अथ कर्मणामात्मेत्य् एतदेषामुक्थम् अतो हिसर्वाणि कर्माण्य् उत्तिष्ठन्ति॥ एतदेषाँ सामैतद्धिसर्वैः कर्मभिः समम्॥ एतदेषां ब्रह्मैतद्धिसर्वाणि कर्माणि बिभर्ति॥ तदेतत्त्रयँ सदेकमयमात्मात्मोएकः सन्नेतत्त्रयं॥ तदेतदमृतँ सत्येन छन्नं॥ प्राणोवाअमृतं, नामरूपेसत्यं; ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः॥ 2 = 14.5.1-9=
कर्मांसाठी आत्मा हे मूळ आहे, कारण सर्व कर्म आत्म्यापासूनच निर्माण होतात. आत्मा हे त्यांचं स्तोत्र आहे, कारण तो सर्व कर्मांसोबत सम आहे. आत्मा हे त्यांचं ब्रह्म आहे, कारण तो सर्व कर्म धारण करतो. ही तिघं एकत्रितपणे एकच आहेत, आत्मा एक असूनही ही तिघं त्यात सामावलेली आहेत. हे अमरत्व सत्याने झाकलेलं आहे. प्राण हे अमर आहे; नाव आणि रूप हे सत्य आहे. या दोन्हीने प्राण झाकला जातो.
डृप्तबालाकिर्हानूचानोगार्ग्य आस॥ सहोवाचाजातशत्रुं काश्यम् ब्रह्म ते ब्रवाणीति॥ सहोवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचिदद्मोः जनको, जनकइति वैजना धावन्तीति
दृप्त बालाकी, अनुचा मुलगा, गार्ग्य कुळातील, तिथे उपस्थित होता. त्याने काशीच्या अजातशत्रूला म्हटलं, 'मी तुला ब्रह्म सांगतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'या वचनासाठी आम्ही हजार देऊ. जनक, जनक! म्हणून लोक त्याच्या मागे धावतात.'
सहोवाच गार्ग्योः यएवासावादित्येपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धाराजेति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धाराजा भवति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष सूर्यामध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो सर्व भूतांचा राजा, सर्वांचा प्रमुख आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो सर्व भूतांचा राजा, प्रमुख होतो.
सहोवाच गार्ग्योः यएवासौचन्द्रेपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ बृहन्पाण्दरवासाः सोमो राजेति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, अहर्-अहर्ह सुतः प्रसुतो भवति, नास्यान्नं क्षीयते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष चंद्रामध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. सोम राजा मोठा आहे आणि पांढरी वस्त्रं घालतो; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो दररोज नव्याने जन्म घेतो; त्याचं अन्न कधीच कमी होत नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं विद्युति पुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठाः॥ तेजस्वीति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, तेजस्वीह भवति, तेजस्विनी हास्य प्रजाभवति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष वीजेमध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो तेजस्वी आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो तेजस्वी होतो, आणि त्याची संततीही तेजस्वी होते.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमाकाशेपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठाः॥ पूर्णमप्रवर्तीति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, पूर्यते प्रजया पशुभिः नास्यास्माल् लोकात्प्रजोद्वर्तते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष आकाशामध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो पूर्ण आणि स्थिर आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो संतती आणि पशूंनी परिपूर्ण होतो; या जगातून त्याची संतती कधीच निघून जात नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं वायौपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष वाऱ्यात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो इंद्र आहे, अपराजित, सैन्याचा नेता; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो नेहमी जिंकतो आणि अपराजित राहतो, आणि इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होतो.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमग्नौपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ विषासहिरिति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, विषासहिर्ह भवति, विषासहिर्हास्य प्रजाभवति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष अग्नीत आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो सामर्थ्यवान आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो सामर्थ्यवान होतो, आणि त्याची संततीही सामर्थ्यवान होते.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमप्सुपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठाः॥ प्रतिरूपइति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, प्रतिरूपँ हैवैनमुपगच्छति, नाप्रतिरूपम् अथो प्रतिरुपोऽस्माज् जायते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष पाण्यात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो सुंदर आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, त्याच्याकडे सौंदर्य येतं; त्याच्याकडे काहीही अशोभनीय येत नाही, आणि त्याच्यापासून सौंदर्य जन्माला येतं.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमादर्शेपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ रोचिष्णुरिति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, रोचिष्णुर्ह भवति, रोचिष्णुर्हास्य प्रजाभवति अथो यैः संनिगच्छति, सर्वाँस् तानतिरोचते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष आरशात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो प्रकाशमान आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो प्रकाशमान होतो, त्याची संततीही प्रकाशमान होते; आणि तो जिथे जाईल तिथे सर्वांना उजळून टाकतो.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं दिक्षुपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ द्वितीयोऽनपगइति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, द्वितीयवान्ह भवति, नास्माद्गणश्छिद्यते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष दिशांमध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो दुसरा, कधीही न हलणारा आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, त्याच्याकडे नेहमी दुसरा असतो, आणि त्याचा समूह कधीच तुटत नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं यन्तं पश्चाच्शब्दोऽनूदेति एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ असुरिति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, सर्वँ हैवास्मिँल् लोकआयुरेति, नैनं पुराकालात्प्राणोजहाति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष मागून येणाऱ्या आवाजात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो असुर आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, त्याला या जगात दीर्घायुष्य मिळतं; त्याचा प्राण योग्य वेळेपूर्वी जात नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं छायामयः पुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ मृत्युरिति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, सर्वँ हैवास्मिँल् लोकआयुरेति, नैनं पुराकालान्मृत्युरागच्छति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष सावलीत आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो मृत्यू आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, त्याला या जगात दीर्घायुष्य मिळतं; त्याच्याकडे मृत्यू योग्य वेळेपूर्वी येत नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमात्मनि पुरुषो, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सह उवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ अत्मन्वीति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्त, आत्मन्वीह भवति आत्मन्विनी हास्य प्रजाभवति॥ सह तूष्णीमास गार्ग्यः
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष आत्म्यात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो आत्मा आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो आत्मसंपन्न होतो, आणि त्याची संततीही आत्मसंपन्न होते. मग गार्ग्य गप्प बसला.
