यः प्राणेतिष्ठन्प्राणादन्तरो, यं प्राणोनवेद, यस्य प्राणः शरीरं, यः प्राणमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो श्वासात आहे, श्वासाच्या आत आहे, ज्याला श्वास ओळखत नाही, ज्याचे शरीर श्वास आहे, आणि जो श्वासाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
योवाचितिष्ठन्वाचोऽन्तरो, यं वाङ् नवेद, यस्य वाक्षरीरं, योवाचमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो वाणीमध्ये आहे, वाणीच्या आत आहे, ज्याला वाणी ओळखत नाही, ज्याचे शरीर वाणी आहे, आणि जो वाणीला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यश्चक्षुषि तिष्ठङ्चक्षुषोऽन्तरो, यं चक्षुर्नवेद, यस्य चक्षुः शरीरं, यश्चक्षुरन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो डोळ्यात आहे, डोळ्याच्या आत आहे, ज्याला डोळा ओळखत नाही, ज्याचे शरीर डोळा आहे, आणि जो डोळ्याला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यः श्रोत्रे तिष्ठङ्छ्रोत्रादन्तरो, यँ श्रोत्रं नवेद, यस्य श्रोत्रँ शरीरं, यः श्रोत्रमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो कानात आहे, कानाच्या आत आहे, ज्याला कान ओळखत नाही, ज्याचे शरीर कान आहे, आणि जो कानाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
योमनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो, यं मनो नवेद, यस्य मनः शरीरं, योमनोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो मनात आहे, मनाच्या आत आहे, ज्याला मन ओळखत नाही, ज्याचे शरीर मन आहे, आणि जो मनाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यस् त्वचि तिष्ठँस् त्वचोऽन्तरो, यं त्वङ् नवेद, यस्य त्वक्षरीरं, यस् त्वचमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो त्वचेच्या बाहेर आहे, त्वचेच्या आत आहे, ज्याला त्वचा ओळखत नाही, ज्याचे शरीर त्वचा आहे, आणि जो त्वचेला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
. यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादन्तरो, यं विज्ञानं न वेद, यस्य विज्ञानँ शरीरं, यो विज्ञानमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो ज्ञानात आहे, ज्ञानाच्या आत आहे, ज्याला ज्ञान ओळखत नाही, ज्याचे शरीर ज्ञान आहे, आणि जो ज्ञानाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यस् तेजसि तिष्ठँस् तेजसोऽन्तरो, यं तेजो नवेद, यस्य तेजः शरीरं, यस् तेजोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो तेजात आहे, तेजाच्या आत आहे, ज्याला तेज ओळखत नाही, ज्याचे शरीर तेज आहे, आणि जो तेजाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यस् तमसि तिष्ठँस् तमसोऽन्तरो, यं तमो नवेद, यस्य तमः शरीरं, यस् तमोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो अंधारात आहे, अंधाराच्या आत आहे, ज्याला अंधार ओळखत नाही, ज्याचे शरीर अंधार आहे, आणि जो अंधाराला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
योरेतसि तिष्ठँ रेतसोऽन्तरो, यं रेतो नवेद, यस्य रेतः शरीरं, योरेतोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 30/ ॥ यआत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो, यमात्मानवेद, यस्यात्माशरीरं, यआत्मान्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो बीजामध्ये आहे, बीजाच्या आत आहे, ज्याला बीज ओळखत नाही, ज्याचे शरीर बीज आहे, आणि जो बीजाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. जो आत्म्यात आहे, आत्म्याच्या आत आहे, ज्याला आत्मा ओळखत नाही, ज्याचे शरीर आत्मा आहे, आणि जो आत्म्याला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञतो विज्ञाता॥ नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽतोऽस्ति श्रोता, नान्योऽतोऽस्ति मन्ता, नान्योऽतोऽस्ति विज्ञातैषत आत्मान्तर्याम्यमृतो॥ अतोऽन्यदार्तं॥ ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम॥ 8
जो दिसत नाही, पण पाहतो; जो ऐकू येत नाही, पण ऐकतो; जो विचारात येत नाही, पण विचार करतो; जो ओळखता येत नाही, पण जाणतो. याशिवाय दुसरा पाहणारा नाही, दुसरा ऐकणारा नाही, दुसरा विचार करणारा नाही, दुसरा जाणणारा नाही. हाच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. याच्या पलीकडे सर्व दुःख आहे. तेव्हा उद्दालक, अरुणाचा पुत्र, गप्प बसला.
