इमावेवगोतमभरद्वाजाउ अयमेवगोतमो, अयं भरद्वाज॥ इमावेवविश्वामित्रजमदग्नीः अयमेवविश्वामित्रो, अयं जमदग्निः॥ इमावेववसिष्ठकश्यपाउ अयमेववसिष्ठो, अयं कश्यपो॥ वागेवात्रिः वाचाह्यन्नमद्यते, अत्तिर्ह वैनामैतद्यदत्रिरिति॥ सर्वस्यात्ताभवति, सर्वमस्यान्नं भवति, यएवं वेद॥ 3
हे दोघे म्हणजेच गौतम आणि भरद्वाज; हा गौतम, हा भरद्वाज. हे दोघे म्हणजे विश्वामित्र आणि जमदग्नी; हा विश्वामित्र, हा जमदग्नी. हे दोघे म्हणजे वसिष्ठ आणि कश्यप; हा वसिष्ठ, हा कश्यप. वाणी म्हणजे अत्रि; वाणीमुळे अन्न खाल्ले जाते, हेच 'अत्रि' या नावाचा अर्थ आहे. जो हे जाणतो, तो सर्वांचा भक्षक होतो आणि सर्व काही त्याचे अन्न होते.
द्वेवावब्रह्मणो रूपेः मूर्तं चैवामूर्तं च, मर्त्यं चामृतं च, स्थितं च यच्च, सच्च त्यं च
ब्रह्माची दोन रूपे आहेत—एक साकार आणि एक निराकार, एक नाशिवंत आणि एक अमर, एक स्थिर आणि एक चल, एक प्रकट आणि एक अप्रकट.
तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतन्मर्त्यम् एतत्स्थितम् एतत्सत्
जे काही वायू आणि आकाश याशिवाय आहे, ते साकार आहे; तेच नाशिवंत, स्थिर आणि प्रकट आहे.
तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सतएषरसो यएषतपति; सतोह्य् एषरसः
या साकार, नाशिवंत, स्थिर आणि प्रकट गोष्टींचा सार म्हणजे जे तेज प्रकट होते, तेच त्याचा खरा रस आहे.
अथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षश्चैतदमृतम् एतद्यद् एतत्त्यम्
आता निराकार म्हणजे वारा आणि आकाश हे अमर आहे; हेच खरे तत्त्व आहे.
तस्यैतस्यामूर्तस्य, तस्यामृतस्यैतस्य यत, एतस्य त्यस्यैषरसो यएषएतस्मिन्मण्डले पुरुषस्; त्यस्य ह्य् एषरस॥ इत्यधिदेवतम्
या निराकार, अमर, तत्त्वाचा सार म्हणजे या मंडळातील पुरुष; हाच त्याचा खरा सार आहे. हेच दैवताचे स्पष्टीकरण.
अथाध्यात्मम्॥ इदमेवमूर्तं यदन्यत्प्राणाच्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः एतन्मर्त्यम् एतत्स्थितम् एतत्सत्
आता आत्म्याबद्दल सांगतो: जसे प्राणापलीकडचे आणि आत्म्यातील आकाश, तेही निराकार आहे; हे मर्त्य आहे, हे स्थिर आहे, हेच अस्तित्व आहे.
तस्यैतस्य मूर्तस्य, एतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सतएषरसो यच्चक्षुः; सतह्य् एषरसः
या आकार असलेल्या, मर्त्य, स्थिर आणि असलेल्या गोष्टींचा सार म्हणजे डोळा; कारण अस्तित्वाचा खरा सार हाच आहे.
अथामूर्तम् प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाश, एतदमृतम् एतद्यद् एतत्त्यं
आता निराकार म्हणजे प्राण आणि आत्म्यातील आकाश; हे अमर आहे, हेच खरे तत्त्व आहे.
तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत, एतस्य त्यस्यैषरसो योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्; त्यस्य ह्य् एषरसः
या निराकार, अमर, तत्त्वाचा सार म्हणजे उजव्या डोळ्यातील पुरुष; हाच त्याचा खरा सार आहे.
तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारजनं वासो, यथा पाण्ड्वाविकं, यथेन्द्रगोपो, यथाग्न्यर्चिः यथा पुण्डरीकं, यथा सकृद्विद्युत्तँ॥ सकृद्विद्युत्तेव ह वाअस्य श्रीर्भवति, यएवं वेद
त्या पुरुषाचे रूप म्हणजे राजेशाही वस्त्रासारखे, पांढऱ्या लोकराच्या कपड्यासारखे, किड्यासारखे, अग्नीच्या ज्वाळेसारखे, कमळासारखे, किंवा विजेसारखे आहे. जशी वीज चमकते तशीच त्याची कांती असते, जो हे जाणतो.
अथात आदेशः नेति नेति, नह्य् एतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति॥ अथ नामधेयँ सत्यस्य सत्यमितिः प्राणावैसत्यं, तेषामेषसत्यम्॥ 4
आता उपदेश: 'हे नाही, ते नाही.' कारण 'हे नाही' यापेक्षा वरचे काही नाही. त्याचे नाव म्हणजे 'सत्याचे सत्य.' प्राण हे सत्य आहे; त्यातले हेच खरे सत्य आहे.
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य, उद्यास्यन्वाअरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि॥ हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति
मैत्रेयी, याज्ञवल्क्य म्हणाले, मी आता या ठिकाणाहून निघणार आहे. ये, मी तुला आणि कात्यायनीला शेवटची व्यवस्था करून देतो.
साहोवाच मैत्रेयीः यन्म इयं, भगोः, सर्वा पृथिवीवित्तेन पूर्णास्यात् कथं तेनामृता स्यामिति॥ नेति होवाच याज्ञवल्क्यो; यथैवोपकरणवतां जीवितं, तथैवते जीवितँ स्याद्; अमृतत्वस्य तुनाशास्ति वित्तेनेति
मैत्रेयी म्हणाली: भगवन्, जर ही सारी पृथ्वी धनाने भरली असती, तरी मी त्याने अमर कशी होईन? याज्ञवल्क्य म्हणाले: जसे साधन असणाऱ्यांचे जीवन असते, तसेच तुझेही जीवन होईल; पण धनाने अमरत्व मिळत नाही.
साहोवाच मैत्रेयीः येनाहं नामृता स्यां, किमहं तेन कुर्यां॥ यदेवभगवान्वेद, तदेवमे ब्रूहीति
मैत्रेयी म्हणाली: ज्यामुळे मी अमर होणार नाही, त्याचा मला काय उपयोग? भगवन्, तुम्हाला जे माहीत आहे, तेच मला सांगा.
सहोवाच याज्ञवल्क्यः प्रियावतारे नः सतीप्रियं भाषस॥ एहि आस्व व्याख्यास्यामि ते॥ व्याचक्षाणस्य तुमे निदिध्यासस्वेति॥ ब्रवितु भगवानिति . ॥.
याज्ञवल्क्य म्हणाले: तू प्रिय आहेस म्हणून प्रिय शब्द बोललीस. ये, बस, मी तुला समजावून सांगतो. मी सांगत असताना तू मनन कर. सांगा, भगवन्.
सहोवाच याज्ञवल्क्यो ==संबंधित कड़ियाँ== #[[उपनिषद्]] ##[[बृहदारण्यक उपनिषद्]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 1]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 2]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 3]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 4]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 5]] ==बाहरी कडियाँ== [[वर्गः:]] [[वर्गः:]]
याज्ञवल्क्य म्हणाले: हेच संबंध आहे—उपनिषद—बृहदारण्यक उपनिषद—पहिला भाग—दुसरा भाग—तिसरा भाग—चौथा भाग—पाचवा भाग—बाह्य विभाग—विभाग.