अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मधु अस्याग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्नग्नौतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं वाङ्मयस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्म, इदँ सर्वम्
हा अग्नी सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव अग्नीचे मध आहेत. या अग्नीत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि वाणीत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयमाकाशः सर्वेषां भूतानां मधु अस्याकाशस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्नाकाशेतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ हृद्य् आकाशस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा आकाश सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव आकाशाचे मध आहेत. या आकाशात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि हृदयातील आकाशात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मधु अस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्वायौतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं प्राणस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदं अमृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा वायू सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव वायूचे मध आहेत. या वायूत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि श्वासात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मधु अस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्नादित्येतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं चाक्षुषस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा सूर्य सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव सूर्याचे मध आहेत. या सूर्यांत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि डोळ्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मधु अस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्चन्द्रेतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं मानसस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा चंद्र सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव चंद्राचे मध आहेत. या चंद्रात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि मनात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
इमादिशः सर्वेषां भूतानां मधु आसां दिशाँ सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमासुदिक्षुतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
या दिशा सर्व जीवांची मध आहेत आणि सर्व जीव या दिशांचे मध आहेत. या दिशांमध्ये जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि कानात, ऐकण्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानं मधु अस्यैविद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्यां विद्युति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं तैजसस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
ही वीज सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव वीजेचे मध आहेत. या वीजेत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि सूक्ष्म देहात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयँ स्तनयित्नुः सर्वेषां भुतानां मधु अस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्त्स्तनयित्नौतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ शाब्दः सौवरस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा गडगडाट सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव गडगडाटाचे मध आहेत. या गडगडाटात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि शब्दात, वाणीत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मधु अस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्धर्मेतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं धार्मस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा धर्म सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव धर्माचे मध आहेत. या धर्मात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि अंतःकरणातील धर्मात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
इदँ सत्यँ सर्वेषां भूतानां मधु अस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्त्सत्येतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ सात्यस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हे सत्य सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव सत्याचे मध आहेत. या सत्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि अंतःकरणातील सत्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
इदं मानुषँ सर्वेषां भूतानां मधु अस्य मानुषस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्मानुषेतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं मानुषस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा मानव सर्व सजीवांचा मध आहे, आणि सर्व सजीव ह्या मानवाचे मध आहेत. या मानवामध्ये जो तेजस्वी, अमृतस्वरूप पुरुष आहे, आणि जो आत्म्याच्या रूपाने मानवात आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, आणि हेच सर्व काही आहे.
अयमात्मासर्वेषां भूतानां मधु अस्यात्मनः सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमात्मातेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा आत्मा सर्व सजीवांचा मध आहे, आणि सर्व सजीव ह्या आत्म्याचे मध आहेत. या आत्म्यात जो तेजस्वी, अमृतस्वरूप पुरुष आहे, आणि जो आत्माच तेजस्वी, अमृतस्वरूप पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, आणि हेच सर्व काही आहे.
सवाअयमात्मासर्वेषां अधिपतिः, सर्वेषां भूतानाँ राजा॥ तद्यथा रथनाभौच रथनेमौचाराः सर्वे समर्पिता, एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एतआत्मानः समर्पिताः
हा आत्मा सर्व सजीवांचा स्वामी आहे, सर्वांचा राजा आहे. जशी चाकाच्या नाभीला आणि कडेला सर्व आर जोडलेल्या असतात, तशीच या आत्म्यात सर्व सजीव, सर्व देव, सर्व लोक, सर्व श्वास, आणि सर्व आत्मे जोडलेले आहेत.