अथ ह वाचक्नव्य् उवाचः ब्राह्मणा भगवन्तो, हन्ताहमिमं याज्ञवल्क्यं . द्वौप्रश्नौप्रक्ष्यामि; तौचेन्मे विवक्ष्यति . नवै . जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति॥ तौचेद्मे नविवक्ष्यति, मुर्धास्य विपतिष्यतीति . ॥. पृच्छ, गार्गीति
नंतर वाचक्नवी म्हणाली, 'ब्राह्मणहो, मी या याज्ञवल्क्याला दोन प्रश्न विचारणार आहे. जर त्याने मला उत्तर दिले, तर तुमच्यातील कोणीही कधीही त्याला ब्रह्मज्ञानाच्या चर्चेत हरवू शकणार नाही. पण जर त्याने उत्तर दिले नाही, तर त्याचे डोके फुटेल.' 'विचार, गार्गी,' असे सर्वांनी सांगितले.
साहोवाचाहं वैत्वा, याज्ञवल्क्य ! , यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र, उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा, द्वौबाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेद् एवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थां॥ तौमे ब्रूहीति॥ पृच्छ, गार्गीति
ती म्हणाली, याज्ञवल्क्य, मी तुझ्याजवळ असे आले आहे जसे काशीसारखा किंवा विदेहाचा एखादा वीर, किंवा उग्रपुत्र, धनुष्याला प्रत्यंचा लावून, दोन तीक्ष्ण बाण हातात घेऊन, युद्धासाठी सज्ज होतो. त्याचप्रमाणे मी दोन प्रश्न घेऊन तुझ्याजवळ आले आहे. ते मला सांग. 'विचार, गार्गी,' असे त्याने सांगितले.
साहोवाचः यदूर्ध्वं, याज्ञवल्क्य, दिवो, यदवाक्पृथिव्या, यदन्तराद्यावापृथिवीइमे, यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्य् आचक्षते, कस्मिँस् तदोतं च प्रोतं चेति
ती म्हणाली, याज्ञवल्क्य, जे आकाशाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये आहे, आणि जे आहे, होते आणि होईल असे लोक सांगतात—हे सर्व कशात गुंफलेले आहे, कशात मिसळलेले आहे?
सहोवाचः यदूर्ध्वं, गार्गि, दिवो, यदवाक्पृथिव्या, यदन्तराद्यावापृथिवीइमे, यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्य् आचक्षत, आकाशेतदोतं च प्रोतं चेति
तो म्हणाला, गार्गी, जे आकाशाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये आहे, आणि जे आहे, होते आणि होईल असे लोक सांगतात—हे सर्व आकाशात गुंफलेले आणि मिसळलेले आहे.
साहोवचः नमस् ते ॥ याज्ञवल्क्य, योम एतं व्यवोचो॥ अपरस्मै धारयस्वेति॥ पृच्छ, गार्गीति
ती म्हणाली, तुला नमस्कार, याज्ञवल्क्य, तू हा प्रश्न उत्तमरीत्या सोडवला आहेस. आता हा उत्तर दुसऱ्यासाठी जप. 'विचार, गार्गी,' असे त्याने सांगितले.
साहोवाचः यदूर्ध्वं, याज्ञवल्क्य, दिवो, यदवाक्पृथिव्या, यदन्तराद्यावापृथिवीइमे, यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्य् आचक्षते, कस्मिँस् तदोतं च प्रोतं चेति
ती म्हणाली, याज्ञवल्क्य, जे आकाशाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये आहे, आणि जे आहे, होते आणि होईल असे लोक सांगतात—हे सर्व कशात गुंफलेले आहे, कशात मिसळलेले आहे?
सहोवाचः यदूर्ध्वं, गार्गि, दिवो, यदवाक्पृथिव्या, यदन्तराद्यावापृथिवीइमे, यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्य् आचक्षत, आकाशएवतदोतं च प्रोतं चेति॥ कस्मिन्नुखल्वाकाशओतश्च प्रोतश्चेति
तो म्हणाला, गार्गी, जे आकाशाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये आहे, आणि जे आहे, होते आणि होईल असे लोक सांगतात—हे सर्व फक्त आकाशात गुंफलेले आणि मिसळलेले आहे. पण मग हे आकाशच कशात गुंफलेले आहे, कशात मिसळलेले आहे?
योवाएतदक्षरमविदित्वा, गार्गि अस्मिँल् लोकेजुहोति, ददाति तपस्यति~ अपि \` \` बहूनि वर्षसहस्राणि~ अन्तवन् एव~ अस्य सलोकस्~ भवति योवाएतदक्षरमविदित्वा, गार्ग्य् अस्माल् लोकात्प्रैति, सकृपणो; अथ यएतदक्षरं, गार्गि, विदित्वास्माल् लोकात्प्रैति, सब्राह्मणः॥ ==संबंधित कड़ियाँ== #[[उपनिषद्]] ##[[बृहदारण्यक उपनिषद्]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 1]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 2]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 3]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 4]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 5]] ==बाहरी कडियाँ== [[वर्गः:]]
गार्गी, जो कोणी हे अक्षर न जाणता या जगात यज्ञ करतो, दान देतो, किंवा तप करतो, अगदी हजारो वर्षे जरी केले तरी त्याचा लोक मर्यादितच असतो. जो हे अक्षर न जाणता या जगातून जातो, तो खरोखरच दयनीय असतो. पण जो हे अक्षर जाणून या जगातून जातो, तो खरा ब्राह्मण होतो.
