योवाएतदक्षरमविदित्वा, गार्गि अस्मिँल् लोकेजुहोति, ददाति तपस्यति~ अपि \` \` बहूनि वर्षसहस्राणि~ अन्तवन् एव~ अस्य सलोकस्~ भवति योवाएतदक्षरमविदित्वा, गार्ग्य् अस्माल् लोकात्प्रैति, सकृपणो; अथ यएतदक्षरं, गार्गि, विदित्वास्माल् लोकात्प्रैति, सब्राह्मणः॥ ==संबंधित कड़ियाँ== #[[उपनिषद्]] ##[[बृहदारण्यक उपनिषद्]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 1]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 2]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 3]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 4]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 5]] ==बाहरी कडियाँ== [[वर्गः:]]
गार्गी, जो कोणी हे अक्षर न जाणता या जगात यज्ञ करतो, दान देतो, किंवा तप करतो, अगदी हजारो वर्षे जरी केले तरी त्याचा लोक मर्यादितच असतो. जो हे अक्षर न जाणता या जगातून जातो, तो खरोखरच दयनीय असतो. पण जो हे अक्षर जाणून या जगातून जातो, तो खरा ब्राह्मण होतो.
तद्वाएतदक्षरं, गार्गि अदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ; नान्यद् . अस्ति द्रष्टृ, नान्यद् . अस्ति श्रोतृ, नान्यद् . अस्ति मन्तृ, नान्यद् . अस्ति विज्ञात्रेतद्वैअक्षरं, गार्गि, यस्मिन् \` \`, ), आकाशओतश्च प्रोतश्च
गार्गी, तेच अक्षर आहे—जे दिसत नाही, पण पाहणारे आहे; ऐकू येत नाही, पण ऐकणारे आहे; विचारात येत नाही, पण विचार करणारे आहे; ओळखता येत नाही, पण ओळखणारे आहे. याशिवाय दुसरे पाहणारे नाही, दुसरे ऐकणारे नाही, दुसरे विचार करणारे नाही, दुसरे ओळखणारे नाही. या अक्षरातच आकाश गुंफलेले आणि मिसळलेले आहे.
साहोवाचः ब्राह्मणा भगवन्तः तदेवबहुमन्यध्वम्~ यदस्मान्नमस्कारेण मुच्याध्वम्~ नवैजातु युष्माकमिमम्~ कश्चिद्ब्रह्मोद्यम्~ जेता~ इति ततो ह वाचक्नव्य् उपरराम॥ 9
ती म्हणाली, ब्राह्मणहो, तुम्ही त्याचा सन्मान केला पाहिजे, कारण त्याच्या उत्तरांमुळे तुम्ही प्रश्नातून मुक्त झाला आहात. तुमच्यातील कुणीही ब्रह्मविषयक चर्चेत त्याला कधीच हरवू शकणार नाही. मग वाचक्नवीने आपले प्रश्न थांबवले.
अथ हैनं विदग्धः हाकल्यः पप्रच्छः कति देवा, याज्ञवल्क्येति॥ सहैतयैवनिविदा प्रतिपेदे, यावन्तस्~ वैश्वदेवस्य निविदि~ उच्यन्ते त्रयश्च त्रीच शतात्रयस्~ च त्रीच सहस्रा~ इति~ ओम् इति होवाच;
मग विदग्ध शाकल्याने त्याला विचारले, 'याज्ञवल्क्य, देव किती आहेत?' त्याने वैष्वदेवांच्या निविद प्रमाणे उत्तर दिले—'तीन आणि तीनशे, तीन आणि तीन हजार.' 'हो,' असे त्याने सांगितले.
कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ त्रयस्त्रिँशदिति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ षड् इति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ त्रय इति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ द्वाविति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ अध्यर्ध इति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ एक इति॥ ओमिति होवाच॥ कतमेतेत्रयश्च त्रीच शतात्रयश्च त्रीच सहस्रेति
सहोवाचः महिमान एवैषामेते, त्रयस्त्रिंशत्त्वेवदेवाइति॥ कतमेतेत्रयस्त्रिँशदिति॥ अष्टौवसव, एकादश ऱुद्रा, द्वादशादित्याः तएकत्रिंशद् ९न्द्रश्चैवप्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति
तो म्हणाला, हे सर्व केवळ त्यांच्या महिमेचे रूप आहेत; प्रत्यक्षात देव फक्त तेहतीस आहेत. हे तेहतीस कोण आहेत? आठ वसु, अकरा रुद्र, बारा आदित्य—हे एकत्र एकतीस झाले—इंद्र आणि प्रजापती मिळून तेहतीस होतात.