स! होवाचाजातशत्रुः एतावन्न्व्३ इति॥ एतावद्धीति॥ नैतावता विदितं भवतीति॥ सहोवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति
अजातशत्रू म्हणाला, 'इथेपर्यंतच हे येतं.' 'इथेपर्यंतच.' 'यावरून पूर्ण ज्ञान होत नाही.' गार्ग्य म्हणाला, 'मी तुझ्याकडे आलो आहे.'
सहोवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं वैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद् ब्रह्म मे वक्ष्यतीति॥ व्य् एवत्वा ज्ञपयिष्यामीति॥ तं पाणावादायोत्तस्थौ॥ तौह पुरुषँ सुप्तमाजग्मतुः॥ तमेतैर्नामभिरामन्त्रयां चक्रेः बृहन्पाण्दरवासः, सोम राजन्निति॥ सनोत्तस्थौ॥ तं पाणिनापेषं बोधयां चकार॥ सहोत्तस्थौ
सहोवाचाजातशत्रुः यत्रैषएतत्सुप्तोऽभूद् यएषविज्ञानमयः पुरुषः, क्वैषतदाभूत् कुत एतदागादिति॥ तदु ह नमेने गार्ग्यः
अजातशत्रू म्हणाले, "हा जो ज्ञानमय पुरुष झोपेत असतो, तेव्हा तो कुठे असतो? आणि तो परत कुठून येतो?" यावर गार्ग्य काहीच बोलले नाहीत.
सहोवाचाजातशत्रुः यत्रैषएतत्सुप्तोऽभूद् यएषविज्ञानमयः पुरुषः तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्नानमादाय, यएषोऽन्तर्हृदय आकाशः तस्मिङ्छेते
अजातशत्रू म्हणाले, "हा जो ज्ञानमय पुरुष झोपेत असतो, तेव्हा तो आपल्या ज्ञानाने सर्व इंद्रियांचे ज्ञान आपल्यात गोळा करतो; आणि हृदयातील जे आकाश आहे, तिथे तो विश्रांती घेतो."
तानि यदागृह्णाति अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम॥ तद्गृहीतएवप्राणोभवति, गृहीतावाग् गृहीतं चक्षुः गृहीतँ श्रोत्रं, गृहीतं मनः
जेव्हा तो सर्व इंद्रिये आपल्यात घेतो, तेव्हा त्याला स्वप्न अवस्थेत आहे असे म्हणतात. त्यावेळी श्वास, वाणी, डोळे, कान आणि मन सर्व थांबलेले असतात.
सयत्रैतत्स्वप्न्यया चरति, तेहास्य लोकाः॥ तदुतेव महाराजोभवति उतेव महाब्राह्मण, उतेवोच्चावचं निगच्छति
जेव्हा तो स्वप्नात फिरतो, तेव्हा तेच त्याचे जग असते. तिथे तो कधी मोठा राजा होतो, कधी मोठा ब्राह्मण होतो, आणि आपल्या इच्छेनुसार वरखाली फिरतो.
सयथा महाराजोजानपदान्गृहीत्वास्वेजनपदेयथाकामं परिवर्तेतैवमेवैषएतत्प्राणान्गृहीत्वास्वेशरीरे यथाकामं परिवर्तते
जसा एखादा मोठा राजा आपल्या प्रजेतील लोकांना पकडून आपल्या राज्यात हवे तसे फिरतो, तसाच हा पुरुष सर्व इंद्रिये आपल्यात घेऊन आपल्या शरीरात इच्छेनुसार वावरतो.
अथ यदासुषुप्तो भवति, यदानकस्य चनवेद, हितानाम नाद्योद्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते !॥ ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते
पण जेव्हा तो गाढ झोपेत असतो, जेव्हा त्याला काहीच कळत नाही, तेव्हा हृदयातून बहात्तर हजार नाड्या पूर्णपणे भरून स्थिर होतात; त्या नाड्यांमधून तो मागे ओढला जाऊन शरीरात विश्रांती घेतो.