इदं वैतन्मधु डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच॥ तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् 1.116.12: तद्वां, नरा, सनये दँस उग्रम् आविष् कृणोमि, तन्यतुर्नवृष्टिं, डध्यङ् ह यन्मध्व् अथर्वणोवाम् अश्वस्य शीर्ष्णाप्रयदीमुवाचेति
हेच ते मध आहे जे दध्यंग अथर्वण यांनी अश्विनीकडून सांगितले. ऋषीने हे पाहून असे म्हटले: 'हे वीरांनो, मी तुमच्यासाठी मोठे आणि कठीण काहीतरी उघड करतो, जसे वज्रधारी मेघातून पाऊस पाडतो; दध्यंग अथर्वण यांनी घोड्याच्या डोक्याने तुम्हाला मध सांगितले.'
इदं वैतन्मधु डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच॥ तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् 1.117.22: अथर्वणायाश्विना डधीचेऽश्व्यँ शिरः प्रत्यैरयतं; सवां मधु प्रवोचदृतायन् त्वाष्ट्रं यद् दस्राउ अपिकक्ष्यं वामिति
हेच ते मध आहे जे दध्यंग अथर्वण यांनी अश्विनीकडून सांगितले. ऋषीने हे पाहून असे म्हटले: 'अश्विनीद्वय, तुम्ही दधीच्याचे डोके घोड्याच्या डोक्याने बदलले; मग त्याने तुम्हाला मध, सत्य तवष्ट्याचे गुपित, जे बगलेखाली लपले होते, सांगितले.'
इदं वैतन्मधु डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच॥ तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् पुरश्चक्रे द्विपदः, पुरश्चक्रे चतुष्पदः; पुरः स, पक्षीभुत्वा, पुरः पुरुष आविशदिति॥ सवाअयं पुरुषः सर्वासु पूर्षुपुरिशयो; नैनेन किं चनानावृतं, नैनेन किं चनासम्वृतम्
अथ वँशः पशुतिमाष्यो गौपवनाद् गौपवनः पशुतिमाष्यात् पशुतिमाष्यो गौपवनाद् गौपवनः कौशिकात् कौशिकः कौण्डिन्यात् कौण्डिन्यः हाण्डिल्यात् हाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च, गौतमो
किंवा, ही वंशपरंपरा: पशुतिमाष्याने गौपवनाकडून, गौपवनाने पशुतिमाष्याकडून, पशुतिमाष्याने गौपवनाकडून, गौपवनाने कौशिकाकडून, कौशिकाने कौंडिन्याकडून, कौंडिन्याने हांडिल्याकडून, हांडिल्याने कौशिक आणि गौतम यांच्याकडून, गौतमाने...
जनकोह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे॥ तत्र ह कुरुपङ्चालानां ब्राह्मणाअभिसमेता बभूवुः॥ तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा . 2, 142[16] +\` बभूवः कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति
जनक वैदेह यांनी मोठ्या दक्षिणेसह यज्ञ केला. तिथे कुरु आणि पांचाळ देशातील ब्राह्मण एकत्र आले. जनक वैदेह यांच्या मनात जाणून घेण्याची इच्छा झाली: 'या ब्राह्मणांमध्ये सर्वात विद्वान कोण आहे?'
सह गवाँ सहस्रमवरुरोध; दश-दश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुः
त्यांनी एक हजार गायी वेगळ्या ठिकाणी बांधल्या; प्रत्येक गायीच्या शिंगांना दहा-दहा सोन्याच्या मुद्रिका बांधलेल्या होत्या.
तान्होवाचः ब्राह्मणा भगवन्तो, योवो ब्रह्मिष्ठः, सएतागाउदजतामिति॥ तेह ब्राह्मणानदधृषुः
तेव्हा त्यांनी ब्राह्मणांना सांगितले: 'महोदयांनो, तुमच्यात जो सर्वात विद्वान आहे, त्याने या गायी हाकाव्यात.' पण ब्राह्मणांना धाडस झाले नाही.
अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेवब्रह्मचारिणमुवाचैताः, सौम्योदज, षामश्रवा३ इति॥ ताहोदाचकार॥ तेह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नुनो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेति
मग याज्ञवल्क्यांनी आपल्या शिष्याला सांगितले: 'सौम्य, या गायी घेऊन जा.' म्हणून त्याने त्या गायी हाकल्या. ते पाहून इतर ब्राह्मण रागावले आणि म्हणाले, 'तो स्वतःला सर्वांत विद्वान कसा म्हणू शकतो?'
अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलोबभूव॥ सहैनं पप्रच्छः त्वं नुखलु नो, याज्ञवल्क्य, ब्रह्मिष्ठोऽसी३ इति॥ सहोवाचः नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो; गोकामा एववयँ स्म इति॥ तँ ह तत एवप्रष्टुं दध्रे होताश्वलः
मग जनक वैदेह यांचे मुख्य पुरोहित अश्वल यांनी विचारले: 'याज्ञवल्क्य, तूच का सर्वांत विद्वान आहेस?' याज्ञवल्क्य म्हणाले: 'आम्ही विद्वानांना नमस्कार करतो; आम्ही फक्त गायी मिळवू इच्छितो.' मग अश्वल यांनी पुढे विचारण्यासाठी तयारी केली.
याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदँ सर्वं मृत्युनाप्तँ, सर्वं मृत्युनाभिपन्नं, केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति॥ होत्रर्त्विजाग्निना वाचा; वाग्वैयज्ञस्य होता॥ तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः सहोता सामुक्तिः सातिमुक्तिः
याज्ञवल्क्यांना विचारले गेले: 'हे सर्व मृत्यूने व्यापलेले आहे, सर्व मृत्यूच्या अधीन आहे, तर यजमान मृत्यूच्या पकडीतून कशाने मुक्त होतो?' त्यांनी उत्तर दिले: 'होत्र या ऋत्विज, वाणी आणि अग्नी याने; कारण वाणी ही यज्ञाची होत्र आहे.' म्हणून ही वाणी, हा अग्नी, हा होत्र—हीच मुक्तीची वाट आहे, हीच संपूर्ण मुक्तीची वाट आहे.
याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदँ सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तँ, सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं, केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति॥ अध्वर्युणर्त्विजा चक्षुषादित्येन; चक्षुर्वैयज्ञस्याध्वर्युः॥ तद्यदिदं चक्षुः, सोऽसावादित्यः; सोऽध्वर्युः सामुक्तिः सातिमुक्तिः
याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदँ सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तँ, सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नं, केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमतिमुच्यत इति॥ ब्रह्मणर्त्विजा मनसा चन्द्रेण; मनो वैयज्ञस्य ब्रह्मा॥ तद्यदिदं मनः, सोऽसौचन्द्रः सब्रह्मासामुक्तिः सातिमुक्तिः
याज्ञवल्क्येति होवाच, कतिभिरयमद्यर्ग्भिर्होतास्मिन्यज्ञेकरिष्यतीति॥ तिसृभिरिति॥ कतमास् तास् तिस्र इति॥ पुरोनुवाक्याच याज्याच शस्यैवतृतीया॥ किं ताभिर्जयतीति॥ पृथिवीलोकमेवपुरोनुवाक्यया जयति अन्तरिक्षलोकं याज्यया, द्यौर्लोकँ शस्यया
याज्ञवल्क्य, त्याने विचारले, आज होत्र या यज्ञात किती ऋचांनी यज्ञ करतो? तीन ऋचा, असे उत्तर दिले. त्या तीन कोणत्या? पुरोनुवाक्य, याज्य आणि तिसरी म्हणजे शस्या. या ऋचांनी काय मिळते? पुरोनुवाक्येने पृथ्वी लोक जिंकतो, याज्येने आंतरिक्ष लोक, आणि शस्येने स्वर्ग लोक.
हेच ते मध आहे जे दध्यंग अथर्वण यांनी अश्विनीकडून सांगितले. ऋषीने हे पाहून असे म्हटले: 'त्याने द्विपाद पुढे निर्माण केले, चतुष्पाद पुढे निर्माण केले; मग पक्षी होऊन, तो पुढे मनुष्य म्हणून प्रवेशला.' म्हणून हा पुरुष सर्व शरीरात, प्रत्येक ठिकाणी आहे; त्याच्यापासून काहीही लपलेले नाही, आणि त्याच्यापासून काहीही झाकलेले नाही.
