इमावेवगोतमभरद्वाजाउ अयमेवगोतमो, अयं भरद्वाज॥ इमावेवविश्वामित्रजमदग्नीः अयमेवविश्वामित्रो, अयं जमदग्निः॥ इमावेववसिष्ठकश्यपाउ अयमेववसिष्ठो, अयं कश्यपो॥ वागेवात्रिः वाचाह्यन्नमद्यते, अत्तिर्ह वैनामैतद्यदत्रिरिति॥ सर्वस्यात्ताभवति, सर्वमस्यान्नं भवति, यएवं वेद॥ 3
हे दोघे म्हणजेच गौतम आणि भरद्वाज; हा गौतम, हा भरद्वाज. हे दोघे म्हणजे विश्वामित्र आणि जमदग्नी; हा विश्वामित्र, हा जमदग्नी. हे दोघे म्हणजे वसिष्ठ आणि कश्यप; हा वसिष्ठ, हा कश्यप. वाणी म्हणजे अत्रि; वाणीमुळे अन्न खाल्ले जाते, हेच 'अत्रि' या नावाचा अर्थ आहे. जो हे जाणतो, तो सर्वांचा भक्षक होतो आणि सर्व काही त्याचे अन्न होते.
द्वेवावब्रह्मणो रूपेः मूर्तं चैवामूर्तं च, मर्त्यं चामृतं च, स्थितं च यच्च, सच्च त्यं च
ब्रह्माची दोन रूपे आहेत—एक साकार आणि एक निराकार, एक नाशिवंत आणि एक अमर, एक स्थिर आणि एक चल, एक प्रकट आणि एक अप्रकट.
तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतन्मर्त्यम् एतत्स्थितम् एतत्सत्
जे काही वायू आणि आकाश याशिवाय आहे, ते साकार आहे; तेच नाशिवंत, स्थिर आणि प्रकट आहे.
तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सतएषरसो यएषतपति; सतोह्य् एषरसः
या साकार, नाशिवंत, स्थिर आणि प्रकट गोष्टींचा सार म्हणजे जे तेज प्रकट होते, तेच त्याचा खरा रस आहे.
अथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षश्चैतदमृतम् एतद्यद् एतत्त्यम्
आता निराकार म्हणजे वारा आणि आकाश हे अमर आहे; हेच खरे तत्त्व आहे.
तस्यैतस्यामूर्तस्य, तस्यामृतस्यैतस्य यत, एतस्य त्यस्यैषरसो यएषएतस्मिन्मण्डले पुरुषस्; त्यस्य ह्य् एषरस॥ इत्यधिदेवतम्
या निराकार, अमर, तत्त्वाचा सार म्हणजे या मंडळातील पुरुष; हाच त्याचा खरा सार आहे. हेच दैवताचे स्पष्टीकरण.
अथाध्यात्मम्॥ इदमेवमूर्तं यदन्यत्प्राणाच्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः एतन्मर्त्यम् एतत्स्थितम् एतत्सत्
आता आत्म्याबद्दल सांगतो: जसे प्राणापलीकडचे आणि आत्म्यातील आकाश, तेही निराकार आहे; हे मर्त्य आहे, हे स्थिर आहे, हेच अस्तित्व आहे.
तस्यैतस्य मूर्तस्य, एतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सतएषरसो यच्चक्षुः; सतह्य् एषरसः
या आकार असलेल्या, मर्त्य, स्थिर आणि असलेल्या गोष्टींचा सार म्हणजे डोळा; कारण अस्तित्वाचा खरा सार हाच आहे.
अथामूर्तम् प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाश, एतदमृतम् एतद्यद् एतत्त्यं
आता निराकार म्हणजे प्राण आणि आत्म्यातील आकाश; हे अमर आहे, हेच खरे तत्त्व आहे.
तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत, एतस्य त्यस्यैषरसो योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्; त्यस्य ह्य् एषरसः
या निराकार, अमर, तत्त्वाचा सार म्हणजे उजव्या डोळ्यातील पुरुष; हाच त्याचा खरा सार आहे.
तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारजनं वासो, यथा पाण्ड्वाविकं, यथेन्द्रगोपो, यथाग्न्यर्चिः यथा पुण्डरीकं, यथा सकृद्विद्युत्तँ॥ सकृद्विद्युत्तेव ह वाअस्य श्रीर्भवति, यएवं वेद
त्या पुरुषाचे रूप म्हणजे राजेशाही वस्त्रासारखे, पांढऱ्या लोकराच्या कपड्यासारखे, किड्यासारखे, अग्नीच्या ज्वाळेसारखे, कमळासारखे, किंवा विजेसारखे आहे. जशी वीज चमकते तशीच त्याची कांती असते, जो हे जाणतो.
