हाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः त्वाँ स्विदिमेब्राह्मणाअङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति
हाकल्य, याज्ञवल्क्य म्हणाले, इथल्या ब्राह्मणांनी तुला माझ्यासाठी अग्नीच्या निखाऱ्यांचा ढिगारा केलाय.
याज्ञवल्क्येति होवाच हाकल्यो, यदिदं कुरुपङ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः, किं ब्रह्म विद्वानिति॥ दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति॥ यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः,
याज्ञवल्क्य, हाकल्य म्हणाले, तू कुरु आणि पांचाळ देशातील ब्राह्मणांना वादात हरवलंस, तर ब्रह्म म्हणजे काय, ते जाणून काय मिळतं? दिशा, त्यांच्या देवता आणि आधारांसह, तो जाणतो. जर तू दिशा, त्यांच्या देवता आणि आधारांसह, ओळखत असशील—
किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति॥ आदित्यदेवत इति॥ सआदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ चक्षुषीति॥ कस्मिन्नुचक्षुः प्रतिष्ठितं भवतीति . रूपेष्विति; चक्षुषा हिरूपाणि पश्यति॥ कस्मिन्नुरूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति . हृदय इति होवाच; हृदयेन हिरूपाणि जानाति, हृदये ह्य् एवरूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
पूर्व दिशेची देवता कोणती? सूर्य. सूर्य कुठे आधारलेला आहे? डोळ्यात. डोळा कुठे आधारलेला आहे? रूपांमध्ये; कारण डोळ्यांनी रूपं पाहिली जातात. रूपं कुठे आधारलेली आहेत? हृदयात, असं त्याने सांगितलं; कारण हृदयानेच रूपं ओळखली जातात, आणि हृदयातच रूपं आधारलेली असतात. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति॥ यमदेवत इति॥ सयमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ . . दक्षिणायामिति॥ कस्मिन्नुदक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति . श्रद्धायामिति; यदाह्य् एवश्रद्धत्ते, अथ दक्षिणां ददाति; श्रद्धायाँ ह्य् एवदक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति . कस्मिन्नुश्रद्धाप्रतिष्ठिता भवतीति . हृदय इति होवाच; हृदयेन हिश्रद्धत्ते हृदये ह्य् एवश्रद्धाप्रतिष्ठिता ! भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति॥ वरुणदेवत इति॥ सवरुणः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ अप्स्विति॥ कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता भवन्तीति . रेतसीति॥ कस्मिन्नुरेतः प्रतिष्ठितं भवतीति . हृदय, इति . तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुः हृदयादिव सृप्तो, हृदयादिव निर्मित इति; हृदये ह्य् एवरेतः प्रतिष्ठितं भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
पश्चिम दिशेची देवता कोणती? वरुण. वरुण कुठे आधारलेला आहे? पाण्यात. पाणी कुठे आधारलेलं आहे? बीजात. बीज कुठे आधारलेलं आहे? हृदयात. म्हणून, एखाद्या जन्मलेल्या मुलाबद्दल म्हणतात, 'हृदयातून घडलेलं, हृदयातून निर्माण झालेलं'; कारण हृदयातच बीज आधारलेलं असतं. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति॥ सोमदेवत इति॥ ससोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ दीक्षायामिति॥ कस्मिन्नुदिक्षाप्रतिष्ठिता भवतीति . सत्यइति; तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति; सत्येह्य् एवदीक्षाप्रतिष्ठिता भवतीति . कस्मिन्नुसत्यं प्रतिष्ठितम्भवतीति . हृदये इति . हृदयेन हिसत्यं जानाति; हृदये ह्य् एवसत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति॥ अग्निदेवत इति॥ सोऽग्निः कस्मिन्प्रतिष्ठितो भवतीति . वाचीति॥ कस्मिन्नुवाक्प्रतिष्ठिता भवतीति . मनसीति \^ कस्मिन्नुमनस् \^ प्रतिष्ठितं भवतीति .
ध्रुव (वरच्या) दिशेची देवता कोणती? अग्नी. अग्नी कुठे आधारलेला आहे? वाणीमध्ये. वाणी कुठे आधारलेली आहे? मनात. मन कुठे आधारलेलं आहे?
अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो, यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै॥ यत्रैतद् अन्यत्रास्मत्स्याच्, छ्वानो वैनदद्युः वयाँसि वैनद्विमथ्नीरन्निति
अहल्लिक, याज्ञवल्क्य म्हणाले, जर हे आपल्यापलीकडे कुठे सापडलं असतं, तर कुत्र्यांनी स्वर्ग मिळवला असता, आणि पक्ष्यांनीही स्वर्ग मिळवला असता.
कस्मिन्नुत्वं चात्माच प्रतिष्ठितौ ! स्थ इति॥ प्राणइति॥ कस्मिन्नुप्राणः प्रतिष्ठित इति॥ अपानइति॥ कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति॥ व्यानइति॥ कस्मिन्नुव्यानः प्रतिष्ठित इति॥ उदानइति॥ कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति॥ समानइति
तू आणि आत्मा कोणावर आधारलेले आहात? श्वासावर. श्वास कोणावर आधारलेला आहे? अपानावर. अपान कोणावर आधारलेला आहे? व्यानावर. व्यान कोणावर आधारलेला आहे? उदानावर. उदान कोणावर आधारलेला आहे? समानावर.
अथ याज्ञवल्क्यो होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो, योवः कामयते, समा पृच्छतु, सर्वे वा मा पृच्छत; योवः कामयते, तं वः पृच्छामि, सर्वान्वा वः पृच्छामीति॥ तेह ब्राह्मणानदधृषुः
मग याज्ञवल्क्य म्हणाले: भगवंत ब्राह्मणांनो, ज्याला इच्छा आहे त्याने विचारावे, किंवा सगळ्यांनी विचारावे; ज्याला इच्छा आहे त्याला मी विचारतो, किंवा सगळ्यांनाच विचारतो. पण ब्राह्मणांनी काहीही विचारायची हिंमत केली नाही.
तान्हैतैः श्लोकैः पप्रच्छः यथा वृक्षोवनस्पतिः तथैवपुरुषोऽमृषाः तस्य पर्णानि लोमानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः
त्यांनी या श्लोकांनी विचारले: जसा एखादा वृक्ष वनातील झाड असतो, तसाच माणूसही खोटा नसतो; त्याचे केस म्हणजे त्याची पाने, आणि बाहेरची त्वचा म्हणजे साल.
त्वचएवास्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वचउत्पटस्; तस्मात्तदातुन्नात् \^ प्रैति, रसो वृक्षादिवाहतात्
त्याच्या त्वचेतून रक्त जसे झाडातून रस वाहतो तसे वाहते; म्हणून जेव्हा त्वचा कापली जाते तेव्हा रक्त बाहेर येते, जसे झाड कापले की रस बाहेर येतो.
माँसान्यस्य शकराणि, किनाटँ स्नाव, तत्स्थिरम्; अस्थीन्यन्तरतो दारुणि, मज्जामज्जोपमाकृता
त्याचे मांस म्हणजे गर, स्नायु म्हणजे धागे, जे त्यात घट्ट असतात; हाडे म्हणजे आतले लाकूड, आणि मज्जा म्हणजे गाभ्याप्रमाणे आकारलेली असते.
यद्वृक्षोवृक्णोरोहति मूलान्नवतरः पुनः मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति
जसा झाडाचा बुंधा कापला तरी मुळांपासून पुन्हा उगवतो, तसा माणूस मृत्यूने कापला गेला की, तो कोणत्या मुळांपासून पुन्हा जन्म घेतो?
जनकोह वैदेह आसां चक्रे॥ अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज॥ सहोवाच जनकोवैदेहो . याज्ञवल्क्य, किमर्थमचारीः, पशूनिच्छनण्वन्तानीति॥ उभयमेव, सँराड्, इति होवाच
जनक वैदेह यांनी ही व्यवस्था केली. मग याज्ञवल्क्य आले. जनक वैदेह म्हणाले: याज्ञवल्क्य, तू कशासाठी आला आहेस—गायींसाठी की ज्ञानासाठी? दोन्हींसाठी, राजन, असे त्यांनी उत्तर दिले.
