द्वयाह प्राजापत्या, देवाश्चासुराश्च॥ ततः कानीयसाएवदेवा, ज्यायसाअसुराः॥ तएषुलोकेष्वस्पर्धन्त
प्रजापतीच्या दोन संतती होत्या: देव आणि असुर. त्यात देव लहान, असुर मोठे. ते या जगात एकमेकांशी स्पर्धा करू लागले.
तेह देवाऊचुः हन्तासुरान्यज्ञउद्गीथेनात्ययामेति
मग देव म्हणाले: 'यज्ञातील गाण्याने आपण असुरांना मागे टाकू.'
तेह वाचमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यो वागुदगायद्॥ योवाचिभोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं वदति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं वदति, सएवसपाप्मा
त्यांनी वाणीला सांगितले: 'तू गा.' ती म्हणाली, 'ठीक आहे.' वाणीने त्यांच्यासाठी गाणे गायले. वाणीतला आनंद तिने देवांसाठी गायला; जे कल्याणकारी ती बोलते, ते स्वतःसाठी. असुरांना कळले: 'या गायकामुळे हे आपल्याला मागे टाकतील.' त्यांनी तिच्यावर पापाने आक्रमण केले. जो चुकीचे बोलतो, तो पापाने ग्रस्त होतो.
अथ ह प्राणमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यः प्राणउदगायद्॥ यः प्राणेभोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति, सएवसपाप्मा
अथ ह चक्षुरूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यश्चक्षुरुदगायद्॥ यश्चक्षुषि भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति, सएवसपाप्मा
मग त्यांनी डोळ्याला सांगितले: 'तू गा.' तो म्हणाला, 'ठीक आहे.' डोळ्याने त्यांच्यासाठी गाणे गायले. डोळ्यातील आनंद त्याने देवांसाठी गायला; जे कल्याणकारी तो पाहतो, ते स्वतःसाठी. असुरांना कळले: 'या गायकामुळे हे आपल्याला मागे टाकतील.' त्यांनी त्याच्यावर पापाने आक्रमण केले. जो चुकीचे पाहतो, तो पापाने ग्रस्त होतो.
अथ ह श्रोत्रमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यः श्रोत्रमुदगायद्॥ यः श्रोत्रे भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणँ शृणोति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपँ शृणोति, सएवसपाप्मा
मग त्यांनी कानाला सांगितले: 'तू गा.' तो म्हणाला, 'ठीक आहे.' कानाने त्यांच्यासाठी गाणे गायले. कानातील आनंद त्याने देवांसाठी गायला; जे कल्याणकारी तो ऐकतो, ते स्वतःसाठी. असुरांना कळले: 'या गायकामुळे हे आपल्याला मागे टाकतील.' त्यांनी त्याच्यावर पापाने आक्रमण केले. जो चुकीचे ऐकतो, तो पापाने ग्रस्त होतो.
तेहोचुः क्वनु सोऽभूद् योन इत्थमसक्तेति॥ अयमास्येऽन्तरिति, सोऽयास्य; आङ्गिरसो, अङ्गानाँ हिरसः
त्यांनी विचारलं, "जो असं बांधला गेला होता, तो कुठे गेला?" तेव्हा उत्तर आलं, "तो तोंडात आहे; तोच अंगांचा सार आहे, अंगांमध्ये असणारा रस आहे."
सावाएषादेवता दूर्नाम, दूरँ ह्यस्या मृत्युः॥ दूरँ ह वाअस्मान्मृत्युर्भवति, यएवं वेद
हीच देवता 'दूर' असं नावाने ओळखली जाते, कारण मृत्यू तिच्यापासून दूर असतो. जो हे जाणतो, त्याच्यापासूनही मृत्यू दूर राहतो.
सावाएषादेवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य, यत्रासां दिशामन्तः तद्गमयां चकार, तदासां पाप्मनो विन्यदधात्॥ तस्मान्नजनमियान् नान्तमियान् नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति
हीच देवता, या देवतांवरील पाप आणि मृत्यू दूर करून, त्यांना दिशांच्या टोकाला घेऊन गेली आणि तिथे त्यांचं पाप ठेवून दिलं. म्हणून माणसाने माणसाहून कमी जागी जाऊ नये, टोकापर्यंत जाऊ नये, किंवा पाप आणि मृत्यूच्या मागे जाऊ नये.
सावाएषादेवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत्
हीच देवता, या देवतांवरील पाप आणि मृत्यू दूर करून, त्यांना मृत्यूच्या पलीकडे घेऊन गेली.
सावैवाचमेवप्रथमामत्यवहत्॥ सायदामृत्युमत्यमुच्यत, सोऽग्निरभवत्; सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते
ती देवता प्रथम वाणीला मृत्यूच्या पलीकडे घेऊन गेली. जेव्हा वाणीला मृत्यूपासून मुक्त केलं, तेव्हा ती अग्नी झाली; हा अग्नी मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन आजही तेजस्वी आहे.
अथ प्राणमत्यवहत्॥ सयदामृत्युमत्यमुच्यत, सवायुरभवत्; सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते
नंतर तिने श्वासाला मृत्यूच्या पलीकडे नेलं. जेव्हा श्वास मृत्यूपासून मुक्त झाला, तेव्हा तो वायू झाला; हा वायू मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन वाहतो आहे.
अथ चक्षुरत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, सआदित्योऽभवत्; सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस् तपति
नंतर तिने डोळ्यांना मृत्यूच्या पलीकडे नेलं. जेव्हा डोळे मृत्यूपासून मुक्त झाले, तेव्हा ते सूर्य झाले; हा सूर्य मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन तेज देतो.
अथ श्रोत्रमत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, तादिशोऽभवन्; ताइमादिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः
नंतर तिने कानांना मृत्यूच्या पलीकडे नेलं. जेव्हा कान मृत्यूपासून मुक्त झाले, तेव्हा ते दिशा झाल्या; या दिशा मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन अस्तित्वात आहेत.
अथ मनोऽत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, सचन्द्रमा अभवत्; सोऽसौचन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भाति॥ एवँ ह वाएनमेषादेवता मृत्युमतिवहति, यएवं वेद
नंतर तिने मनाला मृत्यूच्या पलीकडे नेलं. जेव्हा मन मृत्यूपासून मुक्त झालं, तेव्हा ते चंद्र झाला; हा चंद्र मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन चमकत आहे. जो हे जाणतो, त्याला ही देवता मृत्यूच्या पलीकडे घेऊन जाते.
अथात्मनेऽन्नाद्यमागायद्॥ यद्धिकिङ्चान्नमद्यते, अनेनैवतदद्यत; इहप्रतितिष्ठति
नंतर आत्म्यासाठी अन्न आणलं गेलं. जे काही अन्न खाल्लं जातं, ते ह्याच्याद्वारे खाल्लं जातं; आणि ते इथेच स्थिर आहे.
यउ हैवंविदँ स्वेषु प्रतिप्रतिर्बुभूषति, नहैवालं भार्येभ्यो भवति अथ यएवैतमनुभवति, योवैतमनु भार्यान्बुभूर्षति, सहैवालं भार्येभ्यो भवति
जो हे जाणतो आणि आपल्या लोकांत संततीची इच्छा करतो, त्याला आपल्या पत्नींसाठी काहीच कमी पडत नाही. पण जो हे जाणत नाही आणि फक्त पत्नींत संततीची इच्छा करतो, त्याला पत्नींसाठी अपुरेपणा येतो.
सोऽयास्य आङ्गिरसो, अङ्गानाँ हिरसः॥ प्राणोवाअङ्गानाँ रसः॥ प्राणोहिवाअङ्गानाँ रसः तस्माद्यस्मात्कस्माच्चाङ्गात्प्राणउत्क्रामति, तदेवतच्छुष्यति एषहिवाअङ्गानाँ रसः
तोच अंगांचा सार आहे, अंगांमध्ये असणारा रस आहे. खरं तर, श्वास हा अंगांचा रस आहे. ज्या अंगातून श्वास निघून जातो, ते अंग कोरडं पडतं, कारण श्वासच अंगांचा खरा रस आहे.
एषउ एवबृहस्पतिः वाग्वैबृहती, तस्या एषपतिः तस्मादु बृहस्पतिः
तोच बृहस्पती आहे; वाणी ही खरी बृहती आहे आणि तो तिचा स्वामी आहे, म्हणून त्याला बृहस्पती म्हणतात.
एषउ एवब्रह्मणस्पतिः वाग्वैब्रह्म, तस्या एषपतिः तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः
तोच ब्रह्मणस्पती आहे; वाणी ही खऱ्या अर्थाने ब्रह्म आहे आणि तो तिचा स्वामी आहे, म्हणून त्याला ब्रह्मणस्पती म्हणतात.
