पृथिव्यैचैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति॥ सावैदैवी वाग्यया, यद्-यदेववदति, तत्-तद्भवति
पृथ्वी आणि अग्नीमधून दैवी वाणी त्याच्यात प्रवेश करते; तीच खरी दैवी वाणी आहे, आणि तो जे काही बोलतो ते प्रत्यक्षात घडतं.
दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशति॥ तद्वैदैवं मनो येनानन्द्य् एवभवति अथो नशोचति
आकाश आणि सूर्य यांच्यातून दैवी मन त्याच्यात प्रवेश करतं; तेच खरं दैवी मन आहे, आणि त्यामुळे तो आनंदी होतो आणि दुःखी राहत नाही.
अथातो व्रतमीमाँसा॥ प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे॥ तानि सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्धन्तः वदिष्याम्य् एवाहमिति वाग्दध्रे; द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः; श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम्; एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्मम्
आता व्रताबद्दल: प्रजापतीने कर्मे निर्माण केली. ती निर्माण झाल्यावर एकमेकांशी स्पर्धा करू लागली, 'मी बोलेन' असं वाणी म्हणाली; 'मी पाहीन' असं डोळं म्हणालं; 'मी ऐकेन' असं कान म्हणाला; आणि इतर कर्मेही प्रत्येकाने आपल्या कार्यानुसार असंच म्हणाली.
तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे, तान्य् आप्नोत्; तान्य् आप्त्वामृत्युरवारुन्द्ध॥ तस्माच्छ्राम्यत्य् एववाक् श्राम्यति चक्षुः, श्राम्यति श्रोत्रम्॥ अथेममेवनाप्नोद् योऽयं मध्यमः प्राणः
मृत्यूने श्रमाचं रूप घेऊन त्यांना जिंकून घेतलं; त्यांना पकडलं आणि बांधून ठेवलं. म्हणून वाणी थकते, डोळे थकतात, कान थकतो. पण हा मधला प्राण मात्र मृत्यूपासून वाचला.
तानि ज्ञातुं दध्रिरेः अयं वैनः श्रेष्ठो यः संचरंश्चासंचरंश्च नव्यथते, अथो नरिष्यति॥ हन्तास्यैवसर्वे रूपं भवामेति॥ तएतस्यैवसर्वे रूपमभवनः॥ तस्मादेतएतेनाख्यायन्ते प्राणाइति॥ तेन ह वावतत्कुलमाचक्षते, यस्मिन्कुले भवति यएवं वेद॥ यउ हैवंविदा स्पर्धते ॥ अनुशुष्य हैवान्ततोम्रियत॥ इत्यध्यात्मम्
अथाधिदेवतम् ज्वलिष्याम्य् एवाहमित्यग्निर्दध्रे; तप्स्याम्यहमित्य् आदित्यो; भास्याम्यहमिति चन्द्रमा; एवमन्यादेवता यथादेवतँ॥ सयथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण, एवमेतासां देवतानां वायुः॥ म्लोचन्ति ह्यन्यादेवता, नवायुः॥ सैषानस्तमिता देवता यद्वायुः
आता देवतांबद्दल: 'मी जळेन' असं अग्नी म्हणाला; 'मी ताप देईन' असं सूर्य म्हणाला; 'मी प्रकाश देईन' असं चंद्र म्हणाला; आणि इतर देवतांनीही आपापल्या कार्यानुसार असंच केलं. जसं प्राणांमध्ये मधला प्राण श्रेष्ठ आहे, तसं देवतांमध्ये वायू श्रेष्ठ आहे. इतर देवता क्षीण होतात, पण वायू नाही. वायू हीच नाश न होणारी देवता आहे.
अथैषश्लोको भवतिः यतश्चोदेति सूर्यो, अस्तं यत्र च गच्छतीति प्राणाद्वाएषउदेति, प्राणेऽस्तमेति तं देवाश्चक्रिरे धर्मँ, सएवाद्य, सउ श्वइति॥ यद्वाएतेऽमुर्ह्यध्रियन्त, तदेवाप्यद्यकुर्वन्ति॥ तस्मादेकमेवव्रतं चरेत्॥ प्राण्याच्चैवापान्याच्चः नेन्मा पाप्मामृत्युराप्नवदिति॥ यद्य् उ चरेत् समापिपयिषेत्॥ तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यँ सलोकतां जयति, यएवं वेद॥ 6 = 14.4.4.1-4=
त्रयं वाइदं, नाम रूपं कर्म॥ तेषां नाम्नां वागित्य् एतदेषामुक्थम् अतो हिसर्वाणि नामान्य् उत्तिष्ठन्ति॥ एतदेषाँ सामैतद्धिसर्वैर्नामभिः समम्॥ एतदेषां ब्रह्मैतद्धिसर्वाणि नामानि बिभर्ति
खरं तर, नाव, रूप आणि कर्म — ही तीन आहेत. या तिघांपैकी नावांसाठी वाणी हे मूळ आहे, कारण सर्व नावं वाणीपासूनच उत्पन्न होतात. वाणी हे त्यांचं स्तोत्र आहे, कारण ती सर्व नावांसोबत सम आहे. वाणी हे त्यांचं ब्रह्म आहे, कारण ती सर्व नावं धारण करते.