. . \^. अब्रवीन्म ऊदङ्कः हौल्वायनः प्राणोवैब्रह्मेति॥ यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तच्छौल्वायनो अब्रवीत् प्राणोवैब्रह्मेति, अप्राणतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
उदंक हौल्वायन यांनी मला सांगितले: श्वास म्हणजेच ब्रह्म. जसा आई-वडील आणि गुरु असलेला सांगतो, तसाच हौल्वायन म्हणाले: श्वास म्हणजेच ब्रह्म; श्वासाशिवाय काहीच अस्तित्वात येत नाही. पण त्याने मला त्याचे ठिकाण आणि आधार सांगितले नाही. त्याने सांगितले, मला माहीत नाही. हे, राजन, फक्त एक भाग आहे.
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहह्॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो या प्रकारे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. मी हजार गायी देईन, असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले: माझ्या वडिलांना वाटले, 'शिक्षण न देता घ्यायला नको.' त्यांनी तुला काय सांगितले?
. .\^. अब्रवीन्मे जित्वा हैलिनो वाग्वैब्रह्मेति॥ यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तच्छैलिनो अब्रवीद् वाग्वैब्रह्मेति अवदतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
जित्वा हैलिन यांनी मला सांगितले: वाणी म्हणजेच ब्रह्म. जसा आई-वडील आणि गुरु असलेला सांगतो, तसाच हैलिन म्हणाले: वाणी म्हणजेच ब्रह्म; वाणीशिवाय काहीच अस्तित्वात येत नाही. पण त्याने मला त्याचे ठिकाण आणि आधार सांगितले नाही. त्याने सांगितले, मला माहीत नाही. हे, राजन, फक्त एक भाग आहे.
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो या प्रकारे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. मी हजार गायी देईन, असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले: माझ्या वडिलांना वाटले, 'शिक्षण न देता घ्यायला नको.' त्यांनी तुला काय सांगितले?
. .\^. अब्रवीन्मे बर्कुर्वार्ष्णश्: चक्षुर्वैब्रह्मेति॥ यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तद्वार्ष्णोऽब्रवीच्: चक्षुर्वैब्रह्मेति अपश्यतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
बर्कु वार्ष्ण यांनी मला सांगितले: डोळे म्हणजेच ब्रह्म. जसा आई-वडील आणि गुरु असलेला सांगतो, तसाच वार्ष्ण म्हणाले: डोळे म्हणजेच ब्रह्म; पाहिल्याशिवाय काहीच अस्तित्वात येत नाही. पण त्याने मला त्याचे ठिकाण आणि आधार सांगितले नाही. त्याने सांगितले, मला माहीत नाही. हे, राजन, फक्त एक भाग आहे.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ चक्षुरेवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा, सत्यमित्य् एतदुपासीत॥ कासत्यता, याज्ञवल्क्य॥ चक्षुरेव, सम्राड्, इति होवाच; चक्षुषा वै, सम्राट्, पश्यन्तमाहुः अद्राक्षीरिति॥ सआहाद्राक्षमिति, तत्सत्यं भवति; चक्षुर्वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म; नैनम्चक्षुर्जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो या प्रकारे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. मी हजार गायी देईन, असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले: माझ्या वडिलांना वाटले, 'शिक्षण न देता घ्यायला नको.' त्यांनी तुला काय सांगितले?
. . \^. अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः श्रोत्रं वैब्रह्मेति; यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तद्भारद्वाजोऽब्रवीच्: छ्रोत्रं वैब्रह्मेति अशृण्वतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति, होवाच जनकोवैदेहः॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो माणूस असे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. 'मी हजार गायी देईन,' असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले, 'माझ्या वडिलांचे मत होते की, शिकवण न देता काही घ्यावे नाही.' 'मग त्यांनी तुम्हाला काय सांगितले?''
. . \^. अब्रवीन्मे षत्यकामो जाबालोः मनो वैब्रह्मेति; यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तत्षत्यकामो अब्रवीद् मनो वैब्रह्मेति अमनसो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
शत्यकाम जबाल यांनी मला सांगितले — 'मन हेच ब्रह्म आहे.' जसा कोणी आई, वडील किंवा गुरु यांच्या अधिकाराने बोलतो, तसा शत्यकाम म्हणाला — 'मन हेच ब्रह्म आहे; कारण ज्याच्याकडे मन नाही, तो जणू काही मनच नसल्यासारखा आहे.' त्याला विचारले, 'त्याचे निवासस्थान आणि आधार काय?' पण त्याने उत्तर दिले नाही. हे, राजन, केवळ एक पैलू आहे.
