एकदा, एक विद्वान पुत्र आपल्या पित्याला म्हणाला, “वडील, तुम्हीही माझ्यासारखे जाणावे; मी जे काही जाणतो, ते सर्व तुम्हाला सांगितले आहे. आता तुम्ही तेथे जा, आणि तिथे पोहोचल्यावर आपण शिष्यत्वाने राहूया.” पण वडील म्हणाले, “तूच जाऊन ये.” मग तो गौतम, प्रवाहण जैवलीचा पुत्र, जिथे बसला होता तिथे गेला. त्याच्यासाठी आसन आणि पाण्याचा आदरपूर्वक उपचार करण्यात आला, आणि त्याला अर्पणही दिले गेले. तेव्हा प्रवाहण जैवली म्हणाला, “गौतम, तुला वर मिळाला आहे.” गौतम म्हणाला, “तुम्ही जे वचन दिले आहे, तेच वर असू द्या; तुम्ही त्या तरुणाला शेवटी जे शब्द सांगितले, ते मला सांगा.” त्यावर प्रवाहण म्हणाला, “देवतांमध्ये असे वर दिले जातात; मानवांमध्ये बोल.” गौतम म्हणाला, “सोनं, जनावरं, घोडे, दासी, वस्त्र अशी देणगी सर्वज्ञात आहे; पण तुम्ही, प्रभो, अनंत आणि अपरिमित यापैकी सर्वात उदार आहात. म्हणून, गौतम, मी तुम्हाला योग्य अर्पण घेऊन येतो, जसे पूर्वीचे लोक शब्दांनी आले.” त्याने अर्पण सांगितले आणि बोलायला सुरुवात केली. “गौतम, आम्हाला आणि आपल्या पूर्वजांना विसरू नकोस; हे ज्ञान पूर्वी कोणत्याही ब्राह्मणाला दिले गेले नव्हते, ते मी तुला सांगतो. अशा प्रकारे बोलणाऱ्याला कोण नकार देईल? हे जग म्हणजे अग्नी आहे, गौतम. त्यात सूर्य इंधन आहे, किरण धूर आहेत, दिवस ज्वाला आहे, चंद्र अंगार आहे, आणि तारे ठिणगी आहेत. या अग्नीत देवता श्रद्धा अर्पण करतात; त्यातून राजा सोम उत्पन्न होतो. पाऊस अग्नी आहे, गौतम. त्यात वर्ष इंधन आहे, मेघ धूर आहेत, विजा ज्वाला आहे, वज्र अंगार आहे, आणि गडगड ठिणगी आहेत. या अग्नीत देवता सोम अर्पण करतात; त्यातून पाऊस उत्पन्न होतो. हे जग अग्नी आहे, गौतम. त्यात पृथ्वी इंधन आहे, वायू धूर आहे, रात्र ज्वाला आहे, दिशा अंगार आहेत, आणि मध्यदिशा ठिणगी आहेत. या अग्नीत देवता पाऊस अर्पण करतात; त्यातून अन्न उत्पन्न होते. मनुष्य अग्नी आहे, गौतम. त्यात उघडलेले तोंड इंधन आहे, श्वास धूर आहे, वाणी ज्वाला आहे, डोळा अंगार आहे, आणि कान ठिणगी आहे. या अग्नीत देवता अन्न अर्पण करतात; त्यातून वीर्य उत्पन्न होते. स्त्री अग्नी आहे, गौतम. तिच्यात यौनेंद्रिय इंधन आहे, केस धूर आहेत, योनी ज्वाला आहे, आत केलेले अंगार आहे, आणि आनंद ठिणगी आहेत. या अग्नीत देवता वीर्य अर्पण करतात; त्यातून पुरुष जन्मतो. तो जन्मतो, जगतो, आणि मृत्यूनंतर, मग त्याला अग्नीमध्ये नेले जाते. त्याच्यासाठी अग्नीच अग्नी बनतो, इंधन इंधन, धूर धूर, ज्वाला ज्वाला, अंगार अंगार, ठिणगी ठिणगी. या अग्नीत देवता मनुष्य अर्पण करतात; त्यातून तेजस्वी स्वरूपाचा मनुष्य उत्पन्न होतो. जे हे ज्ञान जाणतात, जे वनात श्रद्धा आणि सत्याची पूजा करतात, ते ज्वाला प्राप्त करतात; ज्वालेतून दिवस; दिवसातून शुक्ल पक्ष; शुक्ल पक्षातून सूर्य उत्तरायण; महिन्यातून देवांचा लोक; देवांच्या लोकातून सूर्य; सूर्यापासून वीज. वीजेतून, मनातून उत्पन्न झालेला पुरुष त्यांना ब्रह्मलोकात घेऊन जातो. त्या ब्रह्मलोकात ते सर्व काही पार करून राहतात; त्यांना पुन्हा इथे येणे नाही. पण जे यज्ञ, दान, आणि तपाने लोक प्राप्त करतात, ते धूर प्राप्त करतात; धूरातून रात्र; रात्रीतून कृष्ण पक्ष; कृष्ण पक्षातून दक्षिणायन; महिन्यातून पितरांचा लोक; पितरांच्या लोकातून चंद्र. चंद्रावर पोहचल्यावर ते अन्न बनतात; जसे देवता राजा सोमला भरतात, “वाढ, कमी हो,” तसे ते तिथे संपले जातात. पुण्य संपल्यावर ते आकाशात येतात, आकाशातून वायूत, वायूतून पावसात, पावसातून पृथ्वीवर; पृथ्वीवर पोहोचल्यावर ते अन्न बनतात. तिथून ते स्त्रीच्या अग्नीत जन्म घेतात. अशा प्रकारे ते चक्र फिरवत राहतात. आणि जे हे दोन मार्ग जाणत नाहीत, ते कीटक, पतंग, आणि अशा स्वरूपात जन्म घेतात. जो सर्वात जुना आणि श्रेष्ठ जाणतो, तो आपल्या लोकांमध्ये सर्वात जुना आणि श्रेष्ठ होतो. श्वास हेच खरे जुने आणि श्रेष्ठ आहे; जो हे जाणतो, तो आपल्या लोकांमध्ये, आणि ज्यांना मागे टाकायचे आहे त्यांच्यामध्येही श्रेष्ठ होतो. जो उत्कृष्ट जाणतो, तो आपल्या लोकांमध्ये उत्कृष्ट होतो. वाणीच उत्कृष्ट आहे; जो