सयथा महाराजोजानपदान्गृहीत्वास्वेजनपदेयथाकामं परिवर्तेतैवमेवैषएतत्प्राणान्गृहीत्वास्वेशरीरे यथाकामं परिवर्तते
जसा एखादा मोठा राजा आपल्या प्रजेतील लोकांना पकडून आपल्या राज्यात हवे तसे फिरतो, तसाच हा पुरुष सर्व इंद्रिये आपल्यात घेऊन आपल्या शरीरात इच्छेनुसार वावरतो.
अथ यदासुषुप्तो भवति, यदानकस्य चनवेद, हितानाम नाद्योद्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते !॥ ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते
पण जेव्हा तो गाढ झोपेत असतो, जेव्हा त्याला काहीच कळत नाही, तेव्हा हृदयातून बहात्तर हजार नाड्या पूर्णपणे भरून स्थिर होतात; त्या नाड्यांमधून तो मागे ओढला जाऊन शरीरात विश्रांती घेतो.
स . यथा कुमारो . वा महाब्राह्मणोवातिघ्नीमानन्दस्य गत्वाशयीतैवमेवैषएतच्छेते
जसा एखादा लहान मुलगा, किंवा मोठा ब्राह्मण, किंवा आपली इच्छा पूर्ण झालेला माणूस निर्धास्त झोपतो, तसाच हा पुरुषही शांतपणे झोपतो.
सयथोर्णवाभिस् तन्तुनोच्चरेद् यथा अग्नेः क्षुद्राविष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्व एतआत्मनो . ॥. व्युच्चरन्ति॥ तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमितिः प्राणावैसत्यं, तेषामेषसत्यम्॥ 2
जशी कोळी आपल्या तंतू बाहेर टाकते, जसे अग्नीतून लहान ठिणग्या उडतात, तसाच या आत्म्यातून सर्व प्राण, सर्व लोक, सर्व देव, सर्व जीव, सर्व काही उत्पन्न होते. या सत्याचा उपदेश असा आहे—प्राण हेच सत्य आहेत आणि हेच त्यांचे सत्य आहे.
योह वैशिशुँ साधानँ सप्रत्याधानँ सस्थूणँ सदामं वेद, सप्तह द्विषतोभ्रातृव्यानवरुणद्धि
जो कोणी हे बालक, आधार, प्रतिआधार, खांब आणि दोरी जाणतो, तो सात पिढ्यांपर्यंत आपल्या शत्रूंना जिंकतो.
अयं वावशिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणस्; तस्येदमेवाधानम् इदं प्रत्याधानं, प्राणः स्थूणान्नं दाम
हे बालक म्हणजेच मधला प्राण आहे; त्याच्यासाठी हेच आधार, हेच प्रतिआधार, प्राण हा खांब आहे आणि अन्न ही दोरी आहे.
तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्तेः
त्याच्या सेवेत या सात छिद्रं (डोळे, कान, इ.) असतात.
तद्याइमाअक्षँल् लोहिन्यो राजयः ताभिरेनँ ऱुद्रोऽन्वायत्तो; अथ याअक्षन्नापः ताभिः पर्जन्यो; याकनीनका, तयादित्यो; यच्छुक्लं \^ तेनाग्निः यच्कृष्णं तेनेन्द्रो॥ अधरयैनं वर्तन्यापृथिव्यन्वायत्ता, द्यौरुत्तरया॥ नास्यान्नं क्षीयते, यएवं वेद
डोळ्यातील ज्या लाल शिरा आहेत, त्या रुद्राशी जोडलेल्या आहेत; ज्या पाण्यासारख्या आहेत, त्या पर्जन्याशी; ज्या पिवळ्या आहेत, त्या सूर्याशी; ज्या पांढऱ्या आहेत, त्या अग्निशी; आणि ज्या काळ्या आहेत, त्या इंद्राशी. खालचा पापणी पृथ्वीशी, वरचा आकाशाशी जोडलेला आहे. हे जो जाणतो, त्याचे अन्न कधीच कमी होत नाही.
तदेषश्लोको भवति अर्वाग्बिलश्चमसऊर्ध्वबुध्नस्; तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपं॥ तस्यासत ऋषयः सप्ततीरे; वागष्टमीब्रह्मणा संविदानेति
एक ऋचा आहे—खाली तोंड असलेला आणि वर पाया असलेला पात्र; त्यात सर्व प्रकारचे यश ठेवलेले आहे. त्याचे सात किनारे म्हणजे ऋषी, आणि आठवा म्हणजे वाणी, जी ब्रह्मज्ञानाशी एकरूप आहे.