दक्षिण दिशेची देवता कोणती? यम. यम कुठे आधारलेला आहे? दानात. दान कुठे आधारलेलं आहे? श्रद्धेत; कारण श्रद्धा असली की मग दान केलं जातं. श्रद्धेतच दान आधारलेलं असतं. श्रद्धा कुठे आधारलेली आहे? हृदयात, असं त्याने सांगितलं; कारण हृदयानेच श्रद्धा होते, आणि हृदयातच श्रद्धा आधारलेली असते. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
उत्तर दिशेची देवता कोणती? सोम. सोम कुठे आधारलेला आहे? दीक्षेत. दीक्षा कुठे आधारलेली आहे? सत्यात; म्हणून, दीक्षित व्यक्तीबद्दल म्हणतात, 'तो सत्य बोलतो'; कारण सत्यातच दीक्षा आधारलेली असते. सत्य कुठे आधारलेलं आहे? हृदयात. हृदयानेच सत्य ओळखलं जातं, आणि हृदयातच सत्य आधारलेलं असतं. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
सएषः नेति, नेत्य् आत्मागृह्यो, नहिगृह्यते; अशीर्यो, नहिशीर्यते; असङ्गोऽसितो नसज्यते, नव्यथत इत्य् असितो न व्यथते, एतान्यष्टावायतनानि अष्टौलोका, . अष्टौपुरुषाः॥ सयस् तान्पुरुषान्व्युदुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामीत् तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि॥ तं चेन्मे नविवक्ष्यसि, मूर्धाते विपतिष्यतीति॥ तँ ह हाकल्यस् नमेने . तस्य ह मूर्धाविपपात; तस्य हाप्यन्यन्मन्यमानाः परिमोषिणोऽस्थिन्यपजह्रुः .\`
हा आत्मा 'हे नाही, ते नाही' असाच आहे; तो पकडता येत नाही, कारण तो कधीच पकडला जात नाही; तो कधीच नाश पावत नाही; कारण त्याचा नाश होत नाही; तो कुणाशीही जोडलेला नाही, कारण तो कुणाशीही जुळत नाही; तो कधीच दुखावत नाही, कारण त्याला काहीही त्रास होत नाही. ही आठ ठिकाणं, आठ जगं, आठ पुरुष आहेत. त्या पुरुषांना बाजूला ठेवून तो पुढे गेला. मी तुला त्या उपनिषदात सांगितलेल्या पुरुषाबद्दल विचारतो. जर तू मला सांगितले नाहीस, तर तुझे डोके तुटेल. तेव्हा हाकल्य नावाचा तो गप्प बसला आणि त्याचे डोके तुटले. मग इतरांनीही भीतीने तिथून निघून गेले.
3-4 9-10 रेतस इति मावोचतः जीवतस् तत्प्रजायते; जातएवनजायते, कोन्वेनं जनयेत्पुनः धानारुह . वैवृक्षो अन्यतः ~ प्रेत्य सम्भवो॥ यत्समूलमुद्वृहेयुर् \^ वृक्षं, नपुनराभवेद्; मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, रातेर् दातुः, परायणं तिष्ठमानस्य तद्विद इति॥ 4 1 = 14.6.10?? =
बीजापासूनच जन्म होतो असे म्हणू नका; जिवंत असताना त्यातून संतती होते, पण एकदा मरण आल्यावर पुन्हा कोण जन्म देईल? जसा झाड दुसऱ्या मुळांपासून उगवतो, तसा मृत्यूनंतर पुन्हा जन्म होतो. जर झाड मुळासकट उपटले, तर ते पुन्हा उगवत नाही; तसाच माणूस मृत्यूने कापला गेला की, तो कोणत्या मुळांपासून पुन्हा जन्म घेतो? ज्यांना समज आहे, आनंद आहे, ब्रह्म आहे—बीज देणाऱ्याचा आधार, स्थिर उभा असणाऱ्याचे अंतिम ठिकाण—हे जाणणाऱ्यांना हे कळते.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ स एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा, प्रियमित्य् एनदुपासीत॥ काप्रियता, याज्ञवल्क्य॥ प्राणएव, सम्राड्, इति होवाच; प्राणस्य वै, सम्राट्, कामायायाज्यं याजयति अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति अपि तत्र वधाशङ्गा \^ भवति, यां दिशमेति प्राणस्यैव, सम्राट्, कामाय; प्राणोवै, सम्राट्, परमं ब्रह्म॥ नैनं प्राणोजहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
