योऽप्सुतिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो, यमापो नविदुः यस्यापः शरीरं, योऽपोऽन्तरो यमयति स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो पाण्यात राहतो, पण पाण्यापेक्षा वेगळा आहे, ज्याला पाणी ओळखत नाही, ज्याचे शरीर पाणी आहे, जो पाण्याला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे.
योऽग्नौतिष्ठन्नग्नेरन्तरो, यमग्निर्नवेद, यस्याग्निः शरीरं, योऽग्निमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो अग्नीत राहतो, पण अग्नीपेक्षा वेगळा आहे, ज्याला अग्नी ओळखत नाही, ज्याचे शरीर अग्नी आहे, जो अग्नीला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे.
योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो, यमन्तरिक्षं नवेद, यस्यान्तरिक्षँ शरीरं, योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो आकाशात राहतो, पण आकाशापेक्षा वेगळा आहे, ज्याला आकाश ओळखत नाही, ज्याचे शरीर आकाश आहे, जो आकाशाला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे.
योवायौतिष्ठन्वायोरन्तरो, यं वायुर्नवेद, यस्य वायुः शरीरं, योवायुमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो वायूमध्ये राहतो, पण वायूपेक्षा वेगळा आहे, ज्याला वायू ओळखत नाही, ज्याचे शरीर वायू आहे, जो वायूला आतून नियंत्रित करतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे.
. यो दिवि तिष्ठन्दिवोऽन्तरो, यं द्यौर्न वेद, यस्य द्यौः शरीरं, यो दिवमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो आकाशात आहे, जो आकाशाच्या आत आहे, ज्याला आकाश ओळखत नाही, ज्याचे शरीर आकाश आहे, आणि जो आकाशाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यआदित्येतिष्ठन्नादित्यादन्तरो, यमादित्योनवेद, यस्यादित्यः शरीरं, यआदित्यमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो सूर्याच्या बाहेर आहे, जो सूर्याच्या आत आहे, ज्याला सूर्य ओळखत नाही, ज्याचे शरीर सूर्य आहे, आणि जो सूर्याला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यश्चन्द्रतारकेतिष्ठङ्चन्द्रतारकादन्तरो, यं चन्द्रतारकं नवेद, यस्य चन्द्रतारकँ शरीरं, यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो चंद्र आणि तार्यांमध्ये आहे, जो त्यांच्या आत आहे, ज्याला चंद्र आणि तारे ओळखत नाहीत, ज्याचे शरीर चंद्र आणि तारे आहेत, आणि जो त्यांना आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
. य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो, यमाकाशो न वेद, यस्याकाशः शरीरं, य आकाशमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो अवकाशात आहे, जो अवकाशाच्या आत आहे, ज्याला अवकाश ओळखत नाही, ज्याचे शरीर अवकाश आहे, आणि जो अवकाशाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्त्सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो, यँ सर्वाणि भूतानि नविदुः यस्य सर्वाणि भुतानि शरीरं, यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृत॥ इत्य् उ एवाधिभूतम् . अथाध्यात्मम्
जो सर्व जीवांमध्ये आहे, सर्व जीवांच्या आत आहे, ज्याला सर्व जीव ओळखत नाहीत, ज्याचे शरीर सर्व जीव आहेत, आणि जो सर्व जीवांना आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. इथपर्यंत हे भूतांबद्दलचे सांगितले. आता आत्म्याबद्दल.
