एका पवित्र आणि गूढ प्रवासाची ही कथा आहे—जी आत्म्याच्या अवस्थांमध्ये, जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्त या सीमांमध्ये फिरते. जसा एक मोठा मासा नदीच्या पूर्व आणि पश्चिम किनाऱ्यावर सहजपणे फिरतो, तसा हा पुरुष, म्हणजेच आत्मा, जागृत आणि स्वप्न या दोन अवस्थांमध्ये मुक्तपणे फिरतो. आणि जसा एखादा पक्षी किंवा हंस आकाशात उडून थकतो आणि आपल्या पंखांना गुंडाळतो, तसा हा पुरुष झोपेच्या त्या सीमेला धावतो, जिथे तो काहीच इच्छा करत नाही, आणि स्वप्नही पाहत नाही. शरीरातील असंख्य नाड्या—जशा एका केसाच्या हजार तंतू असतात—त्यात पांढरी, निळी, पिवळी, हिरवी, आणि लाल रंग भरलेले आहेत. कधी हा पुरुष झोपेत असताना, त्याला अंधार, भय, किंवा खोल खड्ड्यात पडल्यासारखे वाटते, किंवा जागृत अवस्थेत भयानक गोष्टी दिसतात; हे सर्व अज्ञानामुळे निर्माण झालेले भय आहे. पण जेव्हा तो विचार करतो, 'मी राजा आहे, मी दिव्य आहे, मी सर्व काही आहे,' तेव्हा त्याची सर्वोच्च अवस्था प्राप्त होते. मग सुषुप्तीत, त्याला काहीच इच्छा नसते, स्वप्नही नसते. हीच त्याची खरी इच्छा—पूर्ण झालेली, पुढे कोणतीही इच्छा न उरलेली—याच स्वरूपाची आहे. जसा प्रिय स्त्रीच्या आलिंगनात, बाहेर किंवा आत काय आहे हे कळत नाही, तसा हा पुरुष, बुद्धिमान आत्म्याच्या आलिंगनात, बाह्य किंवा अंतर्गत काहीच जाणत नाही. हीच पूर्ण मुक्तीची अवस्था आहे—दुष्टता न लागलेली, अनंत स्वरूपाची, आणि अंतर्गत आनंदाने परिपूर्ण, दुःखरहित. येथे पिता, माता, लोक, देव, वेद, यज्ञ—हे सर्व आपली ओळख गमावतात; चोर, भ्रूणहंता, अस्पृश्य, साधू, तपस्वी—यांचीही ओळख राहात नाही. तो न चांगल्याला, न वाईटाला लागतो; हृदयातील सर्व दुःख पार करून, पूर्ण मुक्त होतो. या अवस्थेत, जरी तो पाहत नाही, तरी 'पाहणे' हे येथे समजले पाहिजे; कारण पाहणारा नष्ट होत नाही—तो अविनाशी आहे. येथे दुसरे काहीच नाही, जे तो पाहू शकेल. तसेच, जरी तो वास घेत नाही, तरी 'वास घेणे' येथे आहे; कारण वास घेणारा नष्ट होत नाही. दुसरे काहीच नाही, जे तो वास घेऊ शकेल. हेच तत्त्व चव, बोलणे, ऐकणे, विचार, स्पर्श, आणि ज्ञान या सर्वांमध्ये लागू होते—जरी तो अनुभवत नाही, तरी अनुभवण्याची शक्ती अविनाशी आहे; आणि त्याला वेगळे काहीच नाही, जे तो अनुभवू शकेल. जर येथे काही वेगळे असते, तर तो दुसऱ्याला पाहता, वास घेता, चाखता, बोलता, ऐकता, विचार करता, स्पर्श करता, जाणता आला असता. पण येथे तोच एकटा आहे—दुसरा कोणी नाही. हेच ब्रह्मलोक आहे, हे सम्राट; याज्ञवल्क्याने असे सांगितले. हीच त्याची सर्वोच्च प्राप्ती, सर्वोच्च अवस्था, सर्वोच्च लोक, सर्वोच्च आनंद. इतर सर्व प्राणी या आनंदाचा केवळ लहान अंश घेतात. माणसांमध्ये, जो संपन्न, संतुष्ट, इतरांवर प्रभुत्व असलेला, आणि सर्व मानवी सुखांनी युक्त आहे, तो सर्वात सुखी आहे; त्याचा आनंद सर्वात मोठा. या मानवी आनंदाचा शंभरपट म्हणजे पितरांचा आनंद, ज्यांनी आपला लोक मिळवला आहे. त्याचा शंभरपट म्हणजे देवांचा आनंद, जे कर्माने दिव्य झाले आहेत. त्याचा शंभरपट