कतमेषड् इति॥ आग्निश्च पृथिवीच वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च ड्यौश्चैतेषड् इत्य् . एतेह्य् एवेदँ . सर्वं षड् इति
ही सहा कोणत्या आहेत? अग्नी आणि पृथ्वी, वायू आणि आकाश, सूर्य आणि द्यौ — ह्याच त्या सहा आहेत. या सहांमुळेच इथलं सर्व काही सहापद होतं.
कतमेतेत्रयो देवाइती- -मएवत्रयो लोका, एषुहीमेसर्वे देवाइति॥ कतमौ . द्वौदेवाविति॥ अन्नं चैवप्राणश्चेति॥ कतमोऽध्यर्ध इति॥ योऽयं पवत इति
ही तीन देवता कोणत्या? या म्हणजे तीन लोक, कारण या लोकांतच सर्व देवता आहेत. दोन देवता कोणत्या? अन्न आणि श्वास. दीड कोणता? तो म्हणजे वारा.
तदाहुः यदयमेक एव पवते, अथ कथमध्यर्ध इति॥ यदस्मिन्निदँ सर्वमध्यार्ध्नोत् तेनाध्यर्ध इति॥ कतमएको देवइति॥ ; सब्रह्म त्यदित्य् आचक्षते
लोक विचारतात, जर हा वारा एकच आहे, तर त्याला दीड का म्हणतात? कारण त्यात सर्व काही पूर्णत्व पावते, म्हणून त्याला दीड म्हणतात. एक देवता कोणती? ब्रह्म असं सांगतात.
पृथिव्य् एवयस्यायतनं, चक्षुर् लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायँ शारीरः पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ स्त्रिय \^ इति होवाच
काम एवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवासौचन्द्रे पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ मन इति होवाच
रूपाण्य् एवयस्यायतनं, चक्षुर्लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवासावादित्येपुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ चक्षुर् इति होवाच
तम एवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायं छायामयः पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ मृत्युइति होवाच
आपएवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायं अप्सुपुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ वरुण इति होवाच
रेत एवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायं पुत्रमयः पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ प्रजापतिरिति होवाच
हाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः त्वाँ स्विदिमेब्राह्मणाअङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति
हाकल्य, याज्ञवल्क्य म्हणाले, इथल्या ब्राह्मणांनी तुला माझ्यासाठी अग्नीच्या निखाऱ्यांचा ढिगारा केलाय.
याज्ञवल्क्येति होवाच हाकल्यो, यदिदं कुरुपङ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः, किं ब्रह्म विद्वानिति॥ दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति॥ यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः,
याज्ञवल्क्य, हाकल्य म्हणाले, तू कुरु आणि पांचाळ देशातील ब्राह्मणांना वादात हरवलंस, तर ब्रह्म म्हणजे काय, ते जाणून काय मिळतं? दिशा, त्यांच्या देवता आणि आधारांसह, तो जाणतो. जर तू दिशा, त्यांच्या देवता आणि आधारांसह, ओळखत असशील—
किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति॥ आदित्यदेवत इति॥ सआदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ चक्षुषीति॥ कस्मिन्नुचक्षुः प्रतिष्ठितं भवतीति . रूपेष्विति; चक्षुषा हिरूपाणि पश्यति॥ कस्मिन्नुरूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति . हृदय इति होवाच; हृदयेन हिरूपाणि जानाति, हृदये ह्य् एवरूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