अथ रूपाणां चक्षुरित्य् एतदेषामुक्थम् अतो हिसर्वाणि रूपाण्य् उत्तिष्ठन्ति॥ एतदेषाँ सामैतद्धिसर्वै रूपैः समम्॥ एतदेषां ब्रह्मैतद्धिसर्वाणि रूपाणि बिभर्ति
रूपांसाठी डोळे हे मूळ आहेत, कारण सर्व रूपं डोळ्यांपासूनच दिसतात. डोळे हे त्यांचं स्तोत्र आहे, कारण ते सर्व रूपांसोबत सम आहेत. डोळे हे त्यांचं ब्रह्म आहे, कारण ते सर्व रूपं धारण करतात.
डृप्तबालाकिर्हानूचानोगार्ग्य आस॥ सहोवाचाजातशत्रुं काश्यम् ब्रह्म ते ब्रवाणीति॥ सहोवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचिदद्मोः जनको, जनकइति वैजना धावन्तीति
दृप्त बालाकी, अनुचा मुलगा, गार्ग्य कुळातील, तिथे उपस्थित होता. त्याने काशीच्या अजातशत्रूला म्हटलं, 'मी तुला ब्रह्म सांगतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'या वचनासाठी आम्ही हजार देऊ. जनक, जनक! म्हणून लोक त्याच्या मागे धावतात.'
सहोवाच गार्ग्योः यएवासावादित्येपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धाराजेति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धाराजा भवति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष सूर्यामध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो सर्व भूतांचा राजा, सर्वांचा प्रमुख आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो सर्व भूतांचा राजा, प्रमुख होतो.
सहोवाच गार्ग्योः यएवासौचन्द्रेपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ बृहन्पाण्दरवासाः सोमो राजेति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, अहर्-अहर्ह सुतः प्रसुतो भवति, नास्यान्नं क्षीयते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष चंद्रामध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. सोम राजा मोठा आहे आणि पांढरी वस्त्रं घालतो; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो दररोज नव्याने जन्म घेतो; त्याचं अन्न कधीच कमी होत नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं विद्युति पुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठाः॥ तेजस्वीति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, तेजस्वीह भवति, तेजस्विनी हास्य प्रजाभवति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष वीजेमध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो तेजस्वी आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो तेजस्वी होतो, आणि त्याची संततीही तेजस्वी होते.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमाकाशेपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठाः॥ पूर्णमप्रवर्तीति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, पूर्यते प्रजया पशुभिः नास्यास्माल् लोकात्प्रजोद्वर्तते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष आकाशामध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो पूर्ण आणि स्थिर आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो संतती आणि पशूंनी परिपूर्ण होतो; या जगातून त्याची संतती कधीच निघून जात नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं वायौपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष वाऱ्यात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो इंद्र आहे, अपराजित, सैन्याचा नेता; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो नेहमी जिंकतो आणि अपराजित राहतो, आणि इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होतो.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमग्नौपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ विषासहिरिति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, विषासहिर्ह भवति, विषासहिर्हास्य प्रजाभवति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष अग्नीत आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो सामर्थ्यवान आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो सामर्थ्यवान होतो, आणि त्याची संततीही सामर्थ्यवान होते.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमप्सुपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठाः॥ प्रतिरूपइति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, प्रतिरूपँ हैवैनमुपगच्छति, नाप्रतिरूपम् अथो प्रतिरुपोऽस्माज् जायते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष पाण्यात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो सुंदर आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, त्याच्याकडे सौंदर्य येतं; त्याच्याकडे काहीही अशोभनीय येत नाही, आणि त्याच्यापासून सौंदर्य जन्माला येतं.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमादर्शेपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ रोचिष्णुरिति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, रोचिष्णुर्ह भवति, रोचिष्णुर्हास्य प्रजाभवति अथो यैः संनिगच्छति, सर्वाँस् तानतिरोचते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष आरशात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो प्रकाशमान आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो प्रकाशमान होतो, त्याची संततीही प्रकाशमान होते; आणि तो जिथे जाईल तिथे सर्वांना उजळून टाकतो.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं दिक्षुपुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ द्वितीयोऽनपगइति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, द्वितीयवान्ह भवति, नास्माद्गणश्छिद्यते
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष दिशांमध्ये आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो दुसरा, कधीही न हलणारा आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, त्याच्याकडे नेहमी दुसरा असतो, आणि त्याचा समूह कधीच तुटत नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं यन्तं पश्चाच्शब्दोऽनूदेति एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ असुरिति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, सर्वँ हैवास्मिँल् लोकआयुरेति, नैनं पुराकालात्प्राणोजहाति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष मागून येणाऱ्या आवाजात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो असुर आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, त्याला या जगात दीर्घायुष्य मिळतं; त्याचा प्राण योग्य वेळेपूर्वी जात नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायं छायामयः पुरुष, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सहोवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ मृत्युरिति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्ते, सर्वँ हैवास्मिँल् लोकआयुरेति, नैनं पुराकालान्मृत्युरागच्छति
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष सावलीत आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो मृत्यू आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, त्याला या जगात दीर्घायुष्य मिळतं; त्याच्याकडे मृत्यू योग्य वेळेपूर्वी येत नाही.