यः प्राणेतिष्ठन्प्राणादन्तरो, यं प्राणोनवेद, यस्य प्राणः शरीरं, यः प्राणमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो श्वासात आहे, श्वासाच्या आत आहे, ज्याला श्वास ओळखत नाही, ज्याचे शरीर श्वास आहे, आणि जो श्वासाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
योवाचितिष्ठन्वाचोऽन्तरो, यं वाङ् नवेद, यस्य वाक्षरीरं, योवाचमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो वाणीमध्ये आहे, वाणीच्या आत आहे, ज्याला वाणी ओळखत नाही, ज्याचे शरीर वाणी आहे, आणि जो वाणीला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यश्चक्षुषि तिष्ठङ्चक्षुषोऽन्तरो, यं चक्षुर्नवेद, यस्य चक्षुः शरीरं, यश्चक्षुरन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो डोळ्यात आहे, डोळ्याच्या आत आहे, ज्याला डोळा ओळखत नाही, ज्याचे शरीर डोळा आहे, आणि जो डोळ्याला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यः श्रोत्रे तिष्ठङ्छ्रोत्रादन्तरो, यँ श्रोत्रं नवेद, यस्य श्रोत्रँ शरीरं, यः श्रोत्रमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो कानात आहे, कानाच्या आत आहे, ज्याला कान ओळखत नाही, ज्याचे शरीर कान आहे, आणि जो कानाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
योमनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो, यं मनो नवेद, यस्य मनः शरीरं, योमनोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो मनात आहे, मनाच्या आत आहे, ज्याला मन ओळखत नाही, ज्याचे शरीर मन आहे, आणि जो मनाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यस् त्वचि तिष्ठँस् त्वचोऽन्तरो, यं त्वङ् नवेद, यस्य त्वक्षरीरं, यस् त्वचमन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो त्वचेच्या बाहेर आहे, त्वचेच्या आत आहे, ज्याला त्वचा ओळखत नाही, ज्याचे शरीर त्वचा आहे, आणि जो त्वचेला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
. यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादन्तरो, यं विज्ञानं न वेद, यस्य विज्ञानँ शरीरं, यो विज्ञानमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो ज्ञानात आहे, ज्ञानाच्या आत आहे, ज्याला ज्ञान ओळखत नाही, ज्याचे शरीर ज्ञान आहे, आणि जो ज्ञानाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यस् तेजसि तिष्ठँस् तेजसोऽन्तरो, यं तेजो नवेद, यस्य तेजः शरीरं, यस् तेजोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो तेजात आहे, तेजाच्या आत आहे, ज्याला तेज ओळखत नाही, ज्याचे शरीर तेज आहे, आणि जो तेजाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
यस् तमसि तिष्ठँस् तमसोऽन्तरो, यं तमो नवेद, यस्य तमः शरीरं, यस् तमोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो अंधारात आहे, अंधाराच्या आत आहे, ज्याला अंधार ओळखत नाही, ज्याचे शरीर अंधार आहे, आणि जो अंधाराला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
योरेतसि तिष्ठँ रेतसोऽन्तरो, यं रेतो नवेद, यस्य रेतः शरीरं, योरेतोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 30/ ॥ यआत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो, यमात्मानवेद, यस्यात्माशरीरं, यआत्मान्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो बीजामध्ये आहे, बीजाच्या आत आहे, ज्याला बीज ओळखत नाही, ज्याचे शरीर बीज आहे, आणि जो बीजाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. जो आत्म्यात आहे, आत्म्याच्या आत आहे, ज्याला आत्मा ओळखत नाही, ज्याचे शरीर आत्मा आहे, आणि जो आत्म्याला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञतो विज्ञाता॥ नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽतोऽस्ति श्रोता, नान्योऽतोऽस्ति मन्ता, नान्योऽतोऽस्ति विज्ञातैषत आत्मान्तर्याम्यमृतो॥ अतोऽन्यदार्तं॥ ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम॥ 8
जो दिसत नाही, पण पाहतो; जो ऐकू येत नाही, पण ऐकतो; जो विचारात येत नाही, पण विचार करतो; जो ओळखता येत नाही, पण जाणतो. याशिवाय दुसरा पाहणारा नाही, दुसरा ऐकणारा नाही, दुसरा विचार करणारा नाही, दुसरा जाणणारा नाही. हाच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. याच्या पलीकडे सर्व दुःख आहे. तेव्हा उद्दालक, अरुणाचा पुत्र, गप्प बसला.
अथ ह वाचक्नव्य् उवाचः ब्राह्मणा भगवन्तो, हन्ताहमिमं याज्ञवल्क्यं . द्वौप्रश्नौप्रक्ष्यामि; तौचेन्मे विवक्ष्यति . नवै . जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति॥ तौचेद्मे नविवक्ष्यति, मुर्धास्य विपतिष्यतीति . ॥. पृच्छ, गार्गीति
नंतर वाचक्नवी म्हणाली, 'ब्राह्मणहो, मी या याज्ञवल्क्याला दोन प्रश्न विचारणार आहे. जर त्याने मला उत्तर दिले, तर तुमच्यातील कोणीही कधीही त्याला ब्रह्मज्ञानाच्या चर्चेत हरवू शकणार नाही. पण जर त्याने उत्तर दिले नाही, तर त्याचे डोके फुटेल.' 'विचार, गार्गी,' असे सर्वांनी सांगितले.
