अथ याज्ञवल्क्यो होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो, योवः कामयते, समा पृच्छतु, सर्वे वा मा पृच्छत; योवः कामयते, तं वः पृच्छामि, सर्वान्वा वः पृच्छामीति॥ तेह ब्राह्मणानदधृषुः
मग याज्ञवल्क्य म्हणाले: भगवंत ब्राह्मणांनो, ज्याला इच्छा आहे त्याने विचारावे, किंवा सगळ्यांनी विचारावे; ज्याला इच्छा आहे त्याला मी विचारतो, किंवा सगळ्यांनाच विचारतो. पण ब्राह्मणांनी काहीही विचारायची हिंमत केली नाही.
तान्हैतैः श्लोकैः पप्रच्छः यथा वृक्षोवनस्पतिः तथैवपुरुषोऽमृषाः तस्य पर्णानि लोमानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः
त्यांनी या श्लोकांनी विचारले: जसा एखादा वृक्ष वनातील झाड असतो, तसाच माणूसही खोटा नसतो; त्याचे केस म्हणजे त्याची पाने, आणि बाहेरची त्वचा म्हणजे साल.
त्वचएवास्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वचउत्पटस्; तस्मात्तदातुन्नात् \^ प्रैति, रसो वृक्षादिवाहतात्
त्याच्या त्वचेतून रक्त जसे झाडातून रस वाहतो तसे वाहते; म्हणून जेव्हा त्वचा कापली जाते तेव्हा रक्त बाहेर येते, जसे झाड कापले की रस बाहेर येतो.
माँसान्यस्य शकराणि, किनाटँ स्नाव, तत्स्थिरम्; अस्थीन्यन्तरतो दारुणि, मज्जामज्जोपमाकृता
त्याचे मांस म्हणजे गर, स्नायु म्हणजे धागे, जे त्यात घट्ट असतात; हाडे म्हणजे आतले लाकूड, आणि मज्जा म्हणजे गाभ्याप्रमाणे आकारलेली असते.
यद्वृक्षोवृक्णोरोहति मूलान्नवतरः पुनः मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति
जसा झाडाचा बुंधा कापला तरी मुळांपासून पुन्हा उगवतो, तसा माणूस मृत्यूने कापला गेला की, तो कोणत्या मुळांपासून पुन्हा जन्म घेतो?
जनकोह वैदेह आसां चक्रे॥ अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज॥ सहोवाच जनकोवैदेहो . याज्ञवल्क्य, किमर्थमचारीः, पशूनिच्छनण्वन्तानीति॥ उभयमेव, सँराड्, इति होवाच
जनक वैदेह यांनी ही व्यवस्था केली. मग याज्ञवल्क्य आले. जनक वैदेह म्हणाले: याज्ञवल्क्य, तू कशासाठी आला आहेस—गायींसाठी की ज्ञानासाठी? दोन्हींसाठी, राजन, असे त्यांनी उत्तर दिले.
. . \^. अब्रवीन्म ऊदङ्कः हौल्वायनः प्राणोवैब्रह्मेति॥ यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तच्छौल्वायनो अब्रवीत् प्राणोवैब्रह्मेति, अप्राणतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
उदंक हौल्वायन यांनी मला सांगितले: श्वास म्हणजेच ब्रह्म. जसा आई-वडील आणि गुरु असलेला सांगतो, तसाच हौल्वायन म्हणाले: श्वास म्हणजेच ब्रह्म; श्वासाशिवाय काहीच अस्तित्वात येत नाही. पण त्याने मला त्याचे ठिकाण आणि आधार सांगितले नाही. त्याने सांगितले, मला माहीत नाही. हे, राजन, फक्त एक भाग आहे.
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहह्॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो या प्रकारे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. मी हजार गायी देईन, असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले: माझ्या वडिलांना वाटले, 'शिक्षण न देता घ्यायला नको.' त्यांनी तुला काय सांगितले?
