तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारजनं वासो, यथा पाण्ड्वाविकं, यथेन्द्रगोपो, यथाग्न्यर्चिः यथा पुण्डरीकं, यथा सकृद्विद्युत्तँ॥ सकृद्विद्युत्तेव ह वाअस्य श्रीर्भवति, यएवं वेद
त्या पुरुषाचे रूप म्हणजे राजेशाही वस्त्रासारखे, पांढऱ्या लोकराच्या कपड्यासारखे, किड्यासारखे, अग्नीच्या ज्वाळेसारखे, कमळासारखे, किंवा विजेसारखे आहे. जशी वीज चमकते तशीच त्याची कांती असते, जो हे जाणतो.
अथात आदेशः नेति नेति, नह्य् एतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति॥ अथ नामधेयँ सत्यस्य सत्यमितिः प्राणावैसत्यं, तेषामेषसत्यम्॥ 4
आता उपदेश: 'हे नाही, ते नाही.' कारण 'हे नाही' यापेक्षा वरचे काही नाही. त्याचे नाव म्हणजे 'सत्याचे सत्य.' प्राण हे सत्य आहे; त्यातले हेच खरे सत्य आहे.
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य, उद्यास्यन्वाअरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि॥ हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति
मैत्रेयी, याज्ञवल्क्य म्हणाले, मी आता या ठिकाणाहून निघणार आहे. ये, मी तुला आणि कात्यायनीला शेवटची व्यवस्था करून देतो.
साहोवाच मैत्रेयीः यन्म इयं, भगोः, सर्वा पृथिवीवित्तेन पूर्णास्यात् कथं तेनामृता स्यामिति॥ नेति होवाच याज्ञवल्क्यो; यथैवोपकरणवतां जीवितं, तथैवते जीवितँ स्याद्; अमृतत्वस्य तुनाशास्ति वित्तेनेति
मैत्रेयी म्हणाली: भगवन्, जर ही सारी पृथ्वी धनाने भरली असती, तरी मी त्याने अमर कशी होईन? याज्ञवल्क्य म्हणाले: जसे साधन असणाऱ्यांचे जीवन असते, तसेच तुझेही जीवन होईल; पण धनाने अमरत्व मिळत नाही.
साहोवाच मैत्रेयीः येनाहं नामृता स्यां, किमहं तेन कुर्यां॥ यदेवभगवान्वेद, तदेवमे ब्रूहीति
मैत्रेयी म्हणाली: ज्यामुळे मी अमर होणार नाही, त्याचा मला काय उपयोग? भगवन्, तुम्हाला जे माहीत आहे, तेच मला सांगा.
सहोवाच याज्ञवल्क्यः प्रियावतारे नः सतीप्रियं भाषस॥ एहि आस्व व्याख्यास्यामि ते॥ व्याचक्षाणस्य तुमे निदिध्यासस्वेति॥ ब्रवितु भगवानिति . ॥.
याज्ञवल्क्य म्हणाले: तू प्रिय आहेस म्हणून प्रिय शब्द बोललीस. ये, बस, मी तुला समजावून सांगतो. मी सांगत असताना तू मनन कर. सांगा, भगवन्.
सहोवाच याज्ञवल्क्यो ==संबंधित कड़ियाँ== #[[उपनिषद्]] ##[[बृहदारण्यक उपनिषद्]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 1]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 2]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 3]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 4]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 5]] ==बाहरी कडियाँ== [[वर्गः:]] [[वर्गः:]]
याज्ञवल्क्य म्हणाले: हेच संबंध आहे—उपनिषद—बृहदारण्यक उपनिषद—पहिला भाग—दुसरा भाग—तिसरा भाग—चौथा भाग—पाचवा भाग—बाह्य विभाग—विभाग.
सयथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, दुन्दुभेस् तुग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः;
जसे एखाद्या ढोलावर वाजवले असता बाहेरचे आवाज पकडता येत नाहीत, पण ढोल किंवा त्याच्या वाजवण्याने ढोलाचा आवाज समजतो;
सयथा वीणायै वाद्यमानायै नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, वीणायै तुग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः;
जसे वीणेवर वाजवले असता बाहेरचे आवाज पकडता येत नाहीत, पण वीणा किंवा तिच्या वाजवण्याने वीणेचा आवाज समजतो;
सयथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, शङ्खस्य तुग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः;
जसे शंख फुंकला असता बाहेरचे आवाज पकडता येत नाहीत, पण शंख किंवा त्याच्या फुंकण्याने शंखाचा आवाज समजतो;
सयथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमाविनिश्चरन्ति एववाअरेऽस्य महतोभूतस्य निश्वसितम् एतद्यदृग्वेदोयजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्याउपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननि अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि
जसे ओल्या लाकडाच्या अग्नीने वेगवेगळे धुर निघतात, तसे या महान अस्तित्वाच्या श्वासातून ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, स्पष्टीकरणे, भाष्ये—हे सर्व त्याच्याच श्वासातून निघाले आहेत.
सयथा सैन्धवखिल्यउदकेप्रास्त उदकमेवानुविलीयेत, नाहास्योद्ग्रहणायैव स्याद् यतो-यतस् त्वाददीत लवणमेवैवं वाअर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघनएवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय, तान्य् एवानुविनश्यति; नप्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः
जसा मीठाचा गोळा पाण्यात टाकला की तो पूर्ण विरघळून जातो आणि कुठेही चाखलं तरी पाणी खारटच लागते, तसंच हे महान, अनंत, अमर ज्ञानरूप तत्त्व या पंचमहाभूतांतून निर्माण होतं आणि पुन्हा त्यातच विलीन होतं; मृत्यूनंतर वेगळं काही उरत नाही, असं मी सांगतो, असं याज्ञवल्क्य म्हणाले.
साहोवाच मैत्रेयि अत्रैवमा भगवानमूमुहद् नप्रेत्य संज्ञास्तीति
मैत्रीयी म्हणाली, भगवंत, असं सांगितल्यामुळे मला फारच गोंधळल्यासारखं वाटतं, कारण मृत्यूनंतर काहीच उरत नाही असं तुम्ही म्हणालात.
सहोवाच याज्ञवल्क्यो . नवाअरेऽहं मोहं ब्रवीमि अलं वाअर इदं विज्ञानाय
याज्ञवल्क्य म्हणाले, नाही ग, मी काही गोंधळ बोलत नाही; हे समजण्यासाठी एवढंच पुरेसं आहे.
यत्र हिद्वैतमिव भवति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरँ शृणोति, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं मनुते, तदितर इतरं विजानाति
जिथे द्वैत असतं, तिथे एकमेकांना पाहणं, वास घेणं, ऐकणं, बोलणं, विचार करणं आणि ओळखणं हे सगळं होतं.
यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् तत्केन कं जिघ्रेत् तत्केन कँ शृणुयात् तत्केन कमभिवदेत् तत्केन कं मन्वीत, तत्केन कं विजानीयाद्॥ येनेदँ सर्वं विजानाति, तं केन विजानीयाद् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति॥ 5
पण जिथे सर्व काही स्वतःचाच आत्मा झालं आहे, तिथे कोण कशाला आणि कसा पाहणार? कोण कशाचा वास घेणार? कोण काय ऐकणार? कोणाशी बोलणार? कोणाचा विचार करणार? कोणाला ओळखणार? ज्याच्या द्वारे हे सर्व ओळखलं जातं, त्या जाणणाऱ्याला कोण आणि कसा ओळखणार?
