बृहदारण्यकोपनिषद्

अहर्वाअश्वं पुरस्तान्महिमान्वजायत, तस्य पूर्वे समुद्रेयोनी; रात्रिरेनं पश्चान्महिमान्वजायत, तस्यापरे समुद्रेयोनिः एतौवाअश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः॥ हयो भूत्वादेवानवहद् वाजीगन्धर्वान् अर्वासुरान् अश्वो मनुष्यान्त्॥ समुद्रएवास्य बन्धुः, समुद्रोयोनिः॥ 2 = 10.6.5.1-3 =

नैवेहकिं चनाग्र आसीन्॥ मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनाययाशनायाहिमृत्युः॥ तन्मनोऽकुरुतात्मन्वीस्यामिति॥ सोऽर्चन्नचरत्॥ तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चते वैमे कमभूदिति॥ तदेवार्क्यस्यार्कत्वं॥ कँ ह वाअस्मै भवति, यएवमेतदर्क्यस्यार्कत्वं वेद

आपो वाअर्कः॥ तद्यदपाँ शर आसीत् तत्समहन्यत, सापृथिव्यभवत्॥ तस्यामश्राम्यत्॥ तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य तेजो रसो निरवर्तताग्निः

पाणी म्हणजेच उपासना. त्या पाण्यावर जी फेस होती, ती घट्ट झाली आणि पृथ्वी झाली. त्यावर तो थकला. त्याच्या थकव्याने आणि उष्णतेने तेज आणि सार निर्माण झाले—अग्नी.

सोऽकामयतः द्वितीयो म आत्माजायेतेति॥ समनसा वाचं मिथुनँ समभवदशनायां मृत्युः॥ तद्यद्रेत आसीत् ससंवत्सरोऽभवन्॥ नह पुराततः संवत्सरआस॥ तमेतावन्तं कालमबिभर्यावान्त्संवत्सरः॥ तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत॥ तं जातमभिव्याददात्; सभाणकरोत् सैववागभवत्

त्याच्या मनात इच्छा आली: 'माझ्यापासून दुसरे रूप जन्मावे.' मन आणि वाणीने तो जोड झाला; उपाशीपणात मृत्यू. जे वीर्य होते, ते वर्ष झाले. त्याआधी वर्ष नव्हते. त्याने ते वर्षभर पोटात ठेवले. त्या काळानंतर त्याने त्याला जन्म दिला. जन्मताच त्याने त्याला कवेत घेतले; ते बोलले, आणि तीच वाणी झाली.

सोऽकामयतः भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति॥ सोऽश्राम्यत् सतपोऽतप्यत॥ तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशो वीर्यमुदक्रामत्॥ प्राणावैयशो वीर्यं॥ तत्प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरँ श्वयितुमध्रियत; तस्य शरीर एवमन आसीत्

त्याच्या मनात इच्छा आली: 'मोठ्या यज्ञाने मी अधिक मोठा होऊ.' तो थकला आणि तप केला. त्याच्या थकव्याने आणि उष्णतेने कीर्ती आणि सामर्थ्य निर्माण झाले. श्वास म्हणजेच कीर्ती आणि सामर्थ्य. जेव्हा श्वास निघून गेला, तेव्हा शरीर फुगले; शरीरातच मन राहिले.

सोऽकामयतः मेध्यं म इदँ स्याद् आत्मन्व्यनेन स्यामिति॥ ततोऽश्वः समभवद्॥ यदश्वत् तन्मेध्यमभूदिति॥ तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम्॥ एषह वाअश्वमेधं वेद, यएनमेवं वेद

त्याच्या मनात इच्छा आली: 'माझ्याकडे यज्ञातील घोडा असावा; त्याच्या द्वारे मी स्वतःमध्ये स्थिर होऊ.' मग घोडा उत्पन्न झाला. कारण तो घोडा होता, म्हणूनच तो यज्ञातील घोडा झाला. हेच खरे अश्वमेधाचे स्वरूप आहे. जो हे अशाप्रकारे जाणतो, तोच अश्वमेध जाणतो.