हे जाणतो, तो आपल्या लोकांमध्ये उत्कृष्ट होतो. जो आधार जाणतो, तो सपाट आणि कठीण परिस्थितीत स्थिर राहतो. डोळेच आधार आहेत; डोळ्यांमुळे सपाट आणि कठीण परिस्थितीत स्थिर राहता येते. जो हे जाणतो, तो स्थिर राहतो. जो प्राप्ती जाणतो, त्याला प्राप्ती मिळते, जे काही तो इच्छितो. कानच प्राप्ती आहेत; कानात सर्व वेद प्राप्त होतात. जो हे जाणतो, त्याला जे काही तो इच्छितो ते मिळते. जो निवास जाणतो, तो आपल्या लोकांचा आणि मानवांचा निवास बनतो. मनच निवास आहे; जो हे जाणतो, तो आपल्या लोकांचा आणि मानवांचा निवास बनतो. जो प्रजनन जाणतो, तो संतती आणि पशुधनासह जन्म घेतो. वीर्यच प्रजनन आहे; जो हे जाणतो, तो संतती आणि पशुधनासह जन्म घेतो. हे प्राण, आपसात कोण श्रेष्ठ आहे यावर वाद घालत, ब्रह्माकडे गेले. “आम्हीपैकी कोण श्रेष्ठ?” त्यांनी विचारले. ज्याच्या जाण्याने शरीर दुर्बल होते, तोच श्रेष्ठ आहे. वाणी निघून गेली. एक वर्ष दूर राहून परत आली आणि विचारले, “माझ्याशिवाय कसे जगलात?” त्यांनी उत्तर दिले, “जसे मूक लोक श्वासाने, डोळ्यांनी, कानांनी, मनाने, आणि वीर्याने जगतात, तसे आम्ही जगलो.” मग वाणी परत आली. डोळा निघून गेला. एक वर्ष दूर राहून परत आला आणि विचारले, “माझ्याशिवाय कसे जगलात?” त्यांनी उत्तर दिले, “जसे अंध लोक डोळ्यांशिवाय, पण श्वास, वाणी, कान, मन, आणि वीर्याने जगतात, तसे आम्ही जगलो.” मग डोळा परत आला. कान निघून गेला. एक वर्ष दूर राहून परत आला आणि विचारले, “माझ्याशिवाय कसे जगलात?” त्यांनी उत्तर दिले, “जसे बहिरे लोक कानांशिवाय, पण श्वास, वाणी, डोळा, मन, आणि वीर्याने जगतात, तसे आम्ही जगलो.” मग कान परत आला. मन निघून गेले. एक वर्ष दूर राहून परत आले आणि विचारले, “माझ्याशिवाय कसे जगलात?” त्यांनी उत्तर दिले, “जसे मंदबुद्धी मनांशिवाय, पण श्वास, वाणी, डोळा, कान, आणि वीर्याने जगतात, तसे आम्ही जगलो.” मग मन परत आले. वीर्य निघून गेले. एक वर्ष दूर राहून परत आले आणि विचारले, “माझ्याशिवाय कसे जगलात?” त्यांनी उत्तर दिले, “जसे नपुंसक वीर्यांशिवाय, पण श्वास, वाणी, डोळा, कान, आणि मनाने जगतात, तसे आम्ही जगलो.” मग वीर्य परत आले. मग श्वास निघून जाण्याचा प्रयत्न केला. जसे सिंधू प्रदेशातील उत्तम घोडा आपले अवयव गोळा करतो, तसे सर्व प्राण एकत्र आले. त्यांनी म्हणाले, “प्रणाम, तू जाऊ नकोस; तुझ्याशिवाय आम्ही जगू शकत नाही.” श्वास म्हणाला, “मग मला तुमचे अर्पण द्या.” “असेच होईल,” त्यांनी म्हणाले. मग वाणी म्हणाली, “मी श्रेष्ठ आहे, म्हणून तूही श्रेष्ठ आहेस.” डोळा म्हणाला, “मी आधार आहे, म्हणून तूही आधार आहेस.” कान म्हणाला, “मी संपत्ती आहे, म्हणून तूही संपत्ती आहेस.” मन म्हणाले, “मी निवास आहे, म्हणून तूही निवास आहेस.” वीर्य म्हणाले, “मी प्रजनन आहे, म्हणून तूही प्रजनन आहेस.” श्वास विचारले, “माझे अन्न काय, माझे वस्त्र काय?” “घोडे, जनावरं, कीटक, आणि पक्ष्यांमध्ये जे काही आहे ते तुझे अन्न; पाणी तुझे वस्त्र.” खरेच, जे खाल्ले जाते ते अन्नाशिवाय नाही, जे मिळते ते अन्नाशिवाय नाही; जो हे जाणतो, त्याचे खाणे कधी अन्नाशिवाय नसते. हे जाणणारे, विद्वान, अन्न घेतल्यावर पाणी पितात, आणि जेवणानंतरही पाणी पितात, कारण त्यांना वाटते की असे केल्याने अन्न शुद्ध होते. म्हणून, जो हे जाणतो, त्याने जेवणापूर्वी आणि जेवणानंतर पाणी प्यावे; त्यामुळे त्याचे अन्न शुद्ध होते. कोणाला इच्छा असेल, “मी महानता प्राप्त करावी,” तर शुक्ल पक्षात, शुभ दिवशी, बारा दिवस उपसद व्रत पाळून, उदुंबर वृक्षाचे फळ आणि सर्व औषधी वनस्पती गोळा कराव्यात, त्यांना अभिषेक करावा, अग्नी स्थापावा, तूपाने झाकावे, तयार करावे, आणि पुषा नक्षत्रात मंथन करून अर्पण करावी. “हे जातवेद, तुझ्यात जितके देव आहेत, जे मानवाच्या इच्छांना अडथळा आणतात, त्यांना मी त्यांचा भाग अर्पण करतो; ते संतुष्ट होऊन माझ्या इच्छांची पूर्ती करो. स्वाहा.” “तू चतु:पाद म्हणून झोपतोस, मी आधार आहे; तुपाच्या धारांनी मी तुझी पूजा करतो, हे प्रदाता. स्वाहा. संतती उत्पन्न होवो, आणि ती दुसरीकडे जाऊ नये.” तो तिसरी अर्पण