मग विचारले: सांग, याज्ञवल्क्य. त्याचे ठिकाण म्हणजे आकाश, आधार म्हणजे प्रेम; त्याचा ध्यान प्रेम म्हणून करावे. प्रेम म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य? श्वासच, राजन, असे त्यांनी सांगितले. श्वासासाठीच, राजन, यज्ञ केले जातात, दान घेतले जाते; मृत्यूची भीती असली तरी श्वासासाठीच माणूस वागत असतो. श्वासच, राजन, सर्वोच्च ब्रह्म आहे; श्वास त्याला कधीच सोडत नाही, सर्व प्राणी त्याच्याकडे येतात.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ वागेवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा, प्रज्ञेत्य् एनदुपासीत॥ काप्रज्ञता, याज्ञवल्क्य॥ वागेव, सम्राड्, इति होवाच; वाचावै, सम्राड्, बन्धुः प्रज्ञायत; ऋग्वेदोयजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्याउपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि . . वाचैव, संराट्, प्रज्ञायन्ते; वाग्वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म; नैनं वाग्जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
मग विचारले: सांग, याज्ञवल्क्य. त्याचे ठिकाण म्हणजे वाणी, आधार म्हणजे आकाश; त्याचे ध्यान ज्ञान म्हणून करावे. ज्ञान म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य? वाणीच, राजन, असे त्यांनी सांगितले. वाणीमुळेच, राजन, आप्त ओळखता येतो; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषद, श्लोक, सूत्र, स्पष्टीकरणे, टीका—हे सर्व वाणीमुळेच कळते. वाणीच, राजन, सर्वोच्च ब्रह्म आहे; वाणी त्याला कधीच सोडत नाही, सर्व प्राणी त्याच्याकडे येतात.
मग विचारले: सांग, याज्ञवल्क्य. त्याचे ठिकाण म्हणजे डोळे, आधार म्हणजे आकाश; त्याचे ध्यान सत्य म्हणून करावे. सत्य म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य? डोळेच, राजन, असे त्यांनी सांगितले. डोळ्यांनीच, राजन, पाहतो असे म्हणतात; 'मी पाहिले' असे म्हणणे म्हणजेच सत्य. डोळेच, राजन, सर्वोच्च ब्रह्म आहे; डोळे त्याला कधीच सोडत नाही, सर्व प्राणी त्याच्याकडे येतात.
भारद्वाज ज्याने गाढविणीचे दूध प्यायले होते, त्यांनी मला सांगितले — 'कान हेच ब्रह्म आहे.' जसा कोणी आई, वडील किंवा गुरु यांच्या अधिकाराने बोलतो, तसाच भारद्वाज म्हणाला — 'कान हेच ब्रह्म आहे; कारण ज्याच्याकडे कान नाही, तो जणू काही ऐकूच शकत नाही.' त्याला विचारले, 'त्याचे निवासस्थान आणि आधार काय?' पण त्याने उत्तर दिले नाही. हे, राजन, केवळ एक पैलू आहे.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ श्रोत्रमेवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठानन्तमित्य् एनदुपासीत॥ कानन्तता, याज्ञवल्क्य॥ दिश एव, सम्राड्, इति होवाच; तस्माद्वै, सम्राड्, . \` यां काङ्च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छति अनन्ताहिदिशः, श्रोत्रँ हिदिशः , सम्राट्, . श्रोत्रं वै, सम्राट्, परमं ब्रह्म॥ नैनं श्रोत्रं जहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
'आता तुम्ही सांगा, याज्ञवल्क्य.' — 'कान हेच निवासस्थान आहे; आकाश हा त्याचा आधार आहे — याप्रमाणे त्याची अनंतता म्हणून ध्यान करावे.' 'ही अनंतता म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य?' — 'राजन, दिशा ह्याच अनंत आहेत,' असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. म्हणून, राजन, माणूस ज्या दिशेला जाईल, तिथे कधीच शेवट गाठता येत नाही; दिशा अनंत आहेत, आणि कान देखील अनंत आहे, राजन. कान हेच परब्रह्म आहे; कान कधीच सोडून जात नाही, सर्व जीव त्याच्याकडे येतात.