इदं वैतन्मधु डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच॥ तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् 6.47.18: रूपँ-रूपं प्रतिरूपो बभूव, तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाये- -न्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते, युक्ताह्यस्य हरयः शतादशेति॥ अयं वैहरयो, अयं वैदश च सहस्रणि बहूनि चानन्तानि च॥ तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम् अयमात्माब्रह्म सर्वानुभूः॥ इत्यनुशासनम्॥ [पनुस्तुब्] 20 5,20-22 6; अथ वँशः॥ तदिदं वयँ हौर्पणाय्याच्, छौर्पणय्यो गौतमाद् गौतमो वत्स्याद् वत्स्यो वात्स्याच्च पाराशर्याच्च, पाराशर्यः षांक्त्याच्च भारद्वाजाच्च, भारद्वाज औदावहेश्च हाण्डिल्याच्च, हाण्डिल्यो वैजवापाच्च गौतमाच्च, गौतमो वैजवापायनाच्च वैष्टपुरेयाच्च, वैष्टपुरेयः हाण्डिल्याच्च ऱौहिणायनाच्च, ऱौहिणायनः हौनकाच्चात्रेयाच्च ऱैभ्याच्च, ऱैभ्यः पौतिमाष्यायणाच्च कौण्डिन्यायनाच्च, कौण्डिन्यायनः कौण्डिन्यात् कौण्डिन्यः कौण्डिन्यात् कौण्डिन्यः कौण्डिन्याच्चाग्निवेश्याच्च, 21 5,20-22 6; अग्निवेश्यः षौतवात् षौतवः पाराशर्यात् पाराशर्यः जातुकर्ण्यात् जातुकर्ण्यो भारद्वाजाद् भारद्वाजो भारद्वाजाच्चासुरायणाच्च गौतमाच्च, गौतमो भारद्वाजाद् भारद्वाजो वैजवापायनाच्, वैजवापायनः कशिकायनेः, कशिकायनिर्घृतकौशिकाद् घृतकौशिकः पाराशर्यात् पाराशर्यः पाराशर्यात् पाराशर्यः जातुकर्ण्यात् जातुकर्ण्यो भारद्वाजाद् भारद्वाजो भारद्वाजाच्चासुरायणाच्यस्काच्च, असुरायणस् ट्रैवणेः ट्रैवणिराउपजन्धनेः आउपजन्धनिःअसुरेः असुरिर्भारद्वाजाद् भारद्वाजो अत्रेयात् 22 5,20-22 6; अत्रेयोमाण्टेः, माण्टिर्गौतमाद् गौतमो गौतमाद् गौतमो वात्स्याद् वात्स्यः हाण्डिल्याच्, छाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् कैशोर्यः काप्यः कुमारहरितात् कुमारहरितोगालवाद् गालवोविदर्भीकौण्डिन्याद् विदर्भीकौण्डिन्योबाभवाद्वत्सनपाद् बाभवः पथः षौभरात् पन्थाः षौभरोऽयास्यादङ्गिरसाद् आयास्यो अङ्गिरसऽभुतेस् ट्वाष्ट्राद् अभुतिः ट्वाष्ट्रो विश्वरूपाद्ट्वाष्ट्राद् विश्वरूपस् ट्वाष्ट्रोऽश्विभ्याम् आश्विनौ डधिच अथर्वनाद् डध्यङ्ङ् अथर्वनोऽथर्वनो डैवाद् अथर्वा डैव मृत्योः प्राद्धँसनान् मृत्युः प्राद्धँसनः षनगात् षनगः परेष्टिणः परेष्टीब्रह्मनो ब्रह्म स्वयंभु, ब्रह्मणे नमः