. .\^. अब्रवीन्मे जित्वा हैलिनो वाग्वैब्रह्मेति॥ यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तच्छैलिनो अब्रवीद् वाग्वैब्रह्मेति अवदतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
जित्वा हैलिन यांनी मला सांगितले: वाणी म्हणजेच ब्रह्म. जसा आई-वडील आणि गुरु असलेला सांगतो, तसाच हैलिन म्हणाले: वाणी म्हणजेच ब्रह्म; वाणीशिवाय काहीच अस्तित्वात येत नाही. पण त्याने मला त्याचे ठिकाण आणि आधार सांगितले नाही. त्याने सांगितले, मला माहीत नाही. हे, राजन, फक्त एक भाग आहे.
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो या प्रकारे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. मी हजार गायी देईन, असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले: माझ्या वडिलांना वाटले, 'शिक्षण न देता घ्यायला नको.' त्यांनी तुला काय सांगितले?
. .\^. अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णश्: चक्षुर्वैब्रह्मेति॥ यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्: चक्षुर्वैब्रह्मेति अपश्यतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
बर्कु वार्ष्ण यांनी मला सांगितले: डोळे म्हणजेच ब्रह्म. जसा आई-वडील आणि गुरु असलेला सांगतो, तसाच वार्ष्ण म्हणाले: डोळे म्हणजेच ब्रह्म; पाहिल्याशिवाय काहीच अस्तित्वात येत नाही. पण त्याने मला त्याचे ठिकाण आणि आधार सांगितले नाही. त्याने सांगितले, मला माहीत नाही. हे, राजन, फक्त एक भाग आहे.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ चक्षुरेवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा, सत्यमित्य् एतदुपासीत॥ कासत्यता, याज्ञवल्क्य॥ चक्षुरेव, सम्राड्, इति होवाच; चक्षुषा वै, सम्राट्, पश्यन्तमाहुः अद्राक्षीरिति॥ सआहाद्राक्षमिति, तत्सत्यं भवति; चक्षुर्वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म; नैनम्चक्षुर्जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो या प्रकारे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. मी हजार गायी देईन, असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले: माझ्या वडिलांना वाटले, 'शिक्षण न देता घ्यायला नको.' त्यांनी तुला काय सांगितले?
. . \^. अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः श्रोत्रं वैब्रह्मेति; यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्: छ्रोत्रं वैब्रह्मेति अशृण्वतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति, होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो माणूस असे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. 'मी हजार गायी देईन,' असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'माझ्या वडिलांचे मत होते की, शिकवण न देता काही घ्यावे नाही.' 'मग त्यांनी तुम्हाला काय सांगितले?''
. . \^. अब्रवीन्मे षत्यकामो जाबालोः मनो वैब्रह्मेति; यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तत्षत्यकामो अब्रवीद् मनो वैब्रह्मेति अमनसो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
शत्यकाम जबाल यांनी मला सांगितले — 'मन हेच ब्रह्म आहे.' जसा कोणी आई, वडील किंवा गुरु यांच्या अधिकाराने बोलतो, तसा शत्यकाम म्हणाला — 'मन हेच ब्रह्म आहे; कारण ज्याच्याकडे मन नाही, तो जणू काही मनच नसल्यासारखा आहे.' त्याला विचारले, 'त्याचे निवासस्थान आणि आधार काय?' पण त्याने उत्तर दिले नाही. हे, राजन, केवळ एक पैलू आहे.
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो माणूस असे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. 'मी हजार गायी देईन,' असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'माझ्या वडिलांचे मत होते की, शिकवण न देता काही घ्यावे नाही.' 'मग त्यांनी तुम्हाला काय सांगितले?''
. . \^. अब्रवीन्मे विदग्धः हाकल्योः हृदयं वैब्रह्मेति; यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद् धृदयं वैब्रह्मेति अहृदयस्य हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां !॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥. 2 = 14.6.11?? =
जो माणूस असे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. 'मी हजार गायी देईन,' असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'माझ्या वडिलांचे मत होते की, शिकवण न देता काही घ्यावे नाही.' 'मग त्यांनी तुम्हाला काय सांगितले?''