साहोवाचाहं वैत्वा, याज्ञवल्क्य ! , यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र, उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा, द्वौबाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेद् एवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थां॥ तौमे ब्रूहीति॥ पृच्छ, गार्गीति
ती म्हणाली, याज्ञवल्क्य, मी तुझ्याजवळ असे आले आहे जसे काशीसारखा किंवा विदेहाचा एखादा वीर, किंवा उग्रपुत्र, धनुष्याला प्रत्यंचा लावून, दोन तीक्ष्ण बाण हातात घेऊन, युद्धासाठी सज्ज होतो. त्याचप्रमाणे मी दोन प्रश्न घेऊन तुझ्याजवळ आले आहे. ते मला सांग. 'विचार, गार्गी,' असे त्याने सांगितले.
साहोवाचः यदूर्ध्वं, याज्ञवल्क्य, दिवो, यदवाक्पृथिव्या, यदन्तराद्यावापृथिवीइमे, यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्य् आचक्षते, कस्मिँस् तदोतं च प्रोतं चेति
ती म्हणाली, याज्ञवल्क्य, जे आकाशाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये आहे, आणि जे आहे, होते आणि होईल असे लोक सांगतात—हे सर्व कशात गुंफलेले आहे, कशात मिसळलेले आहे?
सहोवाचः यदूर्ध्वं, गार्गि, दिवो, यदवाक्पृथिव्या, यदन्तराद्यावापृथिवीइमे, यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्य् आचक्षत, आकाशेतदोतं च प्रोतं चेति
तो म्हणाला, गार्गी, जे आकाशाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये आहे, आणि जे आहे, होते आणि होईल असे लोक सांगतात—हे सर्व आकाशात गुंफलेले आणि मिसळलेले आहे.
साहोवचः नमस् ते ॥ याज्ञवल्क्य, योम एतं व्यवोचो॥ अपरस्मै धारयस्वेति॥ पृच्छ, गार्गीति
ती म्हणाली, तुला नमस्कार, याज्ञवल्क्य, तू हा प्रश्न उत्तमरीत्या सोडवला आहेस. आता हा उत्तर दुसऱ्यासाठी जप. 'विचार, गार्गी,' असे त्याने सांगितले.
साहोवाचः यदूर्ध्वं, याज्ञवल्क्य, दिवो, यदवाक्पृथिव्या, यदन्तराद्यावापृथिवीइमे, यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्य् आचक्षते, कस्मिँस् तदोतं च प्रोतं चेति
ती म्हणाली, याज्ञवल्क्य, जे आकाशाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये आहे, आणि जे आहे, होते आणि होईल असे लोक सांगतात—हे सर्व कशात गुंफलेले आहे, कशात मिसळलेले आहे?
सहोवाचः यदूर्ध्वं, गार्गि, दिवो, यदवाक्पृथिव्या, यदन्तराद्यावापृथिवीइमे, यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्य् आचक्षत, आकाशएवतदोतं च प्रोतं चेति॥ कस्मिन्नुखल्वाकाशओतश्च प्रोतश्चेति
तो म्हणाला, गार्गी, जे आकाशाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये आहे, आणि जे आहे, होते आणि होईल असे लोक सांगतात—हे सर्व फक्त आकाशात गुंफलेले आणि मिसळलेले आहे. पण मग हे आकाशच कशात गुंफलेले आहे, कशात मिसळलेले आहे?
योदिक्षुतिष्ठन्दिग्भ्योऽन्तरो, यं दिशो नविदुः यस्य दिशः शरीरं, योदिशोऽन्तरो यमयति, स त आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 15/ ॥ योविद्युति तिष्ठन्विद्युतोऽन्तरो, यं विद्युन्नवेद, यस्य विद्युच्छरीरं, योविद्युतोऽन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 16/ ॥ योस्तनयित्नौतिष्ठन्स्तनयित्नोरन्तरो, यँ स्तनयित्नुर्नवेद, यस्य स्तनयित्नुः शरीरं, योस्तनयित्नोरन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 17/ ॥ योसर्वेषु लोकेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो लोकेभ्योऽन्तरो, यँ सर्वे लोकानविदुः यस्य सर्वे लोकाः शरीरं, योसर्वेभ्यो लोकेभ्योऽन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 18/ ॥ योसर्वेषु वेदेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो वेदेष्वन्तरो, यँ सर्वे वेदा नविदुः यस्य सर्वे वेदाः शरीरं, योसर्वेभ्यो वेदेभ्योऽन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः॥ 19/ ॥ योसर्वेषु यज्ञेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो यज्ञेभ्योऽन्तरो, यँ सर्वे यज्ञानविदुः यस्य सर्वे यज्ञाः शरीरं, योसर्वेभ्यो यज्ञेभ्योऽन्तरो यमयति, सत आत्मान्तर्याम्यमृतः