अथात आदेशः नेति नेति, नह्य् एतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति॥ अथ नामधेयँ सत्यस्य सत्यमितिः प्राणावैसत्यं, तेषामेषसत्यम्॥ 4
आता उपदेश: 'हे नाही, ते नाही.' कारण 'हे नाही' यापेक्षा वरचे काही नाही. त्याचे नाव म्हणजे 'सत्याचे सत्य.' प्राण हे सत्य आहे; त्यातले हेच खरे सत्य आहे.
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य, उद्यास्यन्वाअरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि॥ हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति
मैत्रेयी, याज्ञवल्क्य म्हणाले, मी आता या ठिकाणाहून निघणार आहे. ये, मी तुला आणि कात्यायनीला शेवटची व्यवस्था करून देतो.
साहोवाच मैत्रेयीः यन्म इयं, भगोः, सर्वा पृथिवीवित्तेन पूर्णास्यात् कथं तेनामृता स्यामिति॥ नेति होवाच याज्ञवल्क्यो; यथैवोपकरणवतां जीवितं, तथैवते जीवितँ स्याद्; अमृतत्वस्य तुनाशास्ति वित्तेनेति
मैत्रेयी म्हणाली: भगवन्, जर ही सारी पृथ्वी धनाने भरली असती, तरी मी त्याने अमर कशी होईन? याज्ञवल्क्य म्हणाले: जसे साधन असणाऱ्यांचे जीवन असते, तसेच तुझेही जीवन होईल; पण धनाने अमरत्व मिळत नाही.
साहोवाच मैत्रेयीः येनाहं नामृता स्यां, किमहं तेन कुर्यां॥ यदेवभगवान्वेद, तदेवमे ब्रूहीति
मैत्रेयी म्हणाली: ज्यामुळे मी अमर होणार नाही, त्याचा मला काय उपयोग? भगवन्, तुम्हाला जे माहीत आहे, तेच मला सांगा.
सहोवाच याज्ञवल्क्यः प्रियावतारे नः सतीप्रियं भाषस॥ एहि आस्व व्याख्यास्यामि ते॥ व्याचक्षाणस्य तुमे निदिध्यासस्वेति॥ ब्रवितु भगवानिति . ॥.
याज्ञवल्क्य म्हणाले: तू प्रिय आहेस म्हणून प्रिय शब्द बोललीस. ये, बस, मी तुला समजावून सांगतो. मी सांगत असताना तू मनन कर. सांगा, भगवन्.
सहोवाच याज्ञवल्क्यो ==संबंधित कड़ियाँ== #[[उपनिषद्]] ##[[बृहदारण्यक उपनिषद्]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 1]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 2]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 3]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 4]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 5]] ==बाहरी कडियाँ== [[वर्गः:]] [[वर्गः:]]
याज्ञवल्क्य म्हणाले: हेच संबंध आहे—उपनिषद—बृहदारण्यक उपनिषद—पहिला भाग—दुसरा भाग—तिसरा भाग—चौथा भाग—पाचवा भाग—बाह्य विभाग—विभाग.
सयथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, दुन्दुभेस् तुग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः;
जसे एखाद्या ढोलावर वाजवले असता बाहेरचे आवाज पकडता येत नाहीत, पण ढोल किंवा त्याच्या वाजवण्याने ढोलाचा आवाज समजतो;
सयथा वीणायै वाद्यमानायै नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, वीणायै तुग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः;
जसे वीणेवर वाजवले असता बाहेरचे आवाज पकडता येत नाहीत, पण वीणा किंवा तिच्या वाजवण्याने वीणेचा आवाज समजतो;
सयथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, शङ्खस्य तुग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः;
जसे शंख फुंकला असता बाहेरचे आवाज पकडता येत नाहीत, पण शंख किंवा त्याच्या फुंकण्याने शंखाचा आवाज समजतो;
सयथार्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमाविनिश्चरन्ति एववाअरेऽस्य महतोभूतस्य निश्वसितम् एतद्यदृग्वेदोयजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्याउपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्याननि अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि
जसे ओल्या लाकडाच्या अग्नीने वेगवेगळे धुर निघतात, तसे या महान अस्तित्वाच्या श्वासातून ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास, पुराण, विद्या, उपनिषदे, श्लोक, सूत्रे, स्पष्टीकरणे, भाष्ये—हे सर्व त्याच्याच श्वासातून निघाले आहेत.
सयथा सैन्धवखिल्यउदकेप्रास्त उदकमेवानुविलीयेत, नाहास्योद्ग्रहणायैव स्याद् यतो-यतस् त्वाददीत लवणमेवैवं वाअर इदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघनएवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय, तान्य् एवानुविनश्यति; नप्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः
जसा मीठाचा गोळा पाण्यात टाकला की तो पूर्ण विरघळून जातो आणि कुठेही चाखलं तरी पाणी खारटच लागते, तसंच हे महान, अनंत, अमर ज्ञानरूप तत्त्व या पंचमहाभूतांतून निर्माण होतं आणि पुन्हा त्यातच विलीन होतं; मृत्यूनंतर वेगळं काही उरत नाही, असं मी सांगतो, असं याज्ञवल्क्य म्हणाले.