हेच ते मध आहे जे दध्यंग अथर्वण यांनी अश्विनीकडून सांगितले. ऋषीने हे पाहून असे म्हटले: 'तो प्रत्येक रूपाचा स्वरूप झाला; प्रत्येकाला दिसावे असे त्याचे रूप आहे—इंद्र आपल्या मायांनी अनेक रूपे धारण करतो, त्याचे शेकडो आणि दहा-दहा घोडे जुंपलेले आहेत.' हेच ते घोडे, हेच ते दहा, हजारो आणि अगणित आहेत. हेच ते ब्रह्म—ना आधी, ना नंतर, ना आत, ना बाहेर. हा आत्मा म्हणजेच ब्रह्म, सर्वत्र व्यापलेला. हीच शिकवण आहे. किंवा, ही वंशपरंपरा: वशा यांनी और्पणाय्याकडून, और्पणाय्याने गौतमाकडून, गौतमाने वत्स्याकडून, वत्स्याने पाराशर्याकडून, पाराशर्याने शांकत्य आणि भारद्वाज यांच्याकडून, भारद्वाजाने औदवाह आणि हांडिल्य यांच्याकडून, हांडिल्याने वैजवाप आणि गौतम यांच्याकडून, गौतमाने वैजवापायन आणि वैश्टापुरेय यांच्याकडून, वैश्टापुरेयाने हांडिल्य आणि रोहिणायन यांच्याकडून, रोहिणायनाने हौनक, आत्रेय आणि रैभ्य यांच्याकडून, रैभ्याने पौतिमाष्यायन आणि कौंडिन्यायन यांच्याकडून, कौंडिन्यायनाने कौंडिन्य, कौंडिन्याने कौंडिन्य, कौंडिन्याने कौंडिन्य आणि अग्निवेश्य यांच्याकडून, अग्निवेश्याने सौतवाकडून, सौतवाने पाराशर्याकडून, पाराशर्याने जातुकर्ण्याकडून, जातुकर्ण्याने भारद्वाजाकडून, भारद्वाजाने असुरायण आणि गौतम यांच्याकडून, गौतमाने भारद्वाजाकडून, भारद्वाजाने वैजवापायनाकडून, वैजवापायनाने काशिकायनाकडून, काशिकायनीने घृतकौशिकाकडून, घृतकौशिकाने पाराशर्याकडून, पाराशर्याने पाराशर्याकडून, पाराशर्याने जातुकर्ण्याकडून, जातुकर्ण्याने भारद्वाजाकडून, भारद्वाजाने असुरायण आणि यास्क यांच्याकडून, असुरायणाने त्रैवणीकडून, त्रैवणीने औपजंधन्याकडून, औपजंधनीने असुरीकडून, असुरीने भारद्वाजाकडून, भारद्वाजाने आत्रेयाकडून, आत्रेयाने मांटेहून, मांटिने गौतमाकडून, गौतमाने गौतमाकडून, गौतमाने वत्स्याकडून, वत्स्याने हांडिल्याकडून, छांडिल्याने कैशोर्याकडून, कैशोर्याने काप्याकडून, काप्याने कुमारहरिताकडून, कुमारहरिताने गालवाकडून, गालवाने विदर्भी कौंडिन्याकडून, विदर्भी कौंडिन्याने बाभ्रवाकडून, बाभ्रवाने वत्सनपाताकडून, वत्सनपाताने पंथाकडून, पंथाने सौभराकडून, सौभराने आयास्याकडून, आयास्याने अङ्गिरसाकडून, अङ्गिरसाने भूतीकडून, भूतीने त्वष्ट्याकडून, त्वष्ट्याने विश्वरूपाकडून, विश्वरूपाने त्वष्ट्याकडून, त्वष्ट्याने अश्विनीकडून, अश्विनीकडून दधीचाकडून, दधीचाने अथर्वणाकडून, अथर्वणाने दैवाकडून, दैवाने मृत्युकडून, मृत्यून प्राध्वसनाकडून, प्राध्वसनाने शनगाकडून, शनगाने परेष्टिनकडून, परेष्टीने ब्रह्माकडून, ब्रह्म स्वतः उत्पन्न झालेले आहे. ब्रह्मास नमस्कार.