जो दिशा आहेत, त्यात आहे, जो दिशांच्या आत आहे, ज्याला दिशा ओळखत नाहीत, ज्याचे शरीर दिशा आहेत, आणि जो दिशांना आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. जो वीजेत आहे, वीजेच्या आत आहे, ज्याला वीज ओळखत नाही, ज्याचे शरीर वीज आहे, आणि जो वीजेला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. जो गडगडाटात आहे, गडगडाटाच्या आत आहे, ज्याला गडगडाट ओळखत नाही, ज्याचे शरीर गडगडाट आहे, आणि जो गडगडाटाला आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. जो सर्व लोकांमध्ये आहे, सर्व लोकांच्या आत आहे, ज्याला सर्व लोक ओळखत नाहीत, ज्याचे शरीर सर्व लोक आहेत, आणि जो सर्व लोकांना आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. जो सर्व वेदांमध्ये आहे, सर्व वेदांच्या आत आहे, ज्याला सर्व वेद ओळखत नाहीत, ज्याचे शरीर सर्व वेद आहेत, आणि जो सर्व वेदांना आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे. जो सर्व यज्ञांमध्ये आहे, सर्व यज्ञांच्या आत आहे, ज्याला सर्व यज्ञ ओळखत नाहीत, ज्याचे शरीर सर्व यज्ञ आहेत, आणि जो सर्व यज्ञांना आतून चालवतो, तोच तुझा आत्मा, अंतर्याम्य, अमर आहे.
सहोवाचैतद्वैतदक्षरं, गार्गि, ब्राह्मणाअभिवदन्ति अस्थूलमनणु अह्रस्वमदीर्घम् अलोहितमस्नेहम् अच्छायमतमो, अवाय्वनाकाशम् असङ्गम् अस्पर्शम् . अगन्धम् अरसम् . अचक्षुष्कम् अश्रोत्रम् अवाग् अमनो, अतेजस्कम् अप्राणम् अमुखम् अनामागोत्रम् अजरम् अमरम् अभयम् अमृतम् अरजो, अशब्दम् अविवृतम् असंवृतम् अपूर्वम् अनपरम् अनन्तरम् ॥. . . अबाह्यं; नतदश्नोति कं चन नतदश्नोति कश्चन
तो म्हणाला, गार्गी, वेदज्ञ ब्राह्मण ज्याला अक्षर म्हणतात, ते न दिसणारे, न सूक्ष्म, न लहान, न मोठे, न लाल, न ओलसर, न सावली, न अंधार, न वारा, न आकाश, न चिकटणारे, न स्पर्शता येणारे, न वास, न चव, न डोळे, न कान, न वाणी, न मन, न तेज, न श्वास, न तोंड, न नाव, न कुळ, न वृद्धत्व, न मृत्यू, न भीती, न अमृत, न रज, न शब्द, न उघड, न बंद, न प्रारंभ, न शेवट, न आत, न बाहेर—असे आहे. कुणीही त्याला गाठू शकत नाही, कुणीही त्याला मिळवू शकत नाही.
एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि, द्यावापृथिवीविधृते तिष्ठत; एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि, सूर्यचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत; एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि . अहोरात्राणि~ . \` मासास्~ ऋतवस्~ संवत्सरास्~ . \` विधृतास् तिष्ठन्ति~ . अहोरात्राण्य् . \` मासा ऋतवः संवत्सरा . \` विधृतास् तिष्ठन्ति एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि, प्राच्योऽन्यानद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः, प्रतीच्योऽन्या, यांयां च दिशम् . एतस्य वाअक्षरस्य प्रशासने, गार्गि, ददतं मनुष्याः प्रशसन्ति, यजमानं देवा, दर्व्यं पितरोऽन्वायत्ताः
गार्गी, या अक्षराच्या आज्ञेने आकाश आणि पृथ्वी स्थिर आहेत; या अक्षराच्या आज्ञेने सूर्य आणि चंद्र स्थिर आहेत; या अक्षराच्या आज्ञेने दिवस-रात्र, महिने, ऋतू, वर्षे टिकून आहेत; या अक्षराच्या आज्ञेने पूर्वेकडील पर्वतांमधून नद्या पूर्वेकडे वाहतात, पश्चिमेकडील नद्या पश्चिमेकडे, दक्षिणेकडील दक्षिणेकडे वाहतात; या अक्षराच्या आज्ञेने माणसे दान देणाऱ्याचे स्तुती करतात, देव यजमानाचे स्तुती करतात, आणि पितरांना द्रव्यावर अवलंबून राहावे लागते.