इयं पृथिवीसर्वेषां भूतानां मधु अस्यैपृथिव्यैसर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यस् चायमध्यात्मँ शारीरस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्म, इदँ सर्वम्
ही पृथ्वी सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव पृथ्वीचे मध आहेत. या पृथ्वीमध्ये जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि शरीरात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
इमाआपः सर्वेषां भूतानां मधु आसामपाँ सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमास्वप्सुतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ रैतसस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्म, इदँ सर्वम्
हे पाणी सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव या पाण्याचे मध आहेत. या पाण्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि बीजामध्ये जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मधु अस्याग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्नग्नौतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं वाङ्मयस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्म, इदँ सर्वम्
हा अग्नी सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव अग्नीचे मध आहेत. या अग्नीत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि वाणीत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयमाकाशः सर्वेषां भूतानां मधु अस्याकाशस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्नाकाशेतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ हृद्य् आकाशस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा आकाश सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव आकाशाचे मध आहेत. या आकाशात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि हृदयातील आकाशात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मधु अस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्वायौतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं प्राणस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदं अमृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा वायू सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव वायूचे मध आहेत. या वायूत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि श्वासात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मधु अस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्नादित्येतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं चाक्षुषस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा सूर्य सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव सूर्याचे मध आहेत. या सूर्यांत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि डोळ्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मधु अस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्चन्द्रेतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं मानसस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा चंद्र सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव चंद्राचे मध आहेत. या चंद्रात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि मनात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
इमादिशः सर्वेषां भूतानां मधु आसां दिशाँ सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमासुदिक्षुतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
या दिशा सर्व जीवांची मध आहेत आणि सर्व जीव या दिशांचे मध आहेत. या दिशांमध्ये जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि कानात, ऐकण्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानं मधु अस्यैविद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्यां विद्युति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं तैजसस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
ही वीज सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव वीजेचे मध आहेत. या वीजेत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि सूक्ष्म देहात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयँ स्तनयित्नुः सर्वेषां भुतानां मधु अस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्त्स्तनयित्नौतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ शाब्दः सौवरस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा गडगडाट सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव गडगडाटाचे मध आहेत. या गडगडाटात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि शब्दात, वाणीत जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मधु अस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्धर्मेतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मं धार्मस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हा धर्म सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव धर्माचे मध आहेत. या धर्मात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि अंतःकरणातील धर्मात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
इदँ सत्यँ सर्वेषां भूतानां मधु अस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्मिन्त्सत्येतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ सात्यस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्मेदँ सर्वम्
हे सत्य सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव सत्याचे मध आहेत. या सत्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि अंतःकरणातील सत्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद; क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद; लोकास् तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद; देवास् तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद; भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद; सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेदेदं ब्रह्मेदं क्षत्रम् इमेलोका, इमेदेवा, इमानि भूतानीदँ सर्वं, यदयमात्मा
जो ब्रह्माला आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी ब्रह्म हरवते; जो शक्तीला आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी शक्ती हरवते; जो लोकांना आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी लोक हरवतात; जो देवांना आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी देव हरवतात; जो सर्व प्राण्यांना आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी प्राणी हरवतात; जो सर्वकाही आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी सर्वकाही हरवते. हेच ब्रह्म, हेच शक्ती, हेच लोक, हेच देव, हेच प्राणी, हेच सर्व—हेच आत्मा आहे.
सयथा सर्वासामपाँ समुद्रएकायनम् एवँ सर्वेषाँ स्पर्शानां त्वगेकायनम् एवँ सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् एवँ सर्वेषाँ रसानां जिह्वैकायनम् एवँ सर्वेषाँ रूपाणां चक्षुरेकायनम् एवँ सर्वेषँ शब्दानाँ श्रोत्रमेकायनम् एवँ सर्वेषाँ सङ्कल्पानां मन एकायनम् एवँ सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् एवँ सर्वेषां कर्मणाँ हस्तावेकायनम् एवँ सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् एवँ सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् एवँ सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् एवँ सर्वासां विद्यानाँ हृदयमेकायनम्
जसा सर्व पाण्यांचा शेवट समुद्रात होतो, तसेच सर्व स्पर्श त्वचेत एकवटतात, सर्व वास नाकात एकवटतात, सर्व चवी जिभेवर एकत्र येतात, सर्व रूप डोळ्यात एकवटतात, सर्व आवाज कानात एकवटतात, सर्व संकल्प मनात एकवटतात, सर्व वेद वाणीमध्ये एकवटतात, सर्व कृती हातात एकवटतात, सर्व हालचाली पायात एकवटतात, सर्व आनंद उपस्थात एकवटतात, सर्व विसर्जन गुदद्वारात एकवटतात आणि सर्व ज्ञान हृदयात एकवटते.