पवित्र ब्रहदारण्यक उपनिषदातील या मंत्रांमध्ये, याज्ञवल्क्य ऋषी आत्म्याच्या आणि ब्रह्माच्या गूढ स्वरूपाचा अत्यंत सुंदर आणि थेट अनावरण करतात. ते सांगतात—पाण्यात एक असा आहे, जो त्या पाण्यात राहतो, पण पाण्यापेक्षा वेगळा आहे. पाणी त्याला ओळखत नाही, पण त्याचे शरीरच पाणी आहे, आणि तो पाण्याला आतून नियंत्रित करतो. तोच तुझा आत्मा आहे—अंतर्गत नियंत्रक, अमर. याचप्रमाणे, अग्नीतही एक असा आहे, जो अग्नीत राहतो, पण अग्नीपेक्षा वेगळा आहे. अग्नी त्याला ओळखत नाही, पण त्याचे शरीरच अग्नी आहे, आणि तो अग्नीला आतून नियंत्रित करतो. तोच तुझा आत्मा आहे—अंतर्गत नियंत्रक, अमर. मध्यकाशात, वायूमध्ये, आकाशात, सूर्य, चंद्र, तारे, दिशांमध्ये, वीज आणि गडगडाटात, सर्व लोकांत, सर्व वेदांत, सर्व यज्ञांत—प्रत्येक ठिकाणी एक असा आहे, जो त्या त्या वस्तूमध्ये राहतो, पण त्यापेक्षा वेगळा आहे. त्या त्या वस्तू त्याला ओळखत नाहीत, पण त्याचे शरीरच त्या वस्तू आहेत, आणि तो त्या सर्वांना आतून नियंत्रित करतो. तोच तुझा आत्मा आहे—अंतर्गत नियंत्रक, अमर. यानंतर, ऋषी सांगतात—सर्व प्राण्यांमध्ये, प्राणात, वाणीमध्ये, डोळ्यात, कानात, मनात, त्वचेत, ज्ञानात, प्रकाशात, अंधारात, बीजामध्ये, आणि अगदी आत्म्यातही, एक असा आहे, जो त्या त्या गोष्टीमध्ये राहतो, पण त्यापेक्षा वेगळा आहे. त्या त्या गोष्टी त्याला ओळखत नाहीत, पण त्याचे शरीरच त्या आहेत, आणि तो त्या सर्वांना आतून नियंत्रित करतो. तोच तुझा आत्मा आहे—अंतर्गत नियंत्रक, अमर. हा आत्मा—दृश्य नसला तरी द्रष्टा आहे; ऐकू न येणारा तरी श्रोता आहे; विचारात न येणारा तरी विचार करणारा आहे; ओळखता न येणारा तरी जाणणारा आहे. ह्याशिवाय दुसरा द्रष्टा, श्रोता, विचारकर्ता, जाणणारा नाही. हा आत्माच तुझा अंतर्गत नियंत्रक, अमर आहे. याशिवाय जे काही आहे, ते दुःखाला बळी पडणारे आहे. हे सांगून अरुणपुत्र उद्दालक शांत झाले. यानंतर वाचक्नवी गार्गी म्हणाली, "माझ्या दोन प्रश्नांची उत्तरे जर याज्ञवल्क्याने दिली, तर ब्रह्मविद्येच्या चर्चेत त्याला कोणीही पराभूत करू शकणार नाही; पण उत्तर दिले नाही, तर त्याचे मस्तक उडेल." सभेतील ब्राह्मणांनी तिला विचारण्याची अनुमती दिली. गार्गी म्हणाली, "याज्ञवल्क्य, जसे काशी किंवा विदेह देशातील, किंवा उग्रपुत्र धनुर्धारी दोन तीक्ष्ण बाण घेऊन युद्धासाठी सज्ज होतो, तसे मी दोन प्रश्न घेऊन तुझ्यासमोर आले आहे." याज्ञवल्क्याने तिला विचारण्यास सांगितले. तिने विचारले, "जे आकाशाच्या वर, पृथ्वीच्या खाली, आकाश व पृथ्वीच्या मध्ये आहे, जे होते, आहे आणि होईल—या सर्व गोष्टी लोक बोलतात. हे सर्व कोणात गुंफलेले आहे?" याज्ञवल्क्य उत्तर देतात, "हे सर्व आकाशात गुंफलेले आहे." गार्गीने नम्रतेने पुढील प्रश्न विचारण्याची परवानगी घेतली आणि पुन्हा विचारले, "हे सर्व कोणात गुंफलेले आहे?" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "हे सर्व फक्त आकाशात गुंफलेले आहे. पण आकाशच कोणात गुंफलेले आहे?" यानंतर याज्ञवल्क्य ब्रह्माच्या स्वरूपाचे वर्णन करतात—"गार्गी, ब्रह्मज्ञ लोक याला 'अक्षर' म्हणतात. ते न स्थूल आहे, न सूक्ष्म; न लांब, न आखूड; न लाल, न द्रव; न सावली, न अंधार; न वायू, न आकाश; न स्पर्श, न गंध, न चव, न डोळे, न कान, न वाणी, न मन, न तेज, न प्राण, न तोंड, न नाव, न वंश; नाशरहित, अमर, निर्भय, मृत्युरहित, निष्कलंक, नादरहित, अव्यक्त, असीम, अनादि, अनंत, आतील-बाहेरील नसलेले—कोणी ते गाठू शकत नाही, कोणी ते पकडू शकत नाही." "याच अक्षराच्या आज्ञेने, गार्गी, आकाश व पृथ्वी स्थिर आहेत; सूर्य व चंद्र स्थिर आहेत; दिवस-रात्र, ऋतू, वर्षे चालतात; नद्या आपल्या दिशेने वाहतात; दान करणाऱ्यांचे लोक स्तुती करतात; देव यज्ञकर्त्याची, पितर पिंडदानाची प्रशंसा करतात." "जो या अक्षराला न जाणता यज्ञ, दान, तप करतो, त्याचा लाभ मर्यादित असतो. जो जाणून जातो, तोच ब्रह्मज्ञ आहे." "हेच अक्षर—दृश्य नसले तरी द्रष्टा, ऐकू न येणारा तरी श्रोता, विचारात न येणारा तरी विचार करणारा, ओळखता न येणारा तरी जाणणारा आहे. ह्याशिवाय दुसरा द्रष्टा, श्रोता, विचारकर्ता, जाणणारा नाही. या अक्षरामध्येच आकाश गुंफलेले आहे." गार्गीने सर्वांना सांगितले, "याज्ञवल्क्याने उत्तरे दिली आहेत; आता कोणीही त्याला ब्रह्मविद्येच्या चर्चेत पराभूत करू शकणार नाही." ती शांत झाली. यानंतर विदग्ध शाकल्याने विचारले, "याज्ञवल्क्य, किती देव आहेत?" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "तीनशे आणि तीन, तीन हजार आणि तीन." शाकल्याने पुन्हा विचारले, "किती देव आहेत?"—"त्रेतीस."—"किती?"—"सहा."—"किती?"—"तीन."—"किती?"—"दोन."—"किती?"—"एक आणि अर्धा."—"किती?"—"एक." शाकल्याने विचारले, "हे तीनशे तीन, तीन हजार तीन कोण आहेत?" याज्ञवल्क्य म्हणाले, "हे सर्व त्यांच्या महिमेचे विविध रूप आहेत; प्रत्यक्षात त्रेतीस देव आहेत—आठ वसु, अकरा रुद्र, बारा आदित्य, इंद्र आणि प्रजापती." "वसु कोण?"—"अग्नी, पृथ्वी, वायु, आकाश, सूर्य, स्वर्ग, चंद्र, तारे—हे वसु आहेत, कारण सर्व काही त्यात वसते." "रुद्र कोण?"—"माणसातील दहा प्राण आणि आत्मा हा अकरावा. हे निघून गेल्यावर रडणे येते, म्हणून त्यांना रुद्र म्हणतात." "आदित्य कोण?"—"वर्षातील बारा महिने—हे आदित्य आहेत, कारण हे सर्व काही दूर नेतात." "इंद्र कोण?"—"गर्जना म्हणजे इंद्र." "प्रजापती कोण?"—"यज्ञ म्हणजे प्रजापती." "गर्जना म्हणजे काय?"—"वीज." "यज्ञ म्हणजे काय?"—"पशु." अशा प्रकारे, या संवादात आत्म्याच्या आणि ब्रह्माच्या स्वरूपाचे गूढ, त्याच्या सर्वव्यापकतेचे, आणि विविध देवतांच्या सृष्टीतील स्थानाचे गहन विवेचन झाले.