एषउ एवसाम; वाग्वैसामैषसाचामश्चेति, तत्साम्नः सामत्वं॥ यद्वेवसमः प्लुषिणा, समोमशकेन, समोनागेन, समएभिस् त्रिभिर्लोकैः, समोऽनेन सर्वेण, तस्माद्वेवसामाश्नुतेसाम्नः सायुज्यँ सलोकतां, यएवमेतत्साम वेद
तोच साम आहे; वाणी ही खरी साम आहे आणि तोच तिचा गायक आहे. हेच सामाचं सार आहे. जो घोड्यासारखा, माश्यासारखा, हत्तीप्रमाणे, या तिन्ही लोकांसारखा आणि या सर्वांप्रमाणे सम आहे, तो सामाशी एकरूप होतो, सामाचं ऐक्य आणि लोकत्व प्राप्त करतो, जो हे साम जाणतो.
एषउ वाउद्गीथः॥ प्राणोवाउत् प्राणेन हीदँ सर्वमुत्तब्धं॥ वागेवगीथोच्च गीथा चेति, सउद्गीथः
तोच उद्गीथ आहे; श्वास हा खरा उद्गीथ आहे, कारण श्वासामुळेच सर्व काही टिकून आहे. वाणी ही गीतेची गाणी आणि गायक आहे; म्हणून त्याला उद्गीथ म्हणतात.
तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकितानेयोराजानं भक्षयन्नुवाचायं त्यस्य राजा मूर्धानं विपातयताद् यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्येनोदगायदिति॥ वाचाच ह्य् एवसप्राणेन चोदगायदिति
एकदा, चिकीतान देशाचा राजा ब्रह्मदत्त जेवत असताना म्हणाला, "हा तो राजा आहे ज्याचं मस्तक फाटलं; कारण जेव्हा त्याचा सार दुसऱ्या मार्गाने गेला, तेव्हा तो वाणी आणि श्वासानेच गेला."
तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद, भवति हास्य सुवर्णं॥ तस्य वैस्वर एवसुवर्णं॥ भवति हास्य सुवर्णं, यएवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद
जो या सामाचं खरं सोनं ओळखतो, त्याला खरं सोनं मिळतं; त्याच्यासाठी स्वर म्हणजेच सोनं आहे. ज्याला या सामाचं सोनं कळतं, त्याला खरंच सोनं मिळतं.
तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद, प्रति ह तिष्ठति॥ तस्य वैवागेवप्रतिष्ठा, वाचिहिखल्वेषएतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते, अन्न इत्य् उ हैक आहुः
जो या सामाचं पाया ओळखतो, तो खरोखरच स्थिर राहतो; त्याच्यासाठी पाया म्हणजे वाणी आहे. खरंतर, हा प्राण वाणीमध्ये स्थिर आहे आणि तो गायला जातो; काही लोक म्हणतात, तो अन्न आहे.
अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः॥ सवैखलु प्रस्तोतासाम प्रस्तौति॥ सयत्र प्रस्तुयात् तदेतानि जपेद् असतो मा सद्गमय तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्मामृतं गमयेति
आता पवमानांच्या आरोहाबद्दल सांगतो: प्रस्तोता एकटा प्रस्थानाचं साम गातो. जेव्हा तो गातो, तेव्हा त्याने हे म्हणावं: 'असत्यातून सत्याकडे ने, अंधारातून प्रकाशाकडे ने, मृत्यूतून अमरतेकडे ने.'
मग त्यांनी श्वासाला सांगितले: 'तू गा.' तो म्हणाला, 'ठीक आहे.' श्वासाने त्यांच्यासाठी गाणे गायले. श्वासातील आनंद त्याने देवांसाठी गायला; जे कल्याणकारी तो श्वास घेतो, ते स्वतःसाठी. असुरांना कळले: 'या गायकामुळे हे आपल्याला मागे टाकतील.' त्यांनी त्याच्यावर पापाने आक्रमण केले. जो चुकीचे वास घेतो, तो पापाने ग्रस्त होतो.