सहोवाच . इन्धो ह वैनामैषयोऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्; तं वाएतमिन्धँ सन्तमिन्द्र इत्य् आचक्षते परोक्षेणैव; परोक्षप्रिया इव हिदेवाः प्रत्यक्षद्विषः
याज्ञवल्क्य म्हणाले — 'जो पुरुष उजव्या डोळ्यात आहे, त्याला 'इंध' असे म्हणतात; त्याला 'इंद्र' असेही म्हणतात, पण अप्रत्यक्षपणेच; कारण देवांना अप्रत्यक्ष बोलणे आवडते आणि प्रत्यक्ष बोलणे नको असते.'
अथैतद्वामेऽक्षिणि . पुरुषरूपम् एषास्य पत्नी विराट्, तयोरेषसँस्तावोयएषोऽन्तर्हृदय आकाशो॥ अथैनयोरेतदन्नं यएषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डो॥ अथैनयोरेतत्प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिवाथैनयोरेषासृतिः सती . संचरणी यैषाहृदयादूर्ध्वानाड्य् उच्चरति
आता डाव्या डोळ्यात एक पुरुषरूप आहे — ती त्याची पत्नी विराज आहे. या दोघांचे एकत्र येणे हृदयातील आकाशात होते. या दोघांसाठी हृदयातील रक्ताचा गोळा हा त्यांचा आहार आहे. या दोघांसाठी हृदयातील जाळ्यासारखे जाळे हे त्यांचे आवरण आहे. आणि या दोघांसाठी हृदयातून वर जाणारी नाडी ही त्यांची वाट आहे.
तावाअस्यैताहितानाम नाड्योयथ केशः सहस्रधाभिन्न .\^ एताभिर्वाएतम् आस्रवदास्रवति; तस्मादेषप्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः
हृदयाच्या हजारो नाड्या आहेत, जणू केस हजार वेळा विभागावेत तशा. या नाड्यांतून तो आत-बाहेर जातो. म्हणून, जेव्हा आत्मा या शरीरातून निघून जातो, तेव्हा तो जणू उपाशी झाल्यासारखा कृश होतो.
तस्य वाएतस्य पुरुषस्य . ॥. प्राची दिक्प्राङ्चः प्राणा, दक्षिणा दिग्दक्षिणाः प्राणाः, प्रतीची दिक्प्रत्यङ्चः प्राणा, उदीची दिगुदङ्चः प्राणा, ऊर्ध्वादिगूर्ध्वाः प्राणा, अवाची दिगवाङ्चः प्राणाः, सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः
त्या पुरुषाचे प्राण दिशा आहेत — पूर्व दिशेला पूर्वेकडील प्राण, दक्षिणेला दक्षिणेकडील प्राण, पश्चिमेला पश्चिमेकडील प्राण, उत्तरेला उत्तरेकडील प्राण, वरच्या दिशेला वरचे प्राण, खालीच्या दिशेला खालीचे प्राण; सर्व दिशा म्हणजे सर्व प्राण.
3-4 9-10 रेतस इति मावोचतः जीवतस् तत्प्रजायते; जातएवनजायते, कोन्वेनं जनयेत्पुनः धानारुह . वैवृक्षो अन्यतः ~ प्रेत्य सम्भवो॥ यत्समूलमुद्वृहेयुर् \^ वृक्षं, नपुनराभवेद्; मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, रातेर् दातुः, परायणं तिष्ठमानस्य तद्विद इति॥ 4 1 = 14.6.10?? =
बीजापासूनच जन्म होतो असे म्हणू नका; जिवंत असताना त्यातून संतती होते, पण एकदा मरण आल्यावर पुन्हा कोण जन्म देईल? जसा झाड दुसऱ्या मुळांपासून उगवतो, तसा मृत्यूनंतर पुन्हा जन्म होतो. जर झाड मुळासकट उपटले, तर ते पुन्हा उगवत नाही; तसाच माणूस मृत्यूने कापला गेला की, तो कोणत्या मुळांपासून पुन्हा जन्म घेतो? ज्यांना समज आहे, आनंद आहे, ब्रह्म आहे—बीज देणाऱ्याचा आधार, स्थिर उभा असणाऱ्याचे अंतिम ठिकाण—हे जाणणाऱ्यांना हे कळते.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ स एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा, प्रियमित्य् एनदुपासीत॥ काप्रियता, याज्ञवल्क्य॥ प्राणएव, सम्राड्, इति होवाच; प्राणस्य वै, सम्राट्, कामायायाज्यं याजयति अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति अपि तत्र वधाशङ्गा \^ भवति, यां दिशमेति प्राणस्यैव, सम्राट्, कामाय; प्राणोवै, सम्राट्, परमं ब्रह्म॥ नैनं प्राणोजहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
मग विचारले: सांग, याज्ञवल्क्य. त्याचे ठिकाण म्हणजे आकाश, आधार म्हणजे प्रेम; त्याचा ध्यान प्रेम म्हणून करावे. प्रेम म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य? श्वासच, राजन, असे त्यांनी सांगितले. श्वासासाठीच, राजन, यज्ञ केले जातात, दान घेतले जाते; मृत्यूची भीती असली तरी श्वासासाठीच माणूस वागत असतो. श्वासच, राजन, सर्वोच्च ब्रह्म आहे; श्वास त्याला कधीच सोडत नाही, सर्व प्राणी त्याच्याकडे येतात.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ वागेवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा, प्रज्ञेत्य् एनदुपासीत॥ काप्रज्ञता, याज्ञवल्क्य॥ वागेव, सम्राड्, इति होवाच; वाचावै, सम्राड्, बन्धुः प्रज्ञायत; ऋग्वेदोयजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्याउपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि . . वाचैव, संराट्, प्रज्ञायन्ते; वाग्वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म; नैनं वाग्जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