म्हणजे जन्माने देवांचा आणि ज्ञानी, निष्पाप, इच्छा न लागलेला पुरुषाचा आनंद. त्याचा शंभरपट म्हणजे प्रजापतीच्या लोकाचा आणि अशाच ज्ञानी, निष्पाप, इच्छा न लागलेल्या पुरुषाचा आनंद. त्याचा शंभरपट म्हणजे ब्रह्मलोकाचा आणि अशाच ज्ञानी, निष्पाप, इच्छा न लागलेल्या पुरुषाचा आनंद. हेच ब्रह्मलोक आहे, हे सम्राट; याज्ञवल्क्याने असे सांगितले: 'हीच अमरता आहे.' जनक म्हणतो, 'मी तुम्हाला हजार देतो, हे पूज्य, मुक्तीसाठी आणखी शिकवा.' याज्ञवल्क्याने मग सांगितले: माणसांमध्ये, जो संपन्न, संतुष्ट, प्रभुत्व असलेला, आणि सर्व सुखांनी युक्त आहे, तो सर्वात सुखी आहे. त्याचा आनंद सर्वात मोठा. या आनंदाचा शंभरपट म्हणजे पितरांचा आनंद, त्याचा शंभरपट म्हणजे गंधर्वांचा, त्याचा शंभरपट म्हणजे कर्माने दिव्य झालेले देवांचा, त्याचा शंभरपट म्हणजे जन्माने देवांचा आणि ज्ञानी, निष्पाप, इच्छा न लागलेला पुरुषाचा, त्याचा शंभरपट म्हणजे प्रजापतीच्या लोकाचा आणि अशाच पुरुषाचा, त्याचा शंभरपट म्हणजे ब्रह्मलोकाचा आणि अशाच पुरुषाचा आनंद. हेच सर्वोच्च आनंद, हेच ब्रह्मलोक आहे, हे सम्राट, असे याज्ञवल्क्याने सांगितले. जनक म्हणतो, 'मी तुम्हाला हजार देतो, हे पूज्य, मुक्तीसाठी आणखी शिकवा.' तेव्हा याज्ञवल्क्याला भीती वाटली, 'हा ज्ञानी राजा सर्वांना मागे टाकेल.' पुढे याज्ञवल्क्याने सांगितले: हा पुरुष, जागृत आणि झोपेत या अवस्थांमध्ये फिरून, पुण्य आणि पाप दोन्ही पाहतो, आणि ज्ञान पूर्ण होण्यासाठी, तोच मार्ग वापरून प्रत्येक जन्मात पुन्हा येतो. जसा ओझे भरलेला गाडा पुढे जातो, तसा हा आत्मा, बुद्धिमान आत्म्यावर बसून, शरीर सोडतो, जेव्हा प्राण वर जातो. जेव्हा हा आत्मा सूक्ष्म अवस्थेला पोहोचतो—म्हणजे वृद्धापकाळाने किंवा आघाताने—तो शरीरातून निघून जातो, जसा पिकलेला आंबा, अंजीर किंवा फळ डाळीवरून सुटतो. तसा हा पुरुष, या अंगांपासून मुक्त होतो आणि पुन्हा त्या मार्गाने प्रत्येक जन्मात येतो, प्राणाच्या आधाराने. जसा राजा येणार असेल, तेव्हा अधिकारी, सारथी, गावचे प्रमुख, सर्वजण जेवण, पाणी, निवास तयार करतात, 'तो येतो आहे, तो जवळ येतो आहे' म्हणतात; तसा, जो ब्रह्मज्ञान जाणतो, त्यासाठी सर्व प्राणी 'हे ब्रह्म येते आहे' म्हणत तयारी करतात. जसा राजा जाणार असेल, तेव्हा अधिकारी, सारथी, गावचे प्रमुख त्याच्या भोवती जमतात; तसा, जो ब्रह्मज्ञान जाणतो, त्याच्या प्राण वर जाताना सर्व प्राण त्याच्या भोवती जमतात. जेव्हा हा आत्मा शरीरातून शक्ती मागे घेतो, जणू काही बेशुद्ध होतो, तेव्हा प्राण त्याच्या भोवती जमतात; त्याच्या प्रकाशाचा अंश घेऊन, तो हृदयाकडे जातो. जेव्हा डोळ्यात राहणारा पुरुष वळतो, तेव्हा तो रूपे पाहत नाही. लोक म्हणतात, 'तो एक झाला; तो पाहत नाही.' 'तो एक झाला; तो वास घेत नाही.' 'तो एक झाला; तो चाखत नाही.' 'तो एक झाला; तो बोलत नाही.' 'तो एक झाला; तो ऐकत नाही.' 'तो एक झाला; तो विचार करत नाही.' 'तो एक झाला; तो स्पर्श करत नाही.' 