अग्निवेश्याद् अग्निवेश्यः हाण्डिल्याच्चानभिम्लाताच्च, अनभिम्लात अनभिम्लाताद् अनभिम्लात अनभिम्लाताद् अनभिम्लातो गौतमाद् गौतमः षैतवप्राचीनयोग्याभ्याँ, षैतवप्राचीनयोग्यौ पाराशर्यात् पाराशर्यो भारद्वाजाद् भारद्वाजो भारद्वाजाच्च गौतमाच्च, गौतमो भारद्वाजाद् भारद्वाजः पाराशर्यात् पाराशर्यो वैजवापायनाद् वैजवापायनः कौशिकायनेः, कौशिकायनिर्
अग्निवेश्याने अग्निवेश्याकडून, हांडिल्य आणि अनभिम्लात यांच्याकडून, अनभिम्लाताने अनभिम्लाताकडून, अनभिम्लाताने अनभिम्लाताकडून, अनभिम्लाताने गौतमाकडून, गौतमाने शैतवप्राचीनयोग्य यांच्याकडून, शैतवप्राचीनयोग्याने पाराशर्याकडून, पाराशर्याने भारद्वाजाकडून, भारद्वाजाने गौतमाकडून, गौतमाने भारद्वाजाकडून, भारद्वाजाने पाराशर्याकडून, पाराशर्याने वैजवापायनाकडून, वैजवापायनाने कौशिकायनाकडून, कौशिकायनी...
घृतकौशिकाद् घृतकौशिकः प्राशर्यायणात् पारशर्यायणः पाराशर्यात् पाराशर्यो जातूकर्ण्यात् जातूकर्ण्य असुरायणाच्च यास्काच्च, असुरायणस् ट्रैवणेः, ट्रैवणिरौपजन्धनेः, औपजन्धनिरसुरेः, असुरिर्भारद्वाजाद् भारद्वाज अत्रेयाद् अत्रेयो माण्टेः, माण्टिर्गौतमाद् गौतमो वात्स्याद् वात्स्यः हाण्डिल्याच्, छाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्यात् कैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात् कुमारहारितो गालवाद् गालवो विदर्भीकौण्डिन्याद् विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवाद् वत्सनपाद्बाभ्रवः पथः षौभरात् पन्थाः षौभरोऽयास्यादङ्गिरसाद् आयास्य अङ्गिरस अभूतेस् ट्वाष्ट्राद् अभूतिस् ट्वाष्ट्रो विश्वरूपात्ट्वाष्ट्राद् विश्वरूपस् ट्वाष्ट्रोऽव्शिभ्याम् आश्विनौ डधीच अथर्वणाद् डध्यङ्ङ् अथर्वणोऽथर्वणो डैवाद् आथर्वा डैवो मृत्योः प्राध्वँसनान् मृत्युः प्राध्वँसनः प्रध्वँसनात् प्रध्वँसन एकर्षेः एकर्षिर्विप्रचित्तेः विप्रचित्तिर्व्यष्टेः व्यष्टिः षनारोः, षनारुः षनातनात् षनातनः षनगात् षनगः परमेष्ठिनः, परमेष्ठी ब्रह्मणो; ब्रह्म स्वयंभु, ब्रह्मणे नमः॥ [प्नोर्मल्] 3 = 14.6. =
घृतकौशिकाने घृतकौशिकाकडून, प्राशर्यायणाने पाराशर्यायणाकडून, पाराशर्यायणाने पाराशर्याकडून, पाराशर्याने जातूकरण्याकडून, जातूकरण्याने असुरायण आणि यास्क यांच्याकडून, असुरायणाने त्रैवणी, त्रैवणीने औपजंधन्याकडून, औपजंधनीने असुरीकडून, असुरीने भारद्वाजाकडून, भारद्वाजाने आत्रेयाकडून, आत्रेयाने मांटेहून, मांटिने गौतमाकडून, गौतमाने वत्स्याकडून, वत्स्याने