मग विचारले: सांग, याज्ञवल्क्य. त्याचे ठिकाण म्हणजे वाणी, आधार म्हणजे आकाश; त्याचे ध्यान ज्ञान म्हणून करावे. ज्ञान म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य? वाणीच, राजन, असे त्यांनी सांगितले. वाणीमुळेच, राजन, आप्त ओळखता येतो; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषद, श्लोक, सूत्र, स्पष्टीकरणे, टीका—हे सर्व वाणीमुळेच कळते. वाणीच, राजन, सर्वोच्च ब्रह्म आहे; वाणी त्याला कधीच सोडत नाही, सर्व प्राणी त्याच्याकडे येतात.
मग विचारले: सांग, याज्ञवल्क्य. त्याचे ठिकाण म्हणजे डोळे, आधार म्हणजे आकाश; त्याचे ध्यान सत्य म्हणून करावे. सत्य म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य? डोळेच, राजन, असे त्यांनी सांगितले. डोळ्यांनीच, राजन, पाहतो असे म्हणतात; 'मी पाहिले' असे म्हणणे म्हणजेच सत्य. डोळेच, राजन, सर्वोच्च ब्रह्म आहे; डोळे त्याला कधीच सोडत नाही, सर्व प्राणी त्याच्याकडे येतात.
भारद्वाज ज्याने गाढविणीचे दूध प्यायले होते, त्यांनी मला सांगितले — 'कान हेच ब्रह्म आहे.' जसा कोणी आई, वडील किंवा गुरु यांच्या अधिकाराने बोलतो, तसाच भारद्वाज म्हणाला — 'कान हेच ब्रह्म आहे; कारण ज्याच्याकडे कान नाही, तो जणू काही ऐकूच शकत नाही.' त्याला विचारले, 'त्याचे निवासस्थान आणि आधार काय?' पण त्याने उत्तर दिले नाही. हे, राजन, केवळ एक पैलू आहे.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ श्रोत्रमेवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्य् एनदुपासीत॥ कानन्तता, याज्ञवल्क्य॥ दिश एव, सम्राड्, इति होवाच; तस्माद्वै, सम्राड्, . \` यां काङ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति अनन्ताहिदिशः, श्रोत्रँ हिदिशः , सम्राट्, . श्रोत्रं वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म॥ नैनं श्रोत्रं जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
'आता तुम्ही सांगा, याज्ञवल्क्य.' — 'कान हेच निवासस्थान आहे; आकाश हा त्याचा आधार आहे — याप्रमाणे त्याची अनंतता म्हणून ध्यान करावे.' 'ही अनंतता म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य?' — 'राजन, दिशा ह्याच अनंत आहेत,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. म्हणून, राजन, माणूस ज्या दिशेला जाईल, तिथे कधीच शेवट गाठता येत नाही; दिशा अनंत आहेत, आणि कान देखील अनंत आहे, राजन. कान हेच परब्रह्म आहे; कान कधीच सोडून जात नाही, सर्व जीव त्याच्याकडे येतात.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञावल्क्य॥ मन एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठानन्दइत्य् एनदुपासीत॥ कानन्दता, याज्ञवल्क्य॥ मन एव, सम्राड्, इति होवाच; मनसा वै, सम्राट्, स्त्रियमभिहर्यति तस्यां प्रतिरूपः पुत्रोजायते; सआनन्दो॥ मनो वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म; नैनं मनो जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
'आता तुम्ही सांगा, याज्ञवल्क्य.' — 'मन हेच निवासस्थान आहे; आकाश हा त्याचा आधार आहे — याप्रमाणे त्याचे आनंद म्हणून ध्यान करावे.' 'हा आनंद म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य?' — 'राजन, मन हेच आनंद आहे,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'मनानेच, राजन, पुरुष स्त्रीकडे जातो आणि तिच्यात त्याच्यासारखा पुत्र जन्माला येतो; तोच आनंद आहे. मन हेच परब्रह्म आहे, राजन; मन कधीच सोडून जात नाही, सर्व जीव त्याच्याकडे येतात.'