कतमेवसव इति॥ आग्निश्च पृथिवीच वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च ड्यौः च चन्द्रमाश्च णक्षत्राणि चैतेवसव; एतेषु हीदँ सर्वँ वसु . हितं . एतेहीदँ सर्वं वसयन्ते॥ तद्यदिदँ सर्वं वसयन्ते . .॥. तस्माद्वसव इति
'वसु कोण आहेत?' अग्नी, पृथ्वी, वायू, आकाश, सूर्य, द्यौ, चंद्र, आणि नक्षत्रे—हे वसु आहेत. या सर्वांमध्येच सगळे काही वास करते; म्हणून त्यांना वसु असे म्हणतात.
कतमेऱुद्राइति॥ दशेमेपुरुषे प्राणा, आत्मैकादशस्; तेयदास्मान्मर्त्याच्छरीराद् उत्क्रामन्ति अथ रोदयन्तिः तद्यद्रोदयन्ति, तस्माद्ऱुद्राइति
'रुद्र कोण आहेत?' माणसाच्या शरीरातील दहा प्राण आणि आत्मा म्हणजे एकूण अकरा. हे जेव्हा मृत्यूच्या वेळी शरीर सोडतात, तेव्हा रडवतात. म्हणून त्यांना रुद्र असे म्हणतात.
कतमअदित्याइति॥ द्वादश . मासाः संवत्सरस्यैतअदित्या; एतेहीदँ सर्वमाददाना यन्ति; तद् यदिदँ सर्वमाददाना यन्ति, तस्माददित्याइति
'आदित्य कोण आहेत?' वर्षातील बारा महिने हेच आदित्य आहेत. कारण हे सर्व काही घेऊन जातात, म्हणून त्यांना आदित्य म्हणतात.
कतम९न्द्रः, कतमः प्रजापतिरिति॥ स्तनयित्नुरेवेन्द्रो, यज्ञः प्रजापतिरिति॥ कतमः स्तनयित्नुरिति॥ अशनिरिति॥ कतमोयज्ञइति॥ पशव इति
'इंद्र कोण, प्रजापती कोण?' वीज म्हणजे इंद्र, यज्ञ म्हणजे प्रजापती. 'वीज कोण?' वीज म्हणजे वीजेचा कडकडाट. 'यज्ञ कोण?' पशु म्हणजे यज्ञ.
कतमेषड् इति॥ आग्निश्च पृथिवीच वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च ड्यौश्चैतेषड् इत्य् . एतेह्य् एवेदँ . सर्वं षड् इति
ही सहा कोणत्या आहेत? अग्नी आणि पृथ्वी, वायू आणि आकाश, सूर्य आणि द्यौ — ह्याच त्या सहा आहेत. या सहांमुळेच इथलं सर्व काही सहापद होतं.
कतमेतेत्रयो देवाइती- -मएवत्रयो लोका, एषुहीमेसर्वे देवाइति॥ कतमौ . द्वौदेवाविति॥ अन्नं चैवप्राणश्चेति॥ कतमोऽध्यर्ध इति॥ योऽयं पवत इति
ही तीन देवता कोणत्या? या म्हणजे तीन लोक, कारण या लोकांतच सर्व देवता आहेत. दोन देवता कोणत्या? अन्न आणि श्वास. दीड कोणता? तो म्हणजे वारा.
तदाहुः यदयमेक एव पवते, अथ कथमध्यर्ध इति॥ यदस्मिन्निदँ सर्वमध्यार्ध्नोत् तेनाध्यर्ध इति॥ कतमएको देवइति॥ ; सब्रह्म त्यदित्य् आचक्षते
लोक विचारतात, जर हा वारा एकच आहे, तर त्याला दीड का म्हणतात? कारण त्यात सर्व काही पूर्णत्व पावते, म्हणून त्याला दीड म्हणतात. एक देवता कोणती? ब्रह्म असं सांगतात.
पृथिव्य् एवयस्यायतनं, चक्षुर् लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायँ शारीरः पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ स्त्रिय \^ इति होवाच
काम एवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवासौचन्द्रे पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ मन इति होवाच
रूपाण्य् एवयस्यायतनं, चक्षुर्लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवासावादित्येपुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ चक्षुर् इति होवाच
तम एवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायं छायामयः पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ मृत्युइति होवाच
आपएवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायं अप्सुपुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ वरुण इति होवाच
रेत एवयस्यायतनं, चक्षुर् \^ लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायं पुत्रमयः पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ प्रजापतिरिति होवाच
हाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः त्वाँ स्विदिमेब्राह्मणाअङ्गारावक्षयणमक्रता३ इति
हाकल्य, याज्ञवल्क्य म्हणाले, इथल्या ब्राह्मणांनी तुला माझ्यासाठी अग्नीच्या निखाऱ्यांचा ढिगारा केलाय.