साहोवाच मैत्रेयि अत्रैवमा भगवानमूमुहद् नप्रेत्य संज्ञास्तीति
मैत्रीयी म्हणाली, भगवंत, असं सांगितल्यामुळे मला फारच गोंधळल्यासारखं वाटतं, कारण मृत्यूनंतर काहीच उरत नाही असं तुम्ही म्हणालात.
सहोवाच याज्ञवल्क्यो . नवाअरेऽहं मोहं ब्रवीमि अलं वाअर इदं विज्ञानाय
याज्ञवल्क्य म्हणाले, नाही ग, मी काही गोंधळ बोलत नाही; हे समजण्यासाठी एवढंच पुरेसं आहे.
यत्र हिद्वैतमिव भवति, तदितर इतरं जिघ्रति, तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरँ शृणोति, तदितर इतरमभिवदति, तदितर इतरं मनुते, तदितर इतरं विजानाति
जिथे द्वैत असतं, तिथे एकमेकांना पाहणं, वास घेणं, ऐकणं, बोलणं, विचार करणं आणि ओळखणं हे सगळं होतं.
यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं पश्येत् तत्केन कं जिघ्रेत् तत्केन कँ शृणुयात् तत्केन कमभिवदेत् तत्केन कं मन्वीत, तत्केन कं विजानीयाद्॥ येनेदँ सर्वं विजानाति, तं केन विजानीयाद् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति॥ 5
पण जिथे सर्व काही स्वतःचाच आत्मा झालं आहे, तिथे कोण कशाला आणि कसा पाहणार? कोण कशाचा वास घेणार? कोण काय ऐकणार? कोणाशी बोलणार? कोणाचा विचार करणार? कोणाला ओळखणार? ज्याच्या द्वारे हे सर्व ओळखलं जातं, त्या जाणणाऱ्याला कोण आणि कसा ओळखणार?
इयं पृथिवीसर्वेषां भूतानां मधु अस्यैपृथिव्यैसर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यस् चायमध्यात्मँ शारीरस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्म, इदँ सर्वम्
ही पृथ्वी सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव पृथ्वीचे मध आहेत. या पृथ्वीमध्ये जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि शरीरात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
इमाआपः सर्वेषां भूतानां मधु आसामपाँ सर्वाणि भूतानि मधु; यश्चायमास्वप्सुतेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, यश्चायमध्यात्मँ रैतसस् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो, अयमेवसयोऽयमात्मेदममृतम् इदं ब्रह्म, इदँ सर्वम्
हे पाणी सर्व जीवांची मध आहे आणि सर्व जीव या पाण्याचे मध आहेत. या पाण्यात जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे आणि बीजामध्ये जो तेजस्वी, अमर पुरुष आहे, तोच हा आत्मा, हे अमृत, हेच ब्रह्म, हेच सर्व काही आहे.
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद; क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद; लोकास् तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद; देवास् तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद; भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद; सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेदेदं ब्रह्मेदं क्षत्रम् इमेलोका, इमेदेवा, इमानि भूतानीदँ सर्वं, यदयमात्मा
जो ब्रह्माला आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी ब्रह्म हरवते; जो शक्तीला आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी शक्ती हरवते; जो लोकांना आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी लोक हरवतात; जो देवांना आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी देव हरवतात; जो सर्व प्राण्यांना आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी प्राणी हरवतात; जो सर्वकाही आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी सर्वकाही हरवते. हेच ब्रह्म, हेच शक्ती, हेच लोक, हेच देव, हेच प्राणी, हेच सर्व—हेच आत्मा आहे.
सयथा सर्वासामपाँ समुद्रएकायनम् एवँ सर्वेषाँ स्पर्शानां त्वगेकायनम् एवँ सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनम् एवँ सर्वेषाँ रसानां जिह्वैकायनम् एवँ सर्वेषाँ रूपाणां चक्षुरेकायनम् एवँ सर्वेषँ शब्दानाँ श्रोत्रमेकायनम् एवँ सर्वेषाँ सङ्कल्पानां मन एकायनम् एवँ सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् एवँ सर्वेषां कर्मणाँ हस्तावेकायनम् एवँ सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् एवँ सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् एवँ सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् एवँ सर्वासां विद्यानाँ हृदयमेकायनम्
जसा सर्व पाण्यांचा शेवट समुद्रात होतो, तसेच सर्व स्पर्श त्वचेत एकवटतात, सर्व वास नाकात एकवटतात, सर्व चवी जिभेवर एकत्र येतात, सर्व रूप डोळ्यात एकवटतात, सर्व आवाज कानात एकवटतात, सर्व संकल्प मनात एकवटतात, सर्व वेद वाणीमध्ये एकवटतात, सर्व कृती हातात एकवटतात, सर्व हालचाली पायात एकवटतात, सर्व आनंद उपस्थात एकवटतात, सर्व विसर्जन गुदद्वारात एकवटतात आणि सर्व ज्ञान हृदयात एकवटते.