विदग्ध शाकल्य यांनी मला सांगितले — 'हृदय हेच ब्रह्म आहे.' जसा कोणी आई, वडील किंवा गुरु यांच्या अधिकाराने बोलतो, तसा शाकल्य म्हणाला — 'हृदय हेच ब्रह्म आहे; कारण ज्याच्याकडे हृदय नाही, तो जणू काही हृदयच नसल्यासारखा आहे.' त्याला विचारले, 'त्याचे निवासस्थान आणि आधार काय?' पण त्याने उत्तर दिले नाही. हे, राजन, केवळ एक पैलू आहे.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ हृदयमेवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा; स्थितिरित्य् एनदुपासीत॥ कास्थितिता, याज्ञवल्क्य॥ हृदयमेव, सम्राड्, इति होवाच; हृदयं वै, सम्राट्, सर्वेषां भूतानामायतनँ; हृदयं वै, सम्राट्, सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा, हृदये ह्य् एव, सम्राट्, सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति; हृदयं वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म; नैनँ हृदयं जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
'आता तुम्ही सांगा, याज्ञवल्क्य.' — 'हृदय हेच निवासस्थान आहे; आकाश हा त्याचा आधार आहे — याप्रमाणे त्याचे स्थैर्य म्हणून ध्यान करावे.' 'हे स्थैर्य म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य?' — 'राजन, हृदय हेच स्थैर्य आहे,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. 'हृदय हे सर्व जीवांचे निवासस्थान आहे, राजन; हृदय हे सर्व जीवांचा आधार आहे; खरेतर, सर्व जीव हृदयातच स्थिर असतात, राजन. हृदय हेच परब्रह्म आहे; हृदय कधीच सोडून जात नाही, सर्व जीव त्याच्याकडे येतात.'
अथ ह जनको वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाचः नमस् ते ॥ याज्ञवल्क्यानु मा शाधीति॥ सहोवाचः यथा वै, सम्राड्, महान्तमध्वानमेष्यन्रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मासि एवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतोविमुच्यमानः क्वगमिष्यसीति॥ नाहं तद् भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति॥ अथ वैतेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति॥ ब्रवीतु भगवानिति
तेव्हा जनक वैदेह आपल्या आसनावरून उठून याज्ञवल्क्याजवळ आला आणि म्हणाला, 'आपल्याला नमस्कार! याज्ञवल्क्य, मला हरवू नका.' याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'राजन, जसा कोणी मोठ्या प्रवासासाठी रथ किंवा नौका तयार करतो, तसेच या उपनिषदांनी तुम्ही स्वतःला तयार केले आहे. श्रीमंत वृंदारक, वेद शिकून आणि उपनिषद सांगून, इथून मुक्त झाल्यावर तुम्ही कुठे जाल?' 'माझ्या प्रभो, मला माहीत नाही की मी कुठे जाईन.' 'तर मी सांगेन की तुम्ही कुठे जाल.' 'कृपया सांगा, भगवन्.'