अथ ह मन ऊचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यो मन उदगायद्॥ योमनसि भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणँ सङ्कल्पयति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपँ सङ्कल्पयति, सएवसपाप्मैवमु खल्वेतादेवताः पाप्मभिरुपासृजन्न् एवमेनाः पाप्मनाविध्यन्
मग त्यांनी मनाला सांगितले: 'तू गा.' तो म्हणाला, 'ठीक आहे.' मनाने त्यांच्यासाठी गाणे गायले. मनातील आनंद त्याने देवांसाठी गायला; जे कल्याणकारी तो विचार करतो, ते स्वतःसाठी. असुरांना कळले: 'या गायकामुळे हे आपल्याला मागे टाकतील.' त्यांनी त्याच्यावर पापाने आक्रमण केले. जो चुकीचे विचार करतो, तो पापाने ग्रस्त होतो. अशा प्रकारे या देवता पापांनी वेढल्या गेल्या; असुरांनी त्यांच्यावर पापाने आक्रमण केले.
अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्य एषप्राणउदगायत्॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविव्यत्सन्त्॥ सयथाश्मानमृत्वालोष्टोविध्वँसेतैवँ हैवविध्वँसमाना विष्वङ्चो विनेशुः॥ ततो देवाअभवन् परासुरा॥ भवत्य् आत्मना, परास्य द्विषन्भ्रातृव्यो भवति, यएवं वेद
मग यज्ञस्थळी त्यांनी श्वासाला सांगितले: 'तू गा.' तो म्हणाला, 'ठीक आहे.' या श्वासाने त्यांच्यासाठी गाणे गायले. असुरांना कळले: 'या गायकामुळे हे आपल्याला मागे टाकतील.' त्यांनी त्याच्यावर पापाने आक्रमण केले, पण जसे दगड किंवा मातीच्या गोळ्याला मारले की ते सर्वत्र तुटून पडते, तसे त्यांचे पाप नष्ट झाले. मग देव जिंकले, असुर पराभूत झाले. जो हे जाणतो, तो स्वतःच्या सामर्थ्याने जिंकतो; त्याचा शत्रू, द्वेष करणारा, पराभूत होतो.
तेदेवाअब्रुवन्न् एतावद्वाइदँ सर्वं यदन्नं, तदात्मन आगासीः अनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति॥ तेवैमाभिसंविशतेति॥ तथेति॥ तँ समन्तं परिण्यविशन्त॥ तस्माद्यदनेनान्नमत्ति, तेनैतास् तृप्यन्ति॥ एवँ ह वाएनँ स्वाअभिसंविशन्ति, भर्ता स्वानाँ श्रेष्ठः पुरएताभवत्यन्नादोऽधिपतिः यएवं वेद
ते म्हणाले, "हे सर्व म्हणजे अन्नच आहे; तू आत्म्यापर्यंत पोहोचला आहेस. आता आमच्यात अन्न वाट." ते सर्व त्याच्यात विलीन झाले. "तसं होऊ द्या," असं त्याने म्हटलं. ते पूर्णपणे त्याच्यात विलीन झाले. म्हणून तो ज्या अंगाने अन्न खातो, त्या अंगाने ते तृप्त होतात. ज्याला हे ज्ञान आहे, त्याच्यासाठी आपलेच आपल्यात विलीन होतात; स्वतःचा स्वामी श्रेष्ठ, अन्न खाणारा आणि सर्वांचा अधिपती होतो.
तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद, भवति हास्य स्वं॥ तस्य वैस्वर एवस्वं॥ तस्मादार्त्विज्यं करिष्यन्वाचिस्वरमिच्छेत, तया वाचास्वरसम्पन्नयार्त्विज्यं कुर्यात्॥ तस्माद्यज्ञेस्वरवन्तं दिदृक्षन्त एवाथो यस्य स्वं भवति॥ भवति हास्य स्वं, यएवमेतत्साम्नः स्वं वेद
या व्यक्ती या सामाचं खरं स्वरूप ओळखते, तिला खरं संपत्ती मिळते; तिच्यासाठी स्वर म्हणजेच संपत्ती आहे. म्हणून, जो यजमान पुजारीपद करायचं ठरवतो, त्याने आपल्या वाणीला स्वर मिळवावा; स्वरयुक्त वाणीनेच पुजारीपद पार पाडावं. म्हणूनच, यज्ञात संपत्ती पाहू इच्छिणारे स्वर असलेल्या व्यक्तीकडेच पाहतात. ज्याला या सामाचं खरं स्वरूप कळतं, त्यालाच खरी संपत्ती मिळते.