करतो. “श्रेष्ठासाठी, स्वाहा; उत्तमासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून मंथनातील सार ओततो. “श्वासासाठी, स्वाहा; श्रेष्ठासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “वाणीसाठी, स्वाहा; आधारासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “डोळ्यासाठी, स्वाहा; संपत्तीसाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “कानासाठी, स्वाहा; निवासासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “मनासाठी, स्वाहा; प्रजननासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “वीर्यासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “अस्तित्वासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “होण्यासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “विश्वासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “सर्वासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “पृथ्वी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “मध्यलोक, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “स्वर्ग, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “दिशा, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “ब्रह्मा, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “क्षत्र, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “भू: स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “भुव: स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “स्व: स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “भूर्भुव: स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “अग्नी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “सोम, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “तेज, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “सौंदर्य, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “संपत्ती, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “सविता, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “सरस्वती, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “सर्व देवांसाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “प्रजापती, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “अग्नी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “सोम, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “भू: स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “भुव: स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “स्व: स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “भूर्भुव: स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “ब्रह्मा, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “क्षत्र, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “अस्तित्वासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “होण्यासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “विश्वासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “सर्वासाठी, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. “प्रजापती, स्वाहा”—अग्नीत अर्पण करून सार ओततो. मग तो त्याला स्पर्श करतो, म्हणतो: “तू चाल आहेस, तू तेज आहेस, तू पूर्णता आहेस, तू स्थैर्य आहेस, तू ऐक्य आहेस, तू सकारात्मक आहेस, तू स्वीकारलेला आहेस, तू गायन आहेस, तू गायला जातो आहेस, तू ऐकला जातो आहेस, तू ऐकतो आहेस, तू ओलसर आणि प्रज्वलित आहेस, तू विपुल आहेस, तू शक्तिशाली आहेस, तू प्रकाश आहेस, तू अन्न आहेस, तू मृत्यू आहेस, तू विलीनता आहेस.” मग तो त्याला उचलतो, म्हणतो: “तू कच्चा आहेस. तू माझ्यासोबत सार्वभौम राजा हो; सार्वभौम राजा तुला सार्वभौम राजा बनवो.” मग तो पाणी पितो, म्हणतो: “तो सविता, उत्कृष्ट, मधुर वारे सत्यासाठी वाहोत, मधुर नद्या वाहोत; औषधी वनस्पती आमच्यासाठी मधुर होवोत.” भू: स्वाहा. अशा प्रकारे, श्रद्धा, ज्ञान, आणि अर्पणाच्या या पवित्र प्रवासाचा समारोप होतो.