'तो एक झाला; तो जाणत नाही.' हृदयाचा टोक प्रकाशमान होते; त्या प्रकाशाने आत्मा निघतो—डोळ्यातून, डोक्यातून, किंवा अन्य भागातून. निघताना, प्राण मागे येतो; प्राण निघताना, सर्व प्राण त्याच्या मागे येतात. तो ज्ञानासह, जागरूकपणे निघतो. त्याचे ज्ञान, कर्म, आणि पूर्वीचे समज त्याच्यासोबत जातात. जसा जळू गवताच्या टोकावर पोहोचल्यावर स्वतःला आकुंचित करतो, तसा हा पुरुष शरीर सोडून आणि अज्ञान टाकून स्वतःला आकुंचित करतो. जसा सोनार सोन्याचा तुकडा घेऊन नवीन, सुंदर रूप बनवतो, तसा हा पुरुष शरीर सोडून आणि अज्ञान टाकून, स्वतःसाठी नवीन, सुंदर रूप बनवतो—पितर, देव, ब्रह्मण, प्रजापती, दिव्य किंवा अन्य प्राणी असो. हा आत्मा ब्रह्म आहे—ज्ञान, मन, वाणी, प्राण, दृष्टि, ऐकणे, आकाश, वायू, अग्नी, पाणी, पृथ्वी, राग, रागरहित, आनंद, आनंदरहित, धर्म, अधर्म—तो सर्व काही आहे. जसा तो वागतो, तसा तो बनतो. चांगले करणारा चांगला बनतो; वाईट करणारा वाईट बनतो. पुण्य कर्माने पुण्य मिळते, पाप कर्माने पाप मिळते. लोक म्हणतात, 'हा पुरुष इच्छेने बनला आहे.' जशी त्याची इच्छा, तशी त्याची प्रार्थना; जशी प्रार्थना, तशी कृती; जी कृती करतो, तेच मिळवतो. एक श्लोक आहे: 'तो, आपल्या कर्मासह, ज्या वस्तुची मनाशी आसक्ती आहे, तिथे पोहोचतो, कर्माचा शेवट गाठल्यावर. जे काही येथे करतो, त्यानंतर त्या लोकातून पुन्हा या लोकात कर्मासाठी येतो. पण ज्याची इच्छा नाही, तो इच्छारहित, ज्याची इच्छा पूर्ण झाली आहे, ज्याची इच्छा आत्माच आहे—त्याचे प्राण निघत नाहीत; तो ब्रह्म आहे, ब्रह्मात विलीन होतो.' एक श्लोक आहे: 'जेव्हा हृदयातील सर्व इच्छा मुक्त होतात, तेव्हा मर्त्य अमर होतो; तो येथेच ब्रह्म प्राप्त करतो.' जसा साप आपल्या कातडीला टाकून मुंग्याच्या टेकाडावर पडतो, तसा हा शरीर पडून राहतो; पण हा शरीररहित, बुद्धिमान आत्मा, सर्वोच्च प्राप्त करून, अमर होतो, हे राजा, याज्ञवल्क्याने सांगितले. जनक म्हणतो, 'मी तुम्हाला हजार देतो, हे पूज्य.' श्लोक आहे: 'रस्ता अरुंद आणि प्राचीन आहे; तो माझ्या द्वारे स्पर्शलेला नाही, न चाललेला आहे. त्या मार्गाने, ब्रह्म जाणणारे ज्ञानी, मुक्त होऊन, स्वर्गलोक प्राप्त करतात.' त्या मार्गावर पांढरे, निळे, पिवळे, हिरवे, आणि लाल रंग आहेत; हा ब्रह्माचा मार्ग आहे. त्या मार्गाने ब्रह्मज्ञ, तेजस्वी आणि पुण्यवान, जातात. जे अव्यक्ताची पूजा करतात, ते अंधारात प्रवेश करतात; आणि जे व्यक्तात रमतात, ते आणखी मोठ्या अंधारात जातात. 'असुर्या' नावाचे लोक, जे अंधाराने झाकलेले आहेत—मृत्यूनंतर, अज्ञानी, मूर्ख लोक त्यात प्रवेश करतात. आम्ही जे आहोत, तेच आम्ही होतो. जो हे जाणत नाही, त्याचा मोठा नुकसान आहे. हे जाणणारे अमर होतात; इतर फक्त दुःखात जातात. जर एखाद्याला 'मी हेच आहे' असे आत्मज्ञान मिळाले, तर तो कोणासाठी, कशासाठी शरीराला धरून राहील? ज्याचा जागृत आत्मा समजासह आहे, जो या घन शरीरात आला आहे, जो सर्वांचा निर्माता, सर्वांचा कर्ता आहे—त्याचा लोक, तोच लोक आहे, आणि त्याच लोकात तो राहतो. हीच आत्म्याची, ब्रह्माची, आणि मुक्तीच्या मार्गाची गूढ आणि सुंदर कथा आहे.