पूर्व दिशेची देवता कोणती? सूर्य. सूर्य कुठे आधारलेला आहे? डोळ्यात. डोळा कुठे आधारलेला आहे? रूपांमध्ये; कारण डोळ्यांनी रूपं पाहिली जातात. रूपं कुठे आधारलेली आहेत? हृदयात, असं त्याने सांगितलं; कारण हृदयानेच रूपं ओळखली जातात, आणि हृदयातच रूपं आधारलेली असतात. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति॥ यमदेवत इति॥ सयमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ . . दक्षिणायामिति॥ कस्मिन्नुदक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति . श्रद्धायामिति; यदाह्य् एवश्रद्धत्ते, अथ दक्षिणां ददाति; श्रद्धायाँ ह्य् एवदक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति . कस्मिन्नुश्रद्धाप्रतिष्ठिता भवतीति . हृदय इति होवाच; हृदयेन हिश्रद्धत्ते हृदये ह्य् एवश्रद्धाप्रतिष्ठिता ! भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति॥ वरुणदेवत इति॥ सवरुणः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ अप्स्विति॥ कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता भवन्तीति . रेतसीति॥ कस्मिन्नुरेतः प्रतिष्ठितं भवतीति . हृदय, इति . तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुः हृदयादिव सृप्तो, हृदयादिव निर्मित इति; हृदये ह्य् एवरेतः प्रतिष्ठितं भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
पश्चिम दिशेची देवता कोणती? वरुण. वरुण कुठे आधारलेला आहे? पाण्यात. पाणी कुठे आधारलेलं आहे? बीजात. बीज कुठे आधारलेलं आहे? हृदयात. म्हणून, एखाद्या जन्मलेल्या मुलाबद्दल म्हणतात, 'हृदयातून घडलेलं, हृदयातून निर्माण झालेलं'; कारण हृदयातच बीज आधारलेलं असतं. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति॥ सोमदेवत इति॥ ससोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ दीक्षायामिति॥ कस्मिन्नुदिक्षाप्रतिष्ठिता भवतीति . सत्यइति; तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति; सत्येह्य् एवदीक्षाप्रतिष्ठिता भवतीति . कस्मिन्नुसत्यं प्रतिष्ठितम्भवतीति . हृदये इति . हृदयेन हिसत्यं जानाति; हृदये ह्य् एवसत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति॥ अग्निदेवत इति॥ सोऽग्निः कस्मिन्प्रतिष्ठितो भवतीति . वाचीति॥ कस्मिन्नुवाक्प्रतिष्ठिता भवतीति . मनसीति \^ कस्मिन्नुमनस् \^ प्रतिष्ठितं भवतीति .
ध्रुव (वरच्या) दिशेची देवता कोणती? अग्नी. अग्नी कुठे आधारलेला आहे? वाणीमध्ये. वाणी कुठे आधारलेली आहे? मनात. मन कुठे आधारलेलं आहे?
अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो, यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै॥ यत्रैतद् अन्यत्रास्मत्स्याच्, छ्वानो वैनदद्युः वयाँसि वैनद्विमथ्नीरन्निति
अहल्लिक, याज्ञवल्क्य म्हणाले, जर हे आपल्यापलीकडे कुठे सापडलं असतं, तर कुत्र्यांनी स्वर्ग मिळवला असता, आणि पक्ष्यांनीही स्वर्ग मिळवला असता.
कस्मिन्नुत्वं चात्माच प्रतिष्ठितौ ! स्थ इति॥ प्राणइति॥ कस्मिन्नुप्राणः प्रतिष्ठित इति॥ अपानइति॥ कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति॥ व्यानइति॥ कस्मिन्नुव्यानः प्रतिष्ठित इति॥ उदानइति॥ कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति॥ समानइति
तू आणि आत्मा कोणावर आधारलेले आहात? श्वासावर. श्वास कोणावर आधारलेला आहे? अपानावर. अपान कोणावर आधारलेला आहे? व्यानावर. व्यान कोणावर आधारलेला आहे? उदानावर. उदान कोणावर आधारलेला आहे? समानावर.
अथ याज्ञवल्क्यो होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो, योवः कामयते, समा पृच्छतु, सर्वे वा मा पृच्छत; योवः कामयते, तं वः पृच्छामि, सर्वान्वा वः पृच्छामीति॥ तेह ब्राह्मणानदधृषुः
मग याज्ञवल्क्य म्हणाले: भगवंत ब्राह्मणांनो, ज्याला इच्छा आहे त्याने विचारावे, किंवा सगळ्यांनी विचारावे; ज्याला इच्छा आहे त्याला मी विचारतो, किंवा सगळ्यांनाच विचारतो. पण ब्राह्मणांनी काहीही विचारायची हिंमत केली नाही.
तान्हैतैः श्लोकैः पप्रच्छः यथा वृक्षोवनस्पतिः तथैवपुरुषोऽमृषाः तस्य पर्णानि लोमानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः
त्यांनी या श्लोकांनी विचारले: जसा एखादा वृक्ष वनातील झाड असतो, तसाच माणूसही खोटा नसतो; त्याचे केस म्हणजे त्याची पाने, आणि बाहेरची त्वचा म्हणजे साल.
त्वचएवास्य रुधिरं प्रस्यन्दि त्वचउत्पटस्; तस्मात्तदातुन्नात् \^ प्रैति, रसो वृक्षादिवाहतात्
त्याच्या त्वचेतून रक्त जसे झाडातून रस वाहतो तसे वाहते; म्हणून जेव्हा त्वचा कापली जाते तेव्हा रक्त बाहेर येते, जसे झाड कापले की रस बाहेर येतो.