तद्वाएतदक्षरं, गार्गि अदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ; नान्यद् . अस्ति द्रष्टृ, नान्यद् . अस्ति श्रोतृ, नान्यद् . अस्ति मन्तृ, नान्यद् . अस्ति विज्ञात्रेतद्वैअक्षरं, गार्गि, यस्मिन् \` \`, ), आकाशओतश्च प्रोतश्च
गार्गी, तेच अक्षर आहे—जे दिसत नाही, पण पाहणारे आहे; ऐकू येत नाही, पण ऐकणारे आहे; विचारात येत नाही, पण विचार करणारे आहे; ओळखता येत नाही, पण ओळखणारे आहे. याशिवाय दुसरे पाहणारे नाही, दुसरे ऐकणारे नाही, दुसरे विचार करणारे नाही, दुसरे ओळखणारे नाही. या अक्षरातच आकाश गुंफलेले आणि मिसळलेले आहे.
साहोवाचः ब्राह्मणा भगवन्तः तदेवबहुमन्यध्वम्~ यदस्मान्नमस्कारेण मुच्याध्वम्~ नवैजातु युष्माकमिमम्~ कश्चिद्ब्रह्मोद्यम्~ जेता~ इति ततो ह वाचक्नव्य् उपरराम॥ 9
ती म्हणाली, ब्राह्मणहो, तुम्ही त्याचा सन्मान केला पाहिजे, कारण त्याच्या उत्तरांमुळे तुम्ही प्रश्नातून मुक्त झाला आहात. तुमच्यातील कुणीही ब्रह्मविषयक चर्चेत त्याला कधीच हरवू शकणार नाही. मग वाचक्नवीने आपले प्रश्न थांबवले.
अथ हैनं विदग्धः हाकल्यः पप्रच्छः कति देवा, याज्ञवल्क्येति॥ सहैतयैवनिविदा प्रतिपेदे, यावन्तस्~ वैश्वदेवस्य निविदि~ उच्यन्ते त्रयश्च त्रीच शतात्रयस्~ च त्रीच सहस्रा~ इति~ ओम् इति होवाच;
मग विदग्ध शाकल्याने त्याला विचारले, 'याज्ञवल्क्य, देव किती आहेत?' त्याने वैष्वदेवांच्या निविद प्रमाणे उत्तर दिले—'तीन आणि तीनशे, तीन आणि तीन हजार.' 'हो,' असे त्याने सांगितले.
कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ त्रयस्त्रिँशदिति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ षड् इति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ त्रय इति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ द्वाविति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ अध्यर्ध इति॥ ओमिति होवाच॥ कत्य् एवदेवा, याज्ञवल्क्येति॥ एक इति॥ ओमिति होवाच॥ कतमेतेत्रयश्च त्रीच शतात्रयश्च त्रीच सहस्रेति
सहोवाचः महिमान एवैषामेते, त्रयस्त्रिंशत्त्वेवदेवाइति॥ कतमेतेत्रयस्त्रिँशदिति॥ अष्टौवसव, एकादश ऱुद्रा, द्वादशादित्याः तएकत्रिंशद् ९न्द्रश्चैवप्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति
तो म्हणाला, हे सर्व केवळ त्यांच्या महिमेचे रूप आहेत; प्रत्यक्षात देव फक्त तेहतीस आहेत. हे तेहतीस कोण आहेत? आठ वसु, अकरा रुद्र, बारा आदित्य—हे एकत्र एकतीस झाले—इंद्र आणि प्रजापती मिळून तेहतीस होतात.
कतमेवसव इति॥ आग्निश्च पृथिवीच वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च ड्यौः च चन्द्रमाश्च णक्षत्राणि चैतेवसव; एतेषु हीदँ सर्वँ वसु . हितं . एतेहीदँ सर्वं वसयन्ते॥ तद्यदिदँ सर्वं वसयन्ते . .॥. तस्माद्वसव इति
'वसु कोण आहेत?' अग्नी, पृथ्वी, वायू, आकाश, सूर्य, द्यौ, चंद्र, आणि नक्षत्रे—हे वसु आहेत. या सर्वांमध्येच सगळे काही वास करते; म्हणून त्यांना वसु असे म्हणतात.
