषोऽत एकैकेन भवति

तो श्वास घेत असताना 'श्वास' नावाने ओळखला जातो, बोलताना 'वाणी', पाहताना 'डोळा', ऐकताना 'कान', आणि विचार करताना 'मन' म्हणून ओळखला जातो. ही त्याची कर्मानुसार नावे आहेत. जो प्रत्येकाला वेगळं पूजतो, तो पूर्णत्व जाणत नाही; तो फक्त त्या त्या भागाइतकाच होतो.