सहोवाच गार्ग्योः यएवायमात्मनि पुरुषो, एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति॥ सह उवाचाजातशत्रुः मामैतस्मिन्त्संवदिष्ठा॥ अत्मन्वीति वाअहमेतमुपास इति॥ सयएतमेवमुपास्त, आत्मन्वीह भवति आत्मन्विनी हास्य प्रजाभवति॥ सह तूष्णीमास गार्ग्यः
गार्ग्य म्हणाला, 'जो पुरुष आत्म्यात आहे, त्यालाच मी ब्रह्म मानून उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाला, 'हे माझ्याशी बोलू नकोस. तो आत्मा आहे; मी त्याची उपासना करतो.' जो असं उपासना करतो, तो आत्मसंपन्न होतो, आणि त्याची संततीही आत्मसंपन्न होते. मग गार्ग्य गप्प बसला.
स! होवाचाजातशत्रुः एतावन्न्व्३ इति॥ एतावद्धीति॥ नैतावता विदितं भवतीति॥ सहोवाच गार्ग्यः उप त्वायानीति
अजातशत्रू म्हणाला, 'इथेपर्यंतच हे येतं.' 'इथेपर्यंतच.' 'यावरून पूर्ण ज्ञान होत नाही.' गार्ग्य म्हणाला, 'मी तुझ्याकडे आलो आहे.'
सहोवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं वैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद् ब्रह्म मे वक्ष्यतीति॥ व्य् एवत्वा ज्ञपयिष्यामीति॥ तं पाणावादायोत्तस्थौ॥ तौह पुरुषँ सुप्तमाजग्मतुः॥ तमेतैर्नामभिरामन्त्रयां चक्रेः बृहन्पाण्दरवासः, सोम राजन्निति॥ सनोत्तस्थौ॥ तं पाणिनापेषं बोधयां चकार॥ सहोत्तस्थौ
सहोवाचाजातशत्रुः यत्रैषएतत्सुप्तोऽभूद् यएषविज्ञानमयः पुरुषः, क्वैषतदाभूत् कुत एतदागादिति॥ तदु ह नमेने गार्ग्यः
अजातशत्रू म्हणाले, "हा जो ज्ञानमय पुरुष झोपेत असतो, तेव्हा तो कुठे असतो? आणि तो परत कुठून येतो?" यावर गार्ग्य काहीच बोलले नाहीत.
सहोवाचाजातशत्रुः यत्रैषएतत्सुप्तोऽभूद् यएषविज्ञानमयः पुरुषः तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्नानमादाय, यएषोऽन्तर्हृदय आकाशः तस्मिङ्छेते
अजातशत्रू म्हणाले, "हा जो ज्ञानमय पुरुष झोपेत असतो, तेव्हा तो आपल्या ज्ञानाने सर्व इंद्रियांचे ज्ञान आपल्यात गोळा करतो; आणि हृदयातील जे आकाश आहे, तिथे तो विश्रांती घेतो."
तानि यदागृह्णाति अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम॥ तद्गृहीतएवप्राणोभवति, गृहीतावाग् गृहीतं चक्षुः गृहीतँ श्रोत्रं, गृहीतं मनः
जेव्हा तो सर्व इंद्रिये आपल्यात घेतो, तेव्हा त्याला स्वप्न अवस्थेत आहे असे म्हणतात. त्यावेळी श्वास, वाणी, डोळे, कान आणि मन सर्व थांबलेले असतात.
सयत्रैतत्स्वप्न्यया चरति, तेहास्य लोकाः॥ तदुतेव महाराजोभवति उतेव महाब्राह्मण, उतेवोच्चावचं निगच्छति
जेव्हा तो स्वप्नात फिरतो, तेव्हा तेच त्याचे जग असते. तिथे तो कधी मोठा राजा होतो, कधी मोठा ब्राह्मण होतो, आणि आपल्या इच्छेनुसार वरखाली फिरतो.
अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैवः प्राणआविशति॥ सवैदैवः प्राणोयः संचरँश्चासंचरँश्च नव्यथते, अथो नरिष्यति॥ सएषएवंवित्सर्वेषां भूतानामात्माभवति॥ यथैषादेवतैवँ स॥ यथैतां देवताँ सर्वाणि भूतान्यवन्ति एवँ हैवंविदँ सर्वाणि भूतान्यवन्ति॥ यदु किङ्चेमाः प्रजाः शोचन्ति अमैवासां तद्भवति, पुण्यमेवामुं गच्छति, नह वैदेवान्पापं गच्छति
पाणी आणि चंद्र यांच्यातून दैवी प्राण त्याच्यात प्रवेश करतो; तोच खरा दैवी प्राण आहे, जो फिरतो आणि स्थिरही राहतो, त्याला काही त्रास होत नाही, आणि तो नाश पावत नाही. जो असं जाणतो तो सर्व प्राण्यांचा आत्मा होतो. जशी ही देवता आहे तसाच तो होतो. जशी सर्व प्राणी या देवतेला आधार देतात, तसंच सर्व प्राणी असं जाणणाऱ्याला आधार देतात. या सृष्टीतील जीव दुःखी असले तरी त्याचा त्याच्यावर परिणाम होत नाही; तो पुण्य लोकात जातो, कारण देवांना पाप लागत नाही.
त्यांनी ठरवलं, 'हा खरोखर श्रेष्ठ आहे, जो फिरतो आणि स्थिरही राहतो, त्याला त्रास होत नाही आणि तो नाश पावत नाही. आपण सगळे त्याचं रूप होऊ या.' म्हणून सगळे त्याचं रूप झाले. म्हणून त्यांना प्राण म्हणतात. ज्या कुळात तो असतो, तिथे 'हा श्रेष्ठ कुळाचा आहे' असं म्हणतात, जो असं जाणतो. जे असं जाणणारे एकमेकांशी स्पर्धा करतात, ते थकून शेवटी मरतात. हे आत्म्याबद्दल.
आता हा श्लोक आहे: जिथून सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो — तो प्राणातूनच उगवतो आणि प्राणातच मावळतो. देवांनी त्याला धर्म केलं; तोच आज आहे, तोच उद्या आहे. जे त्यांनी पूर्वी केलं तेच ते आता करतात. म्हणून एकच व्रत पाळावं: 'प्राणातून आणि पाण्यातून मला ना पाप लागू दे, ना मृत्यू.' जो हे पाळतो, तो या देवतेशी एकरूप होतो आणि तिच्या सहवासात जातो, जो असं जाणतो.
अथ कर्मणामात्मेत्य् एतदेषामुक्थम् अतो हिसर्वाणि कर्माण्य् उत्तिष्ठन्ति॥ एतदेषाँ सामैतद्धिसर्वैः कर्मभिः समम्॥ एतदेषां ब्रह्मैतद्धिसर्वाणि कर्माणि बिभर्ति॥ तदेतत्त्रयँ सदेकमयमात्मात्मोएकः सन्नेतत्त्रयं॥ तदेतदमृतँ सत्येन छन्नं॥ प्राणोवाअमृतं, नामरूपेसत्यं; ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः॥ 2 = 14.5.1-9=
कर्मांसाठी आत्मा हे मूळ आहे, कारण सर्व कर्म आत्म्यापासूनच निर्माण होतात. आत्मा हे त्यांचं स्तोत्र आहे, कारण तो सर्व कर्मांसोबत सम आहे. आत्मा हे त्यांचं ब्रह्म आहे, कारण तो सर्व कर्म धारण करतो. ही तिघं एकत्रितपणे एकच आहेत, आत्मा एक असूनही ही तिघं त्यात सामावलेली आहेत. हे अमरत्व सत्याने झाकलेलं आहे. प्राण हे अमर आहे; नाव आणि रूप हे सत्य आहे. या दोन्हीने प्राण झाकला जातो.
अजातशत्रू म्हणाला, 'हे उलट आहे; जेव्हा ब्राह्मण क्षत्रियाकडे ब्रह्मासाठी येतो, तेव्हा तो मला शिकवेल.' 'मी तुला नक्की शिकवीन.' असं म्हणून त्याने त्याचा हात धरला आणि उठला. दोघंही एका झोपलेल्या माणसाकडे गेले. त्याने त्याला या नावांनी हाक मारली: 'मोठा, पांढऱ्या वस्त्रातील, सोम राजा.' तो उठला. मग त्याला हाताने हलवून जागं केलं. तो उठला.