अर्वाग्बिलश्चमसऊर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छरीर, एषह्यर्वाग्बिलश्चमसऊर्ध्वबुध्नः॥ तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपमिति, प्राणावैयशो निहितं विश्वरूपं, प्राणानेतदाह॥ तस्यासत ऋषयः सप्ततीर इति, प्राणावाऋषयः, प्राणाणेतदाह॥ वागष्टमीब्रह्मणा संविदानेति, वाग्घ्यष्टमीब्रह्मणा संवित्ते
खाली तोंड असलेले आणि वर पाया असलेले पात्र म्हणजे हेच शरीर आहे. त्यात सर्व प्रकारचे यश ठेवलेले आहे—प्राण हेच ते यश आहे. त्याचे सात किनारे म्हणजे प्राणच ऋषी आहेत. वाणी आठवी असून ती ब्रह्मज्ञानाशी एकरूप आहे.
इमावेवगोतमभरद्वाजाउ अयमेवगोतमो, अयं भरद्वाज॥ इमावेवविश्वामित्रजमदग्नीः अयमेवविश्वामित्रो, अयं जमदग्निः॥ इमावेववसिष्ठकश्यपाउ अयमेववसिष्ठो, अयं कश्यपो॥ वागेवात्रिः वाचाह्यन्नमद्यते, अत्तिर्ह वैनामैतद्यदत्रिरिति॥ सर्वस्यात्ताभवति, सर्वमस्यान्नं भवति, यएवं वेद॥ 3
द्वेवावब्रह्मणो रूपेः मूर्तं चैवामूर्तं च, मर्त्यं चामृतं च, स्थितं च यच्च, सच्च त्यं च
ब्रह्माची दोन रूपे आहेत—एक साकार आणि एक निराकार, एक नाशिवंत आणि एक अमर, एक स्थिर आणि एक चल, एक प्रकट आणि एक अप्रकट.
तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चैतन्मर्त्यम् एतत्स्थितम् एतत्सत्
जे काही वायू आणि आकाश याशिवाय आहे, ते साकार आहे; तेच नाशिवंत, स्थिर आणि प्रकट आहे.
तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सतएषरसो यएषतपति; सतोह्य् एषरसः
या साकार, नाशिवंत, स्थिर आणि प्रकट गोष्टींचा सार म्हणजे जे तेज प्रकट होते, तेच त्याचा खरा रस आहे.
अथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षश्चैतदमृतम् एतद्यद् एतत्त्यम्
आता निराकार म्हणजे वारा आणि आकाश हे अमर आहे; हेच खरे तत्त्व आहे.
तस्यैतस्यामूर्तस्य, तस्यामृतस्यैतस्य यत, एतस्य त्यस्यैषरसो यएषएतस्मिन्मण्डले पुरुषस्; त्यस्य ह्य् एषरस॥ इत्यधिदेवतम्
या निराकार, अमर, तत्त्वाचा सार म्हणजे या मंडळातील पुरुष; हाच त्याचा खरा सार आहे. हेच दैवताचे स्पष्टीकरण.
अथाध्यात्मम्॥ इदमेवमूर्तं यदन्यत्प्राणाच्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः एतन्मर्त्यम् एतत्स्थितम् एतत्सत्
आता आत्म्याबद्दल सांगतो: जसे प्राणापलीकडचे आणि आत्म्यातील आकाश, तेही निराकार आहे; हे मर्त्य आहे, हे स्थिर आहे, हेच अस्तित्व आहे.
तस्यैतस्य मूर्तस्य, एतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सतएषरसो यच्चक्षुः; सतह्य् एषरसः
या आकार असलेल्या, मर्त्य, स्थिर आणि असलेल्या गोष्टींचा सार म्हणजे डोळा; कारण अस्तित्वाचा खरा सार हाच आहे.
अथामूर्तम् प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाश, एतदमृतम् एतद्यद् एतत्त्यं
आता निराकार म्हणजे प्राण आणि आत्म्यातील आकाश; हे अमर आहे, हेच खरे तत्त्व आहे.
तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत, एतस्य त्यस्यैषरसो योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्; त्यस्य ह्य् एषरसः
या निराकार, अमर, तत्त्वाचा सार म्हणजे उजव्या डोळ्यातील पुरुष; हाच त्याचा खरा सार आहे.
तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारजनं वासो, यथा पाण्ड्वाविकं, यथेन्द्रगोपो, यथाग्न्यर्चिः यथा पुण्डरीकं, यथा सकृद्विद्युत्तँ॥ सकृद्विद्युत्तेव ह वाअस्य श्रीर्भवति, यएवं वेद
त्या पुरुषाचे रूप म्हणजे राजेशाही वस्त्रासारखे, पांढऱ्या लोकराच्या कपड्यासारखे, किड्यासारखे, अग्नीच्या ज्वाळेसारखे, कमळासारखे, किंवा विजेसारखे आहे. जशी वीज चमकते तशीच त्याची कांती असते, जो हे जाणतो.
अथात आदेशः नेति नेति, नह्य् एतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति॥ अथ नामधेयँ सत्यस्य सत्यमितिः प्राणावैसत्यं, तेषामेषसत्यम्॥ 4
आता उपदेश: 'हे नाही, ते नाही.' कारण 'हे नाही' यापेक्षा वरचे काही नाही. त्याचे नाव म्हणजे 'सत्याचे सत्य.' प्राण हे सत्य आहे; त्यातले हेच खरे सत्य आहे.
मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य, उद्यास्यन्वाअरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि॥ हन्त तेऽनया कात्यायन्यान्तं करवाणीति
मैत्रेयी, याज्ञवल्क्य म्हणाले, मी आता या ठिकाणाहून निघणार आहे. ये, मी तुला आणि कात्यायनीला शेवटची व्यवस्था करून देतो.
साहोवाच मैत्रेयीः यन्म इयं, भगोः, सर्वा पृथिवीवित्तेन पूर्णास्यात् कथं तेनामृता स्यामिति॥ नेति होवाच याज्ञवल्क्यो; यथैवोपकरणवतां जीवितं, तथैवते जीवितँ स्याद्; अमृतत्वस्य तुनाशास्ति वित्तेनेति
मैत्रेयी म्हणाली: भगवन्, जर ही सारी पृथ्वी धनाने भरली असती, तरी मी त्याने अमर कशी होईन? याज्ञवल्क्य म्हणाले: जसे साधन असणाऱ्यांचे जीवन असते, तसेच तुझेही जीवन होईल; पण धनाने अमरत्व मिळत नाही.
साहोवाच मैत्रेयीः येनाहं नामृता स्यां, किमहं तेन कुर्यां॥ यदेवभगवान्वेद, तदेवमे ब्रूहीति
मैत्रेयी म्हणाली: ज्यामुळे मी अमर होणार नाही, त्याचा मला काय उपयोग? भगवन्, तुम्हाला जे माहीत आहे, तेच मला सांगा.
सहोवाच याज्ञवल्क्यः प्रियावतारे नः सतीप्रियं भाषस॥ एहि आस्व व्याख्यास्यामि ते॥ व्याचक्षाणस्य तुमे निदिध्यासस्वेति॥ ब्रवितु भगवानिति . ॥.
याज्ञवल्क्य म्हणाले: तू प्रिय आहेस म्हणून प्रिय शब्द बोललीस. ये, बस, मी तुला समजावून सांगतो. मी सांगत असताना तू मनन कर. सांगा, भगवन्.
सहोवाच याज्ञवल्क्यो ==संबंधित कड़ियाँ== #[[उपनिषद्]] ##[[बृहदारण्यक उपनिषद्]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 1]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 2]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 3]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 4]] ###[[बृहदारण्यक उपनिषद् 5]] ==बाहरी कडियाँ== [[वर्गः:]] [[वर्गः:]]
याज्ञवल्क्य म्हणाले: हेच संबंध आहे—उपनिषद—बृहदारण्यक उपनिषद—पहिला भाग—दुसरा भाग—तिसरा भाग—चौथा भाग—पाचवा भाग—बाह्य विभाग—विभाग.
सयथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, दुन्दुभेस् तुग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः;
जसे एखाद्या ढोलावर वाजवले असता बाहेरचे आवाज पकडता येत नाहीत, पण ढोल किंवा त्याच्या वाजवण्याने ढोलाचा आवाज समजतो;
सयथा वीणायै वाद्यमानायै नबाह्याङ्छब्दाङ्छक्नुयाद्ग्रहणाय, वीणायै तुग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो ग्र्हीतः;
जसे वीणेवर वाजवले असता बाहेरचे आवाज पकडता येत नाहीत, पण वीणा किंवा तिच्या वाजवण्याने वीणेचा आवाज समजतो;
हे दोघे म्हणजेच गौतम आणि भरद्वाज; हा गौतम, हा भरद्वाज. हे दोघे म्हणजे विश्वामित्र आणि जमदग्नी; हा विश्वामित्र, हा जमदग्नी. हे दोघे म्हणजे वसिष्ठ आणि कश्यप; हा वसिष्ठ, हा कश्यप. वाणी म्हणजे अत्रि; वाणीमुळे अन्न खाल्ले जाते, हेच 'अत्रि' या नावाचा अर्थ आहे. जो हे जाणतो, तो सर्वांचा भक्षक होतो आणि सर्व काही त्याचे अन्न होते.
ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद; क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद; लोकास् तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद; देवास् तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद; भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद; सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेदेदं ब्रह्मेदं क्षत्रम् इमेलोका, इमेदेवा, इमानि भूतानीदँ सर्वं, यदयमात्मा
जो ब्रह्माला आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी ब्रह्म हरवते; जो शक्तीला आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी शक्ती हरवते; जो लोकांना आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी लोक हरवतात; जो देवांना आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी देव हरवतात; जो सर्व प्राण्यांना आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी प्राणी हरवतात; जो सर्वकाही आत्म्यापासून वेगळे समजतो, त्याच्यासाठी सर्वकाही हरवते. हेच ब्रह्म, हेच शक्ती, हेच लोक, हेच देव, हेच प्राणी, हेच सर्व—हेच आत्मा आहे.