कतमेऱुद्राइति॥ दशेमेपुरुषे प्राणा, आत्मैकादशस्; तेयदास्मान्मर्त्याच्छरीराद् उत्क्रामन्ति अथ रोदयन्तिः तद्यद्रोदयन्ति, तस्माद्ऱुद्राइति
'रुद्र कोण आहेत?' माणसाच्या शरीरातील दहा प्राण आणि आत्मा म्हणजे एकूण अकरा. हे जेव्हा मृत्यूच्या वेळी शरीर सोडतात, तेव्हा रडवतात. म्हणून त्यांना रुद्र असे म्हणतात.
कतमअदित्याइति॥ द्वादश . मासाः संवत्सरस्यैतअदित्या; एतेहीदँ सर्वमाददाना यन्ति; तद् यदिदँ सर्वमाददाना यन्ति, तस्माददित्याइति
'आदित्य कोण आहेत?' वर्षातील बारा महिने हेच आदित्य आहेत. कारण हे सर्व काही घेऊन जातात, म्हणून त्यांना आदित्य म्हणतात.
कतम९न्द्रः, कतमः प्रजापतिरिति॥ स्तनयित्नुरेवेन्द्रो, यज्ञः प्रजापतिरिति॥ कतमः स्तनयित्नुरिति॥ अशनिरिति॥ कतमोयज्ञइति॥ पशव इति
'इंद्र कोण, प्रजापती कोण?' वीज म्हणजे इंद्र, यज्ञ म्हणजे प्रजापती. 'वीज कोण?' वीज म्हणजे वीजेचा कडकडाट. 'यज्ञ कोण?' पशु म्हणजे यज्ञ.
सहोवाचैतद्वैतदक्षरं, गार्गि, ब्राह्मणाअभिवदन्ति अस्थूलमनणु अह्रस्वमदीर्घम् अलोहितमस्नेहम् अच्छायमतमो, अवाय्वनाकाशम् असङ्गम् अस्पर्शम् . अगन्धम् अरसम् . अचक्षुष्कम् अश्रोत्रम् अवाग् अमनो, अतेजस्कम् अप्राणम् अमुखम् अनामागोत्रम् अजरम् अमरम् अभयम् अमृतम् अरजो, अशब्दम् अविवृतम् असंवृतम् अपूर्वम् अनपरम् अनन्तरम् ॥. . . अबाह्यं; नतदश्नोति कं चन नतदश्नोति कश्चन
तो म्हणाला, गार्गी, वेदज्ञ ब्राह्मण ज्याला अक्षर म्हणतात, ते न दिसणारे, न सूक्ष्म, न लहान, न मोठे, न लाल, न ओलसर, न सावली, न अंधार, न वारा, न आकाश, न चिकटणारे, न स्पर्शता येणारे, न वास, न चव, न डोळे, न कान, न वाणी, न मन, न तेज, न श्वास, न तोंड, न नाव, न कुळ, न वृद्धत्व, न मृत्यू, न भीती, न अमृत, न रज, न शब्द, न उघड, न बंद, न प्रारंभ, न शेवट, न आत, न बाहेर—असे आहे. कुणीही त्याला गाठू शकत नाही, कुणीही त्याला मिळवू शकत नाही.
एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि, द्यावापृथिवीविधृते तिष्ठत; एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि, सूर्यचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत; एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि . अहोरात्राणि~ . \` मासास्~ ऋतवस्~ संवत्सरास्~ . \` विधृतास् तिष्ठन्ति~ . अहोरात्राण्य् . \` मासा ऋतवः संवत्सरा . \` विधृतास् तिष्ठन्ति एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि, प्राच्योऽन्यानद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः, प्रतीच्योऽन्या, यांयां च दिशम् . एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि, ददतं मनुष्याः प्रशसन्ति, यजमानं देवा, दर्व्यं पितरोऽन्वायत्ताः
गार्गी, या अक्षराच्या आज्ञेने आकाश आणि पृथ्वी स्थिर आहेत; या अक्षराच्या आज्ञेने सूर्य आणि चंद्र स्थिर आहेत; या अक्षराच्या आज्ञेने दिवस-रात्र, महिने, ऋतू, वर्षे टिकून आहेत; या अक्षराच्या आज्ञेने पूर्वेकडील पर्वतांमधून नद्या पूर्वेकडे वाहतात, पश्चिमेकडील नद्या पश्चिमेकडे, दक्षिणेकडील दक्षिणेकडे वाहतात; या अक्षराच्या आज्ञेने माणसे दान देणाऱ्याचे स्तुती करतात, देव यजमानाचे स्तुती करतात, आणि पितरांना द्रव्यावर अवलंबून राहावे लागते.
'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'तेहतीस.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'सहा.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'तीन.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'दोन.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'एक आणि अर्धा.' 'हो.' 'याज्ञवल्क्य, देव नक्की किती आहेत?' 'एक.' 'हो.' हे तीन आणि तीनशे, तीन आणि तीन हजार कोण आहेत?