माँसान्यस्य शकराणि, किनाटँ स्नाव, तत्स्थिरम्; अस्थीन्यन्तरतो दारुणि, मज्जामज्जोपमाकृता
त्याचे मांस म्हणजे गर, स्नायु म्हणजे धागे, जे त्यात घट्ट असतात; हाडे म्हणजे आतले लाकूड, आणि मज्जा म्हणजे गाभ्याप्रमाणे आकारलेली असते.
यद्वृक्षोवृक्णोरोहति मूलान्नवतरः पुनः मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति
जसा झाडाचा बुंधा कापला तरी मुळांपासून पुन्हा उगवतो, तसा माणूस मृत्यूने कापला गेला की, तो कोणत्या मुळांपासून पुन्हा जन्म घेतो?
जनकोह वैदेह आसां चक्रे॥ अथ ह याज्ञवल्क्य आवव्राज॥ सहोवाच जनकोवैदेहो . याज्ञवल्क्य, किमर्थमचारीः, पशूनिच्छनण्वन्तानीति॥ उभयमेव, सँराड्, इति होवाच
जनक वैदेह यांनी ही व्यवस्था केली. मग याज्ञवल्क्य आले. जनक वैदेह म्हणाले: याज्ञवल्क्य, तू कशासाठी आला आहेस—गायींसाठी की ज्ञानासाठी? दोन्हींसाठी, राजन, असे त्यांनी उत्तर दिले.
. . \^. अब्रवीन्म ऊदङ्कः हौल्वायनः प्राणोवैब्रह्मेति॥ यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात् तथा तच्छौल्वायनो अब्रवीत् प्राणोवैब्रह्मेति, अप्राणतो हिकिँ स्यादिति॥ अब्रवीत्तुते तस्यायतनं प्रतिष्ठां॥ नमेऽब्रवीदिति॥ एकपाद्वाएतत् सम्राड्, इति
उदंक हौल्वायन यांनी मला सांगितले: श्वास म्हणजेच ब्रह्म. जसा आई-वडील आणि गुरु असलेला सांगतो, तसाच हौल्वायन म्हणाले: श्वास म्हणजेच ब्रह्म; श्वासाशिवाय काहीच अस्तित्वात येत नाही. पण त्याने मला त्याचे ठिकाण आणि आधार सांगितले नाही. त्याने सांगितले, मला माहीत नाही. हे, राजन, फक्त एक भाग आहे.
देवोभूत्वादेवानप्येति, यएवं विद्वानेतदुपास्ते॥ हस्त्य्\. सहस्रं ददामीति होवाच जनकोवैदेहह्॥ सहोवाच याज्ञवल्क्यः पितामेऽमन्यत, नाननुशिष्य हरेतेति॥ कएवते किमब्रवीदिति . \`॥.
जो या प्रकारे जाणतो आणि ध्यान करतो, तो देव होऊन देवांना प्राप्त होतो. मी हजार गायी देईन, असे जनक वैदेह म्हणाले. याज्ञवल्क्य म्हणाले: माझ्या वडिलांना वाटले, 'शिक्षण न देता घ्यायला नको.' त्यांनी तुला काय सांगितले?
ज्याचं आधार पृथ्वी आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो शरीरात आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'स्त्री' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार इच्छा आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो चंद्रात आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'मन' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार रूपं आहेत, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो सूर्यांत आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'डोळा' असं त्याने उत्तर दिलं.
आकशएवयस्यायतनं, चक्षुर् लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायम्वायौ पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ प्राण इति होवच॥ 15/ ॥ तेज एवयस्यायतनं, चक्षुर्लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायमग्नौपुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ वागिति होवाच
ज्याचं आधार आकाश आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो वायूत आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'श्वास' असं त्याने उत्तर दिलं. ज्याचं आधार तेज आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो अग्नित आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'वाणी' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार अंधार आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो सावलीत आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'मृत्यू' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार पाणी आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो पाण्यात आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'वरुण' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार बीज आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो पुत्रात आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'प्रजापती' असं त्याने उत्तर दिलं.