स . यथा कुमारो . वा महाब्राह्मणोवातिघ्नीमानन्दस्य गत्वाशयीतैवमेवैषएतच्छेते
जसा एखादा लहान मुलगा, किंवा मोठा ब्राह्मण, किंवा आपली इच्छा पूर्ण झालेला माणूस निर्धास्त झोपतो, तसाच हा पुरुषही शांतपणे झोपतो.
सयथोर्णवाभिस् तन्तुनोच्चरेद् यथा अग्नेः क्षुद्राविष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्व एतआत्मनो . ॥. व्युच्चरन्ति॥ तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमितिः प्राणावैसत्यं, तेषामेषसत्यम्॥ 2
जशी कोळी आपल्या तंतू बाहेर टाकते, जसे अग्नीतून लहान ठिणग्या उडतात, तसाच या आत्म्यातून सर्व प्राण, सर्व लोक, सर्व देव, सर्व जीव, सर्व काही उत्पन्न होते. या सत्याचा उपदेश असा आहे—प्राण हेच सत्य आहेत आणि हेच त्यांचे सत्य आहे.
योह वैशिशुँ साधानँ सप्रत्याधानँ सस्थूणँ सदामं वेद, सप्तह द्विषतोभ्रातृव्यानवरुणद्धि
जो कोणी हे बालक, आधार, प्रतिआधार, खांब आणि दोरी जाणतो, तो सात पिढ्यांपर्यंत आपल्या शत्रूंना जिंकतो.
अयं वावशिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणस्; तस्येदमेवाधानम् इदं प्रत्याधानं, प्राणः स्थूणान्नं दाम
हे बालक म्हणजेच मधला प्राण आहे; त्याच्यासाठी हेच आधार, हेच प्रतिआधार, प्राण हा खांब आहे आणि अन्न ही दोरी आहे.
तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्तेः
त्याच्या सेवेत या सात छिद्रं (डोळे, कान, इ.) असतात.
तद्याइमाअक्षँल् लोहिन्यो राजयः ताभिरेनँ ऱुद्रोऽन्वायत्तो; अथ याअक्षन्नापः ताभिः पर्जन्यो; याकनीनका, तयादित्यो; यच्छुक्लं \^ तेनाग्निः यच्कृष्णं तेनेन्द्रो॥ अधरयैनं वर्तन्यापृथिव्यन्वायत्ता, द्यौरुत्तरया॥ नास्यान्नं क्षीयते, यएवं वेद
डोळ्यातील ज्या लाल शिरा आहेत, त्या रुद्राशी जोडलेल्या आहेत; ज्या पाण्यासारख्या आहेत, त्या पर्जन्याशी; ज्या पिवळ्या आहेत, त्या सूर्याशी; ज्या पांढऱ्या आहेत, त्या अग्निशी; आणि ज्या काळ्या आहेत, त्या इंद्राशी. खालचा पापणी पृथ्वीशी, वरचा आकाशाशी जोडलेला आहे. हे जो जाणतो, त्याचे अन्न कधीच कमी होत नाही.
तदेषश्लोको भवति अर्वाग्बिलश्चमसऊर्ध्वबुध्नस्; तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपं॥ तस्यासत ऋषयः सप्ततीरे; वागष्टमीब्रह्मणा संविदानेति
एक ऋचा आहे—खाली तोंड असलेला आणि वर पाया असलेला पात्र; त्यात सर्व प्रकारचे यश ठेवलेले आहे. त्याचे सात किनारे म्हणजे ऋषी, आणि आठवा म्हणजे वाणी, जी ब्रह्मज्ञानाशी एकरूप आहे.
अर्वाग्बिलश्चमसऊर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छरीर, एषह्यर्वाग्बिलश्चमसऊर्ध्वबुध्नः॥ तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपमिति, प्राणावैयशो निहितं विश्वरूपं, प्राणानेतदाह॥ तस्यासत ऋषयः सप्ततीर इति, प्राणावाऋषयः, प्राणाणेतदाह॥ वागष्टमीब्रह्मणा संविदानेति, वाग्घ्यष्टमीब्रह्मणा संवित्ते
खाली तोंड असलेले आणि वर पाया असलेले पात्र म्हणजे हेच शरीर आहे. त्यात सर्व प्रकारचे यश ठेवलेले आहे—प्राण हेच ते यश आहे. त्याचे सात किनारे म्हणजे प्राणच ऋषी आहेत. वाणी आठवी असून ती ब्रह्मज्ञानाशी एकरूप आहे.
अजातशत्रू म्हणाला, 'हे उलट आहे; जेव्हा ब्राह्मण क्षत्रियाकडे ब्रह्मासाठी येतो, तेव्हा तो मला शिकवेल.' 'मी तुला नक्की शिकवीन.' असं म्हणून त्याने त्याचा हात धरला आणि उठला. दोघंही एका झोपलेल्या माणसाकडे गेले. त्याने त्याला या नावांनी हाक मारली: 'मोठा, पांढऱ्या वस्त्रातील, सोम राजा.' तो उठला. मग त्याला हाताने हलवून जागं केलं. तो उठला.