याज्ञवल्क्येति होवाच हाकल्यो, यदिदं कुरुपङ्चालानां ब्राह्मनानत्यवादीः, किं ब्रह्म विद्वानिति॥ दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति॥ यद्दिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः,
याज्ञवल्क्य, हाकल्य म्हणाले, तू कुरु आणि पांचाळ देशातील ब्राह्मणांना वादात हरवलंस, तर ब्रह्म म्हणजे काय, ते जाणून काय मिळतं? दिशा, त्यांच्या देवता आणि आधारांसह, तो जाणतो. जर तू दिशा, त्यांच्या देवता आणि आधारांसह, ओळखत असशील—
किंदेवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीति॥ आदित्यदेवत इति॥ सआदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ चक्षुषीति॥ कस्मिन्नुचक्षुः प्रतिष्ठितं भवतीति . रूपेष्विति; चक्षुषा हिरूपाणि पश्यति॥ कस्मिन्नुरूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति . हृदय इति होवाच; हृदयेन हिरूपाणि जानाति, हृदये ह्य् एवरूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
पूर्व दिशेची देवता कोणती? सूर्य. सूर्य कुठे आधारलेला आहे? डोळ्यात. डोळा कुठे आधारलेला आहे? रूपांमध्ये; कारण डोळ्यांनी रूपं पाहिली जातात. रूपं कुठे आधारलेली आहेत? हृदयात, असं त्याने सांगितलं; कारण हृदयानेच रूपं ओळखली जातात, आणि हृदयातच रूपं आधारलेली असतात. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति॥ यमदेवत इति॥ सयमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ . . दक्षिणायामिति॥ कस्मिन्नुदक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति . श्रद्धायामिति; यदाह्य् एवश्रद्धत्ते, अथ दक्षिणां ददाति; श्रद्धायाँ ह्य् एवदक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति . कस्मिन्नुश्रद्धाप्रतिष्ठिता भवतीति . हृदय इति होवाच; हृदयेन हिश्रद्धत्ते हृदये ह्य् एवश्रद्धाप्रतिष्ठिता ! भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति॥ वरुणदेवत इति॥ सवरुणः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ अप्स्विति॥ कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता भवन्तीति . रेतसीति॥ कस्मिन्नुरेतः प्रतिष्ठितं भवतीति . हृदय, इति . तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुः हृदयादिव सृप्तो, हृदयादिव निर्मित इति; हृदये ह्य् एवरेतः प्रतिष्ठितं भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
पश्चिम दिशेची देवता कोणती? वरुण. वरुण कुठे आधारलेला आहे? पाण्यात. पाणी कुठे आधारलेलं आहे? बीजात. बीज कुठे आधारलेलं आहे? हृदयात. म्हणून, एखाद्या जन्मलेल्या मुलाबद्दल म्हणतात, 'हृदयातून घडलेलं, हृदयातून निर्माण झालेलं'; कारण हृदयातच बीज आधारलेलं असतं. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
किंदेवतोऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति॥ सोमदेवत इति॥ ससोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति॥ दीक्षायामिति॥ कस्मिन्नुदिक्षाप्रतिष्ठिता भवतीति . सत्यइति; तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति; सत्येह्य् एवदीक्षाप्रतिष्ठिता भवतीति . कस्मिन्नुसत्यं प्रतिष्ठितम्भवतीति . हृदये इति . हृदयेन हिसत्यं जानाति; हृदये ह्य् एवसत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति॥ एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति॥ अग्निदेवत इति॥ सोऽग्निः कस्मिन्प्रतिष्ठितो भवतीति . वाचीति॥ कस्मिन्नुवाक्प्रतिष्ठिता भवतीति . मनसीति \^ कस्मिन्नुमनस् \^ प्रतिष्ठितं भवतीति .
ध्रुव (वरच्या) दिशेची देवता कोणती? अग्नी. अग्नी कुठे आधारलेला आहे? वाणीमध्ये. वाणी कुठे आधारलेली आहे? मनात. मन कुठे आधारलेलं आहे?
अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो, यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासै॥ यत्रैतद् अन्यत्रास्मत्स्याच्, छ्वानो वैनदद्युः वयाँसि वैनद्विमथ्नीरन्निति
अहल्लिक, याज्ञवल्क्य म्हणाले, जर हे आपल्यापलीकडे कुठे सापडलं असतं, तर कुत्र्यांनी स्वर्ग मिळवला असता, आणि पक्ष्यांनीही स्वर्ग मिळवला असता.
कस्मिन्नुत्वं चात्माच प्रतिष्ठितौ ! स्थ इति॥ प्राणइति॥ कस्मिन्नुप्राणः प्रतिष्ठित इति॥ अपानइति॥ कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति॥ व्यानइति॥ कस्मिन्नुव्यानः प्रतिष्ठित इति॥ उदानइति॥ कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति॥ समानइति
तू आणि आत्मा कोणावर आधारलेले आहात? श्वासावर. श्वास कोणावर आधारलेला आहे? अपानावर. अपान कोणावर आधारलेला आहे? व्यानावर. व्यान कोणावर आधारलेला आहे? उदानावर. उदान कोणावर आधारलेला आहे? समानावर.