द्वयाह प्राजापत्या, देवाश्चासुराश्च॥ ततः कानीयसाएवदेवा, ज्यायसाअसुराः॥ तएषुलोकेष्वस्पर्धन्त

प्रजापतीच्या दोन संतती होत्या: देव आणि असुर. त्यात देव लहान, असुर मोठे. ते या जगात एकमेकांशी स्पर्धा करू लागले.

तेह देवाऊचुः हन्तासुरान्यज्ञउद्गीथेनात्ययामेति

मग देव म्हणाले: 'यज्ञातील गाण्याने आपण असुरांना मागे टाकू.'

तेह वाचमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यो वागुदगायद्॥ योवाचिभोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं वदति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं वदति, सएवसपाप्मा

त्यांनी वाणीला सांगितले: 'तू गा.' ती म्हणाली, 'ठीक आहे.' वाणीने त्यांच्यासाठी गाणे गायले. वाणीतला आनंद तिने देवांसाठी गायला; जे कल्याणकारी ती बोलते, ते स्वतःसाठी. असुरांना कळले: 'या गायकामुळे हे आपल्याला मागे टाकतील.' त्यांनी तिच्यावर पापाने आक्रमण केले. जो चुकीचे बोलतो, तो पापाने ग्रस्त होतो.

अथ ह प्राणमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यः प्राणउदगायद्॥ यः प्राणेभोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं जिघ्रति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति, सएवसपाप्मा

अथ ह चक्षुरूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यश्चक्षुरुदगायद्॥ यश्चक्षुषि भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणं पश्यति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति, सएवसपाप्मा

मग त्यांनी डोळ्याला सांगितले: 'तू गा.' तो म्हणाला, 'ठीक आहे.' डोळ्याने त्यांच्यासाठी गाणे गायले. डोळ्यातील आनंद त्याने देवांसाठी गायला; जे कल्याणकारी तो पाहतो, ते स्वतःसाठी. असुरांना कळले: 'या गायकामुळे हे आपल्याला मागे टाकतील.' त्यांनी त्याच्यावर पापाने आक्रमण केले. जो चुकीचे पाहतो, तो पापाने ग्रस्त होतो.

अथ ह श्रोत्रमूचुः त्वं न उद्गायेति॥ तथेति॥ तेभ्यः श्रोत्रमुदगायद्॥ यः श्रोत्रे भोगस् तं देवेभ्य आगायद् यत्कल्याणँ शृणोति तदात्मने॥ तेऽविदुः अनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति॥ तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन्त्॥ सयः सपाप्मायदेवेदमप्रतिरूपँ शृणोति, सएवसपाप्मा

मग त्यांनी कानाला सांगितले: 'तू गा.' तो म्हणाला, 'ठीक आहे.' कानाने त्यांच्यासाठी गाणे गायले. कानातील आनंद त्याने देवांसाठी गायला; जे कल्याणकारी तो ऐकतो, ते स्वतःसाठी. असुरांना कळले: 'या गायकामुळे हे आपल्याला मागे टाकतील.' त्यांनी त्याच्यावर पापाने आक्रमण केले. जो चुकीचे ऐकतो, तो पापाने ग्रस्त होतो.

तेहोचुः क्वनु सोऽभूद् योन इत्थमसक्तेति॥ अयमास्येऽन्तरिति, सोऽयास्य; आङ्गिरसो, अङ्गानाँ हिरसः

त्यांनी विचारलं, "जो असं बांधला गेला होता, तो कुठे गेला?" तेव्हा उत्तर आलं, "तो तोंडात आहे; तोच अंगांचा सार आहे, अंगांमध्ये असणारा रस आहे."

सावाएषादेवता दूर्नाम, दूरँ ह्यस्या मृत्युः॥ दूरँ ह वाअस्मान्मृत्युर्भवति, यएवं वेद

हीच देवता 'दूर' असं नावाने ओळखली जाते, कारण मृत्यू तिच्यापासून दूर असतो. जो हे जाणतो, त्याच्यापासूनही मृत्यू दूर राहतो.

सावाएषादेवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य, यत्रासां दिशामन्तः तद्गमयां चकार, तदासां पाप्मनो विन्यदधात्॥ तस्मान्नजनमियान् नान्तमियान् नेत्पाप्मानं मृत्युमन्ववायानीति

हीच देवता, या देवतांवरील पाप आणि मृत्यू दूर करून, त्यांना दिशांच्या टोकाला घेऊन गेली आणि तिथे त्यांचं पाप ठेवून दिलं. म्हणून माणसाने माणसाहून कमी जागी जाऊ नये, टोकापर्यंत जाऊ नये, किंवा पाप आणि मृत्यूच्या मागे जाऊ नये.

सावाएषादेवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैना मृत्युमत्यवहत्

हीच देवता, या देवतांवरील पाप आणि मृत्यू दूर करून, त्यांना मृत्यूच्या पलीकडे घेऊन गेली.

सावैवाचमेवप्रथमामत्यवहत्॥ सायदामृत्युमत्यमुच्यत, सोऽग्निरभवत्; सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते

ती देवता प्रथम वाणीला मृत्यूच्या पलीकडे घेऊन गेली. जेव्हा वाणीला मृत्यूपासून मुक्त केलं, तेव्हा ती अग्नी झाली; हा अग्नी मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन आजही तेजस्वी आहे.

अथ प्राणमत्यवहत्॥ सयदामृत्युमत्यमुच्यत, सवायुरभवत्; सोऽयं वायुः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते

नंतर तिने श्वासाला मृत्यूच्या पलीकडे नेलं. जेव्हा श्वास मृत्यूपासून मुक्त झाला, तेव्हा तो वायू झाला; हा वायू मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन वाहतो आहे.

अथ चक्षुरत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, सआदित्योऽभवत्; सोऽसावादित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस् तपति

नंतर तिने डोळ्यांना मृत्यूच्या पलीकडे नेलं. जेव्हा डोळे मृत्यूपासून मुक्त झाले, तेव्हा ते सूर्य झाले; हा सूर्य मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन तेज देतो.

अथ श्रोत्रमत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, तादिशोऽभवन्; ताइमादिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः

नंतर तिने कानांना मृत्यूच्या पलीकडे नेलं. जेव्हा कान मृत्यूपासून मुक्त झाले, तेव्हा ते दिशा झाल्या; या दिशा मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन अस्तित्वात आहेत.

अथ मनोऽत्यवहत्॥ तद्यदामृत्युमत्यमुच्यत, सचन्द्रमा अभवत्; सोऽसौचन्द्रः परेण मृत्युमतिक्रान्तो भाति॥ एवँ ह वाएनमेषादेवता मृत्युमतिवहति, यएवं वेद

नंतर तिने मनाला मृत्यूच्या पलीकडे नेलं. जेव्हा मन मृत्यूपासून मुक्त झालं, तेव्हा ते चंद्र झाला; हा चंद्र मृत्यूच्या पलीकडे जाऊन चमकत आहे. जो हे जाणतो, त्याला ही देवता मृत्यूच्या पलीकडे घेऊन जाते.

अथात्मनेऽन्नाद्यमागायद्॥ यद्धिकिङ्चान्नमद्यते, अनेनैवतदद्यत; इहप्रतितिष्ठति

नंतर आत्म्यासाठी अन्न आणलं गेलं. जे काही अन्न खाल्लं जातं, ते ह्याच्याद्वारे खाल्लं जातं; आणि ते इथेच स्थिर आहे.

यउ हैवंविदँ स्वेषु प्रतिप्रतिर्बुभूषति, नहैवालं भार्येभ्यो भवति अथ यएवैतमनुभवति, योवैतमनु भार्यान्बुभूर्षति, सहैवालं भार्येभ्यो भवति

जो हे जाणतो आणि आपल्या लोकांत संततीची इच्छा करतो, त्याला आपल्या पत्नींसाठी काहीच कमी पडत नाही. पण जो हे जाणत नाही आणि फक्त पत्नींत संततीची इच्छा करतो, त्याला पत्नींसाठी अपुरेपणा येतो.