हांडिल्याकडून, छांडिल्याने कैशोर्याकडून, कैशोर्याने काप्याकडून, काप्याने कुमारहरिताकडून, कुमारहरिताने गालवाकडून, गालवाने विदर्भी कौंडिन्याकडून, विदर्भी कौंडिन्याने वत्सनपाताकडून, वत्सनपाताने बाभ्रवाकडून, बाभ्रवाने पंथाकडून, पंथाने सौभराकडून, सौभराने आयास्याकडून, आयास्याने अङ्गिरसाकडून, अङ्गिरसाने भूतीकडून, भूतीने त्वष्ट्याकडून, त्वष्ट्याने विश्वरूपाकडून, विश्वरूपाने त्वष्ट्याकडून, त्वष्ट्याने अश्विनीकडून, अश्विनीकडून दधीचाकडून, दधीचाने अथर्वणाकडून, अथर्वणाने दैवाकडून, दैवाने मृत्युकडून, मृत्यून प्राध्वसनाकडून, प्राध्वसनाने प्राध्वसनाकडून, प्राध्वसनाने एकर्षीकडून, एकर्षीने विप्रचित्ती, विप्रचित्तीने व्यष्टीकडून, व्यष्टिने शनारूकडून, शनारूने शनातनकडून, शनातनाने शनगाकडून, शनगाने परमेष्ठीकडून, परमेष्ठीने ब्रह्माकडून; ब्रह्म स्वतः उत्पन्न झालेले आहे. ब्रह्मास नमस्कार.
याज्ञवल्क्यांना विचारले गेले: 'हे सर्व दिवस-रात्रीने व्यापलेले आहे, सर्व दिवस-रात्रीच्या अधीन आहे, तर यजमान दिवस-रात्रीच्या पकडीतून कशाने मुक्त होतो?' त्यांनी उत्तर दिले: 'अध्वर्यु या ऋत्विज, डोळा आणि सूर्य याने; कारण डोळा हा यज्ञाचा अध्वर्यु आहे.' म्हणून हे डोळे, हा सूर्य, हा अध्वर्यु—हीच मुक्तीची वाट आहे, हीच संपूर्ण मुक्तीची वाट आहे.
याज्ञवल्क्यांना विचारले गेले: 'हे सर्व शुक्ल आणि कृष्ण पक्षाने व्यापलेले आहे, सर्व त्याच्या अधीन आहे, तर यजमान त्यांच्या पकडीतून कशाने मुक्त होतो?' त्यांनी उत्तर दिले: 'ब्रह्मा या ऋत्विज, मन आणि चंद्र याने; कारण मन हे यज्ञाचा ब्रह्मा आहे.' म्हणून हे मन, हा चंद्र, हा ब्रह्मा—हीच मुक्तीची वाट आहे, हीच संपूर्ण मुक्तीची वाट आहे.
याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिव; केनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति॥ उद्गात्रर्त्विजा वयुना प्राणेन; प्राणोवैयज्ञस्योद्गाता॥ तद्योऽयं प्राणः सवायुः सउद्गातासामुक्तिः सातिमुक्तिः॥ इत्यतिमोक्षा, अथ संपदः
याज्ञवल्क्य, त्याने विचारले, हे जे मधले आकाश आहे, ते जणू काही आधाराशिवाय आहे; तर यजमान स्वर्गलोकात कसा पोहोचतो? उद्गातृ ऋत्विजाच्या कृतीने, आणि श्वासाच्या साह्याने; कारण श्वासच यज्ञाचा खरा उद्गाता आहे. हा जो श्वास आहे, तोच वारा आहे, तोच उद्गात्याचा उच्चार आहे, तोच मुक्ती आहे, आणि तीच सर्वश्रेष्ठ मुक्ती आहे. हीच ती सर्वश्रेष्ठ मुक्ती; आता, सिद्धींचा विचार करूया.