'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'तेहतीस.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'सहा.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'तीन.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'दोन.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'एक आणि अर्धा.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'एक.' 'हो.' हे तीन आणि तीनशे, तीन आणि तीन हजार कोण आहेत?
ज्याचं आधार पृथ्वी आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो शरीरात आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'स्त्री' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार इच्छा आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो चंद्रात आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'मन' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार रूपं आहेत, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो सूर्यांत आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'डोळा' असं त्याने उत्तर दिलं.
आकशएवयस्यायतनं, चक्षुर् लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायम्वायौ पुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ प्राण इति होवच॥ 15/ ॥ तेज एवयस्यायतनं, चक्षुर्लोको, मनो ज्योतिः योवैतं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणँ, सवैवेदितास्याद् याज्ञवल्क्य॥ वेद वाअहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्थ; यएवायमग्नौपुरुषः, सएष॥ वदैव, हाकल्य, तस्य कादेवतेति॥ वागिति होवाच
ज्याचं आधार आकाश आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो वायूत आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'श्वास' असं त्याने उत्तर दिलं. ज्याचं आधार तेज आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो अग्नित आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'वाणी' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार अंधार आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो सावलीत आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'मृत्यू' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार पाणी आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो पाण्यात आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'वरुण' असं त्याने उत्तर दिलं.
ज्याचं आधार बीज आहे, ज्याचा लोक डोळा आहे, ज्याचं प्रकाश मन आहे — जो हा पुरुष सर्वांच्या आत्म्याला अंतिम आश्रय मानतो, तो सर्वज्ञ होतो, हे याज्ञवल्क्य. मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचं अंतिम आश्रय सर्वांचा आत्मा आहे, ज्याचा तू उल्लेख केलास; जो पुत्रात आहे, तो हाच आहे. सांग हाकल्य, त्याची देवता कोणती? 'प्रजापती' असं त्याने उत्तर दिलं.
दक्षिण दिशेची देवता कोणती? यम. यम कुठे आधारलेला आहे? दानात. दान कुठे आधारलेलं आहे? श्रद्धेत; कारण श्रद्धा असली की मग दान केलं जातं. श्रद्धेतच दान आधारलेलं असतं. श्रद्धा कुठे आधारलेली आहे? हृदयात, असं त्याने सांगितलं; कारण हृदयानेच श्रद्धा होते, आणि हृदयातच श्रद्धा आधारलेली असते. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
उत्तर दिशेची देवता कोणती? सोम. सोम कुठे आधारलेला आहे? दीक्षेत. दीक्षा कुठे आधारलेली आहे? सत्यात; म्हणून, दीक्षित व्यक्तीबद्दल म्हणतात, 'तो सत्य बोलतो'; कारण सत्यातच दीक्षा आधारलेली असते. सत्य कुठे आधारलेलं आहे? हृदयात. हृदयानेच सत्य ओळखलं जातं, आणि हृदयातच सत्य आधारलेलं असतं. हे खरंच आहे, याज्ञवल्क्य.
सएषः नेति, नेत्य् आत्मागृह्यो, नहिगृह्यते; अशीर्यो, नहिशीर्यते; असङ्गोऽसितो नसज्यते, नव्यथत इत्य् असितो न व्यथते, एतान्यष्टावायतनानि अष्टौलोका, . अष्टौपुरुषाः॥ सयस् तान्पुरुषान्व्युदुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामीत् तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि॥ तं चेन्मे नविवक्ष्यसि, मूर्धाते विपतिष्यतीति॥ तँ ह हाकल्यस् नमेने . तस्य ह मूर्धाविपपात; तस्य हाप्यन्यन्मन्यमानाः परिमोषिणोऽस्थिन्यपजह्रुः .\`
हा आत्मा 'हे नाही, ते नाही' असाच आहे; तो पकडता येत नाही, कारण तो कधीच पकडला जात नाही; तो कधीच नाश पावत नाही; कारण त्याचा नाश होत नाही; तो कुणाशीही जोडलेला नाही, कारण तो कुणाशीही जुळत नाही; तो कधीच दुखावत नाही, कारण त्याला काहीही त्रास होत नाही. ही आठ ठिकाणं, आठ जगं, आठ पुरुष आहेत. त्या पुरुषांना बाजूला ठेवून तो पुढे गेला. मी तुला त्या उपनिषदात सांगितलेल्या पुरुषाबद्दल विचारतो. जर तू मला सांगितले नाहीस, तर तुझे डोके तुटेल. तेव्हा हाकल्य नावाचा तो गप्प बसला आणि त्याचे डोके तुटले. मग इतरांनीही भीतीने तिथून निघून गेले.