दक्षिण दिशेची देवता कोणती? यम. यम कुठे आधारलेला आहे? दानात. दान कुठे आधारलेलं आहे? श्रद्धेत; कारण श्रद्धा असली की मग दान केलं जातं. श्रद्धेतच दान आधारलेलं असतं. श्रद्धा कुठे आधारलेली आहे? हृदयात, असं त्याने सांगितलं; कारण हृदयानेच श्रद्धा होते, आणि हृदयातच श्रद्धा आधारलेली असते. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
उत्तर दिशेची देवता कोणती? सोम. सोम कुठे आधारलेला आहे? दीक्षेत. दीक्षा कुठे आधारलेली आहे? सत्यात; म्हणून, दीक्षित व्यक्तीबद्दल म्हणतात, 'तो सत्य बोलतो'; कारण सत्यातच दीक्षा आधारलेली असते. सत्य कुठे आधारलेलं आहे? हृदयात. हृदयानेच सत्य ओळखलं जातं, आणि हृदयातच सत्य आधारलेलं असतं. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
सएषः नेति, नेत्य् आत्मागृह्यो, नहिगृह्यते; अशीर्यो, नहिशीर्यते; असङ्गोऽसितो नसज्यते, नव्यथत इत्य् असितो न व्यथते, एतान्यष्टावायतनानि अष्टौलोका, . अष्टौपुरुषाः॥ सयस् तान्पुरुषान्व्युदुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामीत् तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि॥ तं चेन्मे नविवक्ष्यसि, मूर्धाते विपतिष्यतीति॥ तँ ह हाकल्यस् नमेने . तस्य ह मूर्धाविपपात; तस्य हाप्यन्यन्मन्यमानाः परिमोषिणोऽस्थिन्यपजह्रुः .\`
हा आत्मा 'हे नाही, ते नाही' असाच आहे; तो पकडता येत नाही, कारण तो कधीच पकडला जात नाही; तो कधीच नाश पावत नाही; कारण त्याचा नाश होत नाही; तो कुणाशीही जोडलेला नाही, कारण तो कुणाशीही जुळत नाही; तो कधीच दुखावत नाही, कारण त्याला काहीही त्रास होत नाही. ही आठ ठिकाणं, आठ जगं, आठ पुरुष आहेत. त्या पुरुषांना बाजूला ठेवून तो पुढे गेला. मी तुला त्या उपनिषदात सांगितलेल्या पुरुषाबद्दल विचारतो. जर तू मला सांगितले नाहीस, तर तुझे डोके तुटेल. तेव्हा हाकल्य नावाचा तो गप्प बसला आणि त्याचे डोके तुटले. मग इतरांनीही भीतीने तिथून निघून गेले.
3-4 9-10 रेतस इति मावोचतः जीवतस् तत्प्रजायते; जातएवनजायते, कोन्वेनं जनयेत्पुनः धानारुह . वैवृक्षो अन्यतः ~ प्रेत्य सम्भवो॥ यत्समूलमुद्वृहेयुर् \^ वृक्षं, नपुनराभवेद्; मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, रातेर् दातुः, परायणं तिष्ठमानस्य तद्विद इति॥ 4 1 = 14.6.10?? =
बीजापासूनच जन्म होतो असे म्हणू नका; जिवंत असताना त्यातून संतती होते, पण एकदा मरण आल्यावर पुन्हा कोण जन्म देईल? जसा झाड दुसऱ्या मुळांपासून उगवतो, तसा मृत्यूनंतर पुन्हा जन्म होतो. जर झाड मुळासकट उपटले, तर ते पुन्हा उगवत नाही; तसाच माणूस मृत्यूने कापला गेला की, तो कोणत्या मुळांपासून पुन्हा जन्म घेतो? ज्यांना समज आहे, आनंद आहे, ब्रह्म आहे—बीज देणाऱ्याचा आधार, स्थिर उभा असणाऱ्याचे अंतिम ठिकाण—हे जाणणाऱ्यांना हे कळते.
सवैनो ब्रूहि, याज्ञवल्क्य॥ स एवायतनम् आकाशः प्रतिष्ठा, प्रियमित्य् एनदुपासीत॥ काप्रियता, याज्ञवल्क्य॥ प्राणएव, सम्राड्, इति होवाच; प्राणस्य वै, सम्राट्, कामायायाज्यं याजयति अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृह्णाति अपि तत्र वधाशङ्गा \^ भवति, यां दिशमेति प्राणस्यैव, सम्राट्, कामाय; प्राणोवै, सम्राट्, परमं ब्रह्म॥ नैनं प्राणोजहाति, सर्वाण्य् एनं भूतान्यभिक्षरन्ति
मग विचारले: सांग, याज्ञवल्क्य. त्याचे ठिकाण म्हणजे आकाश, आधार म्हणजे प्रेम; त्याचा ध्यान प्रेम म्हणून करावे. प्रेम म्हणजे काय, याज्ञवल्क्य? श्वासच, राजन, असे त्यांनी सांगितले. श्वासासाठीच, राजन, यज्ञ केले जातात, दान घेतले जाते; मृत्यूची भीती असली तरी श्वासासाठीच माणूस वागत असतो. श्वासच, राजन, सर्वोच्च ब्रह्म आहे; श्वास त्याला कधीच सोडत नाही, सर्